Güntay Gäncalp

Feriba Ibrahimi (Afaq)

Bäzi insanlar vä sänätçilär haqqında bir yazı yazmaq, onları anlatmağa çalışmaq özü dä gerçäkdän sänät ruhu täläb edär. Çünkü sänät ruhu, sänät bilgisi ilä donatılmış(ächiz edilmiş) bir insan haqqında yazı yazmaq asan iş deyildir. Özälliklä ägär haqqında yazmaq istädiyin sänätçi insanla bağlı bir xatirän dä varsa, artıq bu haqda yazmaq häm dä bir zövq mäsäläsi halına gälir. Güney Azärbaycanda sänätçı olmaq çetin vä mäsuliyätli işdir. Çünkü sänät ölüm vä fäna tanımaz. Ölmäzliklä sınırdaş olan sänät vä sänätçi isä haqqı, häqiqäti aramağı özü üçün bir hobi olaraq anlar. Sänät vä sänätçi gerçälikläri, färdi vä toplumsal(ictimai) zövq anlayışı vä axtarışları estetik bir biçimdä ifadä etmäyä özänär. Bir dä sänätçinin psikolojisindä daima bir rahatsızlıq yer alar. Sänätçinin bir türlü arxayınlığı vä rahatlığı olmaz. Daima bir axtarış duyğusu içindä bulunar. Daima bir örnäkdän yola çıxaraq bir äsär yaratmaq sänätçinin doğal misyonudur. Vä dä sänätin insanların ruhunda qavrayıcılıq imkanlarını genişlätmä hädäfi var. Sänät äsäri olayı bäsit bir sosyal olqu olaraq anlatmaz. Här bir olqu (pädidä, fenomän) sänät äsärindä özünün häm dä duğusal ifadä biçimini särgilär. Sänätçi bir tarixi misyonun färqindä olan şäxsiyätdir. Millät isä tarixi bir olqudur. Bu tarixi olqunun olğunlunu (yetişkinliyini) sağlan isä dildir. Düşüncänin gälişmäsi üçün bir dil lazımdır. Dil yoxsa nä millätin varlığı tanımlana bilär, nä dä maddi mänävi olaraq bir gälişmä gerçäkläşä bilär. Güney Azärbaycandaki dil sorunu bir şair sänätçinin ilk başda gälän sorunudur. Çünkü bir milli şair yazdığı äsärinin öz dildaşları täräfindän oxunmasını istär. Yäni bir şänätçi öz ruh vä düşüncä dünyasındaki gälişmäläri öz dildaşları ilä paylaşmaq istär. Bu paylaşım duyğusu sänätçinin ilham qaynağıdır. Sänätçi, aydınlatıcı misyonunu gerçäkläşdirdikcä öz tutumunda və yolunda daha da istiqrarlı, dönməz olar. Sänät isä öz imkanlarını dildä sınayar, öz tapıntılarını, nailiyätlärini dilä yüklär. Bu üzdän dä bir millät üçün dil ortaq tarixi xatirälärin qaynağına dönüşär. Dil düşüncänin çeşitli duyğularla qarışmış şäklini ifadä etmäk üçün här türlü arac vä amacları häm kullanar, häm ürätär(istehsal edär). İndi dil haqqında bütün bu söylänänlärdän yola çıxaraq, sänätin vä täfäkkürün ifadä vä gerçäkläşmä imkanı (dil) yasaqsa vä yazal (neveştari) statusdan yoxsunsa (mährumsa) o zaman sänätçinin özünü anlatma istedadına qıfıl vurulmuşdur deməkdir. Çünkü sänätçi öz soyu, ulusu täräfindän anlaşılmaz durumdadır. Bu da böyük bir faciä.

       Güney Azärbaycanda dilimiz axsaq duruma gätirilmişdir. Dilimiz üzärindä soysuzlaşdırma, soyundan, olanaqlarından qoparma eylämläri yapılmaqdadır. Milli varlığımızın şifräsi olan dilimiz böyük bir basqı altında mähv olmaqdadır. Gerçäkdän dä mehv olmaqdadır. Elä bir durum yaranmışdır ki, Türk dili sadäcä gündälik maddi ehtiyacları danışıq düzeyindä (səviyəsində) bärtäräf etmäkdän başqa heç bir keçärliliyi yoxdur. Nä elmi bir äsärin, nä tairixi nä dä böyük sänät esärlärinin dilimizä tärcümäsinä imkan yox, oxullarda Türk çocuqları fikrän soysuzlşdırılmaqda vä Türk ulusu gerçäk bir etnosit (bir etnosun fikrän soysuzlaşması, dilinin, medeniyıtinin vä digär kimlik kodlarının mähv edilməsi. Genosit bir milläti fizikän mähv etmäk vä etnosit isä fikrän mähv etmäkdir.) uyqulamasına märuz qalmaqdadır. Böylä isä sänätçi Türk insanının istär istämäz bir şäkildä özünü milli kimlik uğruna mücadilä sängärindä görmäsi doğal bir süräcdir.  Bu sänätçilärdän birisi dä näcib bir xanım äfändi olan, Afaq täxällüsü ilä yazan Färiba İbrahimidir

