Dr. Manaf Sababi
Dr. Manaf Sababi
İranın
yeni prezidenti Mahmud Əhmədinijat öz nazirlər siyahısını
irəli
sürdüyü halda artıq
heç kimə sirr qalmır ki, İranda gözlənilən siyasi
xəttin kursu hankı cəhətə yönəlir. Əlbəttə
siyahının tərkibi kimsiyə sürpriz olmamalidi, çünki son
prezident seçkisi əslində belə varyantın iqtidara
gəlməsinə imkan vermişdi. Amma, bu dərəcədə
əmniyyət və təhlükəlik əsasında olan
kabinetin zərurəti daha yersiz hesab etmək ola bilər, çünki
onsuzda Milli Məclis, ədliyə və prezident strukturləri
konservativ qüvvələrin, Əli Xamənei başda olaraq,
kontrol altına keçmişdi. Onunla belə, adına layıq
rejimdaxili bir platform ki, Əli Xamənei-ə orda rəqib yaransın
vəya onun monopol və avtoritar statusuna təhlükə törətsin
qalmamışdı.
Son
10 ildə İranda siyasi xəttin kursu, ümumiyyətlə,
rejimdaxili 3 qüvvənin alış veriş məhsulu olub.
1.
Vilayəte Fəqih (Əli Xamənei). Nüfuz altında olan
təşkilatlar: o cümlədən İnqilab Keşikçiləri
(PASDAR), dövlət radiyo-TV və ədliyə strukturu (Qəzayiyə
qüvvəsi)
2.
Prezident aparatı
3.
Milli Məclis
Siyasi
xəttin kursu bu 3 qüvvədə yerləşən kadrların
mənafesını (şəxsi ya ideolojik) nəzərdə
alaraq hər zaman formalaşıb. Bəzən siyasi çəkmə-çəkişlər
bir qrupun ləhinə vəya əleyhinə tamam olsada,
nəhayyət heç bir qüvvə tək başına İranda
siyasi xəttin kursunu təin etmək imkanına malık olmayıb.
Elə ona görədə nə düzgün şəkildə islahat
gedirdi və nədə Wəhabi/Taliban hükumətinə
bənzər mükəmil şəriyə hakimiyyəti İranda
yer ala bilirdi.
Indi
isə hər üç qüvvə demək olar ki Əli Xamənei-nin
şəxsi kontrol altına gedib. Burada mübhəm məqam bundan
ibarətdir ki Xamənei öz gücünü və nüfuzunu möhkəmləşdirmək
üçün yoxsa şəriyə hakimiyyətini tam əsil
mənanda İranda icra üçün son manovrları planlaşdırmışdı.
Əlavə olaraq, o iki özünəməxsüs varıyantların
kənarında başqa senariyo bu ola bilər ki Xamənei
Vilayəte Fəqih vəzifəsinə leqitim qazansın diyə
Wəhabi/Taliban siyasətinə bənzər bir siyasi kurs seçsin.
O zaman iqtidardaxili müxalif (Rəfsəncani-Xatəmi-Kərrubi)
blokini siyasi səhnədən tam uzaxlaşdırmaq imkanı
olmıyacaq. Nəhayət isə iqtisadi-siyasi
mərkəzlərdə onlara zəif rollar nəzərdə
alaraq o blokin rizayyəti də cəlb olunacak. Yeri gəlmişkən
qeyd etmək lazımdır ki iqtidara mənsub aılələr
arasında böyük sərmayələr üzrə davamlı
rəqabət gedib və özəliklə Rəfsəncani (Əhmədinijat-in
rəqibi) aıləsi bu sahədə kifayyət qədər
zəfərli olmuşdi.