***

1980li illärdä Azärbaycanın edäbi, mänävi häyatında özünä mäxsus yeri olan Yähya Şeyda Täbrizdä näşr olunan “Foruğ-e azadi” qäzetinin bir sähifäsini Türk dilindä yayımlardı. Bu bir sähifä o zaman edäbiyatla uğraşan insanların bir birläri ilä tanışmaları üçün böyük imkan qaynağı olmuşdu. Bu bir sehifädä şeirläri näşr olunan, özälliklä gänc näsillä tanışmaq mümkün idi. Bu üzdän dä Yähya Şeydanın Azärbaycanın mänävi häyatında gerçäkdän böyük yeri vardır. Daha sonra da Yähya Şeyda “Ädäbiyat Ocağı” adında täzkürät-üş şüära karakterli iki cildlik häcim kitab yayınladı. Demäk olar ki, Firudun Bey Köçärlinin Quzey Azärbaycanda milli ädäbiyatımızın gälişmäsi vä milli dildä yazanların täşviqi üçün gerçäkläşdirdiyi ämäli Yähya Şeyda daha geniş miqyasda Güney Azärbaycanda gerçäkläşdirdi. Bu kitabda yüzlärcä Türk dilindä şeir yazan şairlärin häyatı haqqında bilgi verilmiş, yaradıcılıqlarından örnäklär sunulmuşdur. Azärbaycan ädäbiyat şünaslığı vä ädäbiyat tarixi açısından iki cilddän ibarät olan “Ädäbiyat ocağı” kitabı haiz-i ähämiyätdir. İndi düşünüräm ki, mänim Täbriz häyatımın verimliliyi(faydalı olması) dä yalnız bu säbäbdän idi. Mänim dä fiträtimdä barınan millilik bäzi işläri görmämä säbäb olurdu. Mäsälän harda bir şair vä ya şairädän xäbär tutsa idim yaxından tanışmağa özänärdim.

       Afaq xanımın yaradıcılığı ilä “Foruğ-e azadi” qäzeti vasitäsi ilä tanış oldum. Daha sonra män Ärdäbildä tarım bakanlığına bağlı bir märkäzdä çalışdığım üçün Afaq xanımın yaşadığı Xiyav şährinä daha yaxın oldum. Bu däyärli xanım äfändi ilä ilk käz Ärdäbildä yaxından tanış oldum. Häm Xiyavda çalışır, häm dä Ärdäbildä yüksäk lisans yapmaqda idi. Afaq xanımın şeirläri diqqätläri cälb edäcäk säviyädä idi. Bu üzdän män dä vätänimizin bu däyärli qäläm sahibi ilä yaxından tanış olmaq istämişdim. O zaman Güney Azärbaycanda ädäbiyatımızın durmu, dilimiz, kimliyimiz haqqında uzun uzun danışdıq. Bu danışıqlarımız äsnasında Afaq xanımın dünya görüşü ilä dä tanış oldum. Çağdaş vä entelektual bir Güney Azärbaycan qadın tipi olan Afaq xanım häm dä ädäbiyat vä şeir sänäti haqqında geniş bilgiyä sahib idi.

      Män Quzey Azärbaycana getdim. Bir il Bakida yaşadıqdan sonra täkrar Ärdäbilä Güneyä geri döndüm. Sovyetlär Birliyi dağılmışdı vä dünya genälindä olduğu kimi Güney Azärbaycanda da milli häyäcan yaranmışdı. Quzey Azärbaycanın müstäqil dövlät olması Güney Azärbaycanda öz täsirini buraxmağa başlamışdı. Şuşanın süqutu mänim ruhuma böyük zärbä vurmuşdu. Öz içimdä burxulmuşdum, yıxılmışdım, batmışdım sanki. Güney Azärbaycandaki gänc dostlarımı da özüm kimi qırqın, üzgün həm də sinirli və savaşa hazır gördüm. O zaman buraxıb getdiyim bir çox dostlarımı täkrar görmäk istädim. Ähärdä ikän düşündüm ki, Xiyava da bir baş çäkim. Xiyavda görmäm gäräkän dostlarım var idi. Afaq xanımın hörmätli häyat yoldaşı telefona cavab verdi. Adresi ondan alıb evlärinä getdim. Bähmän Bäyin “Gäläcäyinizi öncädän bilsäydim qurban käsärdim” söylämäsi mäni çox utandırdı. Afaq xanımın Urmiyädä doktorluq oxuyan bacısı ilä dä tanış oldum. Onların da Şuşanın süqutu säbäbi ilä üzläri gülmürdü. Xiyavdan ayrılıb Täbrizä yola düşdüyümdä içimdän suçluluq duyğusu keçirdi. Sanki Şuşanın süqutunda mänim dä suçum varmiş kimi bir hal içindä idim. Şuşa süqut etdi vä män isä onun uğruna savaşamadım.

       Bakıya döndüyümdä bir çox şairlärin şeirlärindän örnäklär aparmışdım özümlä. Ancaq häyatım istiqrarsız olduğu üçün hamısını itirdim. Häräsi bir yerdä qaldı. Afaq xanımın da şeirlärini itirdim. Onun şeirläri haqqında ädäbi tänqid açısından bir şeylär yazmaq keçirdi ağlımdan. Şeirlärini toplu şäkildä äldä edä bilmädim. Keçänlärdä bir şeirinä rastlandım. Bu şeirdä çox önämli mesajlar var. Bu bir şeirdän faydalanıb Afaq xanımın sänät ruhunu oxuculara tanıtmaq, sänät anatomisi haqqında bir şeylär söylömök istäyiräm.

***

Keçän yüz ildä dil haqqında bir çox dartışmalar yapılmışdır. Dilin soyal olqu (pädidä) olaraq toplumun üstyapısına (ru bäna) vä ya altyapısına (zirbäna) aid olduğu haqda özälliklä marksistlär täräfindän bir sürü mübahisälär ortaya qoyulmuşdur. Yalnız bu “üstyapı” vä “altyapı” kimi iki dar formulun bucağından dünyaya baxan marksistlär dili hansı yapıya aid etmäläri konusunda şaşırıb qalmışdılar. Altyapıya aid edä bilmirdilär, çünkü toplumun maddi yaşamını içrären vä altyapı olaraq bälirlänän ekonomik gälişmälär devirdän devirä däyişikliyä märuz qalmışdır. Mäsälän feodalizmin özünä mäxsus vä burjuanın isä özünä mäxsus vä bir birindän färqlänän, hätta täzad täşkil edän ekonomik sistemläri var. Lakin bir millätin dili ekonomik sistemlär kimi däyişimä märuz qalmamaqdadır. Mäsälän feodalizm dönämindki dil imkanları ilə burjuazi dönämindäki dil eynidir. Marksist däyärländirmäyä görä camiänin üstyapısını oluşduran (täşkil edän) kültüräl vä mädäni däyärlär dä altyapı däyişimlärinä mütänasibän däyişımä uğrarmış. Lakin yenä dä dil mövzusunda bu däyişimin keçärli olmadığı täsbit edilmişdir. Yaxşı bu dilin yeri bu diyalektik mäntiqä görä haradır? Sonunda belä qärara gälärlär ki, dil altyapı ilä üstyapını bir birinä bağlayan biricik etkändir(amildir). Yalnız bu tanımlama da (tärif) bilimsäl vä tarixi diyalektik täkamülünä uyğun gälmämäkdädir. Bu şäkildä här şeyi maddi olaraq görän vä materializm (maddä haqqında bilgi) mäntiqi ilä anlamağa, anlatmağa çalışan bu käsim dilin toplumdaki vä sosial yaşamdaki yerini bir türlü täsbit edämäzlär. Marks; “Dil pratik (ämäli) şüurdur” deyir. Bu täsbit nä qädär doğru olsa da içärici vä ehtiva edici deyildir. Çünkü bu pratik şüuurun uzantısı paratik olmayan milli vä färdi ruhda barınmaqdadır. Füzulinin də üzərində vurğu ilə durduğu dilin äsrar ängizliyi dä bu säbäbdän olsa gäräk. İnsanların ruh halları vä psikolojik durumları hämän dilä yansıyar. Bu nädänlä dä dil kollektiv şüuraltının daşıyıcısı vä qoruyucusudur. Bir maddi äsär kimi tarixdä täxrib edilib yox olmaz. Örnäyin bizim kollektiv bilincaltımızdan qaynaqlanan nağıllarımız; Dädä Qorqud nağılları, Äsli Käräm kimi destanlarımız, folkolorik däyärlärimiz bu gün dä dilimizdä mövcududr. Öylä isä dil canlı bir tarixdir.