Nazirlər
Siyahıdən məlum olduğu kimi 8 nazir milli təhlükəsizlik
(ETTELAAT) vəya İnqilab Keşikçilər (PASDAR) kadrlarından
olub. Xamənei-nin planlarinda hankı amaclar yerləşdiyinə
baxmıyaraq, İran bir qeyri demokratik ölkə olduğu halda 3
nazir hər zaman mühum vəzifə daşeyib:
Daxili
işlər naziri - reqiyonal siyasi nümayəndələri (ustandarlari)
təin edir
İnformasiya
və milli təhlükəsizlik (ETTELAAT) naziri - operativt əmniyyət
mesulu
Maarif
(Irşad) naziri - mətbuat və siyasi-ictimai
mərkəzlərin çərçüvəsini formalaşdirir.
Məlum
olduğu kimi bu üç əsasi vəzifələrə kandid
verilən şəxslər,1- Mustafa Purməhəmmədi:
Daxili işlər 2- Qulamhüseyn Möhsünü-Ejei: ETTELAAT
3-
Məhəmmədhüseyn Səffar-Hərəndi: Irşad
hər
üçü də Xamənei blokina vəfadar və əmniyyət baxımından
ən qədar şəxslər seçilib. Bunlar Həqani
Məktəb üzvləri olaraq sivil bir ölkənin yox bəlkə
Wəhabi/Taliban baxışına bənzər militar
xaraktərli şəriyə hakimiyyətin tərəfdarıdılar.
Militar ideolojisina malık nazirlərin kənarında isə
Milli Məclisdə yerləşən nümayəndərlərin
də böyük hissəsi həmən ideolojinin siyasi platformasindan
istifadə edərək məclisə seçilib. O isə, hazırda
ölkə rəsmi müharibədə olmasada, yarısı
militarism idealistlərindən təşkil olan dövlət
nədənsə müharibə tədaruku görür. Belə ki
Xamənei və onun ətrafındakı aktörlər öz planlarına
naıl olmaq üçün hərbi və əmniyyətli bir şərait
ölkədə hazırlayır və məncə planların
məzmunu yaxın zamanda (6-12 ay içində) daha açık şəkildə
aydın olacak. Wəhabi/Taliban siyasətinə bənzər
siyasi kurs yoxsa Xamənei simasında təsbit olunmuş
dikatorloq siyasi kurs?
Ilk
varıyant amac olarsa, möhkəm halda qadın və mətbuat hüquqları
daha bügündən çox məhdud olmaq niyyəti ilə aksiyalar başlanmalıdı.
Ona görə payız ərəfəsində bir sira ağıla
siğimiyan qeyri insanı qanunların Milli Məclisdən
təsdiqlənməsini gözləməliyiq. Növbəti hücum
isə yəqin ki milli insan haqları üzrə fəallara, külturəl
mərkəzlərə və islahhat tərəfdarlarına yönəlinəcək.
Xatırlamaq lazımdır ki hazırda indiki vəziyyətdə
bu quruplara olan təzyiqlər və basqılar Wəhabi/Taliban
xaraktəri daşımır.
Burada
maraq doğurdan, məncə, Vilayəte Fəqih-in şəxsi
psikolojik durumu olacak, çünki Həqani Məktəb-in əsas
xətti rəhbər tərəfindən formalaşır
və ona görə də dövlət hər zaman Xamənei-nin
istəkləri ilə siyasi kursunu tənzimliyəcək. Başqa
sözlə belə demək olar ki qarşıdan gələn
şəraitdə ancaq Vilayəte Fəqih-in imkanı vardı
ki kütlə ilə hərbi şəriyətçilər arasında
balans yaratsın. Xamənei movcud hakım vəziyyətdən
razi qalarsa bundan əlavə basqılara zərurət duymiyacak.
Son
olaraq qeyd etmək lazımdır ki, İranda siyasi inkişafa
yaxın zamanda təsir edən faktları da o cümlədən
Amerika-nin movzeyi, beynalxalq insitutların münasibəti və milli
hərəkətlərin güclənməsini də
nəzərdən çixartmamalıyıq.