       Sövq-i täbii bir mäntiqdän, insan vä toplum ruhunda qavrayıcılıq täfäkküründän yola çıxan Färiba İbrahimiyä görä millät olqusu bir bädän, bir peykär isä onun idrak vä hissiyat üzvlärini täşkil edän dildir. Hissiyatın, idrakatın qaynağı dildir. Millätin tarixi xatirälärinin daşıyıcısı vä ona millät olma imkanını sağlayan dilmiş vä onsuz yaşamaq mümkün deyilmiş, çünkü insan tarixi xatirälärinin dışında var olan bir yaratıq (mäxluq) deyildir. Bu nädänlä Färiba İbrahimi öz täsbitini bu şäkildä ifadä edär:

“Sänlä yaşayıram, sänlä gülüräm

Häyat peykärimä göz ana dilim”

Vä dilin tarixi bir olqu olması üzärinä diqqätläri cälb edär. Tarix sadäcä olub bitmiş olaylar bütünü deyildir. Tarix sadäcä gäldiyi yolu müäyyän etmäz, etmämälidir. Keçmiş olaylar bütünüdän ibrät alaraq gäläcäyä dä bir baxış açısı ortaya qoymalı, gäläcäk üçün dä umutlar vä´d etmälidir:

“Sänsän äski günüm, gäläcäyim dä”

Üstäki misranın davamı olan başqa bir misrada milli ruhdan qaynaqlanan milli iradänin, dözümün olqun bir şäkildä zühür etmäsini istär. Bu da o demäkdir ki, Afaq xanımın mänsub olduğu millät, milli däyärlär vä milli dil basqı altındadır. Bu nädänlä dä diränişä bir çağrış var:

“Yabacı sözlärä döz ana dilim”

       Aäzrbaycan Türkçäsi öz cazibäsini, ölmäzliyini Azärbaycan Türklüyünün özünä özgü (mäxsus) şäkildä özümsädiyi bir çox mädäni örnklärä, özälliklä dä musiqiyä, muğama  yüklämişdir:

“Häyat incäliyin gül budağında

Şirin näğmälärin yar dodağında

Şeir çälänglärin muğam bağında

Söylä sän sevimli söz ana dilim”

Yasaqlara, şovinistik vähşiliklärä räğmän Türkcänin gözälliyinä güvänib äxlaqi, insani duyğularını ifadä etmäyä çalışan şair än doğru mutluluğu ana dili timsalında öz kimliyinä güvänmäkdä, arxalanmaqda görür:

“Kor olsun xor baxan gözläri sänä

Düşmäsin varlığın dumana, çänä

Sevgilim birlikdä deyäk vätänä:

yaşasın öz obam, öz ana dilim”

       Afaq xanımın da täsbitindän anlaşıldığı kimi dil millätin evidir. Zaman axışı içindä millät her şeyini; fäläkätini, säadätini öz dilinä yüklär.

       Yazımın sonunda Afaq xanımın bu gözäl şeirini tam olaraq oxucuya sunmaq istäyiräm.

“Sänlä yaşayıram, sänlä gülüräm

Häyat peykärimä göz ana dilim

Sänsän äski günüm, gäläcäyim dä

Yabacı sözlär döz ana dilim

Häyat incäliyin gül budağında

Şirin näğmälärin yar dodağında

Şeir çälänglärin muğam bağında

Söylä sän sevimli söz ana dilim

Yaltaqlıq qoxusu sänä çatmasın

Qarşı çıx yasağa haqqın batmasın

Elä arxalanki, säni atmasın

Sänät däryasında üz ana dilim

Göylärdän genişsän, dänizdän därin

Gahdan atäş kimi gahdan da särin

Yüksälir säninlä alpäränlärin (cängavär mütäfäkkilär)

Bir gün qövr edäcäk qor ana dilim

Kor olsun xor baxan gözläri sänä

Düşmäsin varlığın dumana, çänä

Sevgilim birlikdä deyäk vätänä:

Yaşasın öz obam, öz ana dilim

Söylä därdimizi tap därmanın da

Güvänäk biz sänä ellär yanında

Qorqud dädämizin söylä şanında

Aşıqlar sazında süz ana dilim

Äsirlärdän başla bizä sarı bax

Dostları sevindir, düşmänläri yax

“Afaq”a yayılıb zänginliyin bax

Incilär, misralar düz ana dilim.