UNUDULMUŞ MİLLETLEŞMEK VE BAŞDAN EDİLMİŞ SOLCULUQ

NADİR EZHERİ NİGİN NEVADEREZİ www.nnturk.blogspot.com

Aydin bir sorğumuz vardir:SAVETler düşmesi sona geldikden sonra,çağdaş insan,Kapitalizmin ebedi zeferine inanmalidirmi?Başqa yönden dünyanin bu alaninda Milli mesele nece çözülmelidir?

Komünist adlanmiş ölkelerin düzeni dağildiqdan sonra hazir dünyada çeşidli sömürgeçilikleri doğal bile bilerikmi?Kesinlikle yox.

Tesüfle dünyanin bir çox bölgelerinde Komünizm sözü helede geçmiş Savetler(şorevi)ve Doğu Bloku adi ve politikalari ila taninmaqdadir,xüsusen bizim Azerbaycanda ve hatta bütün İran adli ölkede 1979 dan beri(mövcud sol örgütlerin baxişlarina ve maciralarina ayid)indide Solculuqdan bir çeşid quru ve zamani geçmiş xatiralar beyinlerde yaşamaqdadir.

Bizim radikal sorğumuz budur:dünyda bugünkü durumu ve durumumuzu,indiki çeşidli sömürüleri bir başa qebul etmeliyikmi? Onlarila bir araya gele bile bilerikmi?Bizce Marks öz zamaninda bu radikal sorğuya ayid(özellikle Kapitalizm düzenindeki sömürülere ayid)realda cavab arayirmiş.Qaynaqlara dönerken Marks baxişlarina ayid çoxlu yorumlar göze çarpir,amma xalqlar ara ve hatta xalqlarin aydinlarinin ara Marksizmden dedigimiz kimi bir sira yenilmiş (devirmiş)ölkeler beyinlerde qalibdir ve çağdaş Kapitalizm bölgeside bu fikirleri himaye edir.

Biz dünyada Sol durumunun maciralarini çeşidli qaynaqlardan oxumağa marağliyiq ve aydinlarimizdanda bunu rica edirik,zennimizce(ve bir sira Bati yazarlarindan neql ederken)Savetlerde baş vermiş maciralar ve onlarin sonucu eslinde, Teorik yönden Marksizm Felsefesine bağli deyimiş!

Biz buruda özür dilerken Marksin iraye etdigi felsefeden edilmiş yorumlarin bir sirasini(artiq etkili olanlarini)titr olaraq(vurğulayiriq titr olaraq)qaynaqlardan yararlanaraq izahile hüzurunuza teqdim edib,Azerbaycan Milli mesilesi ve sonra yeni Sosyalizm qonusunda bir sira görüşlerimizide özet halda açiğlayacağiq.Önceden Azerbaycanin Milli meselesinin çözülmesi burada Sosyalizm prosesinden bir hissedir,deyirik.

MARKSİZMDEN ÇEŞİDLİ TANİTİMLAR VE YORUMLAR:

1-ORTODOKS MARKSIZM:

Ondoquzuncu ve yirminci yüzyillarda özellikle Kaotski(1854-1938)sarindan teorize olunmuş ideologiya.

Kaotski toplumsal ve tarixsel gelişimi(tekamülü)doğal(tebi,)gelişme axar-baxarindan görürdü.O üretim araclari gelişimi ile bir gün ister-istemez Kapitalizmin iç paradokslari Kapitalizmi yixacaqdir(devirecekdir)deyirdi ve Proltarya sarindan edile bilen erken devrimi faydasiz bilirdi.demek Kaotski,zamanindaki Determinist(Determinist:cebr gerayi-cebr baveri)ve elmsel istekleri Marks felsefesinden etdigi yorumlariila düyün vururdu,ancaq te,ssüfle o çağda (qaynaqlarda yazilirken)dünyanin çoxlu Sosyalistleri Kaotski kanalindan ve Kaotskinin yazilari tevessütüile Marks fikirlerine taniş oldular,Kaotski Determinist olaraq Demokrasi yolunda çalişmani doğru bilirdi,Kaotski böyle düşünürdü:Son devrim zamani yeteneqeder demokratik hereketlerin güclendirilmesi gereklidir.

Ortodoks karakterlerinden biriside Georgi plexanof idi(1856-1918)Plexanof artiq tarixde ve Ağilin(xeredin)oynadiği rollara diqqet yetirirdi.Plexanof Determinist olaraq gelişmemiş

ekonomyasi olan ölkelerde Sosyalizmin geçekleşmegine inanmayirdi,Plexanof Sosyalizmin basinşla gerçekleşmegine qarşio idi,burudu Ortodoks Marksizmin XALQLARİN ARA SOSYALİST qruluşunda oynadiği rollara işare edirik.Xalqlarin Ara Sosyalist quruluşu eslinde XALQLARİN ARA İŞCİLERquruluşu ila ilişgidedir,bu quruluş 1864yilinda LONDRAda quruldu ve sonralar BİRİNCİ ENTERNASYONAL adi ile şöhert qazandi,bu quruluş Marksdan etkilenirdi sonunda Marks ve Prodon ve Bakoninin sempatlari qarşilaşmasinin nedeile dağildi.İKİNCİ ENTERNASYONAL quruluşu ,1879 ylinda Parisde işe başladi,özet halda İkinci Enternasyonal quruluşu Ortodoks Marksistlerin temsilcisiidi,bu quruluş yapilan çağda senaye,leşmiş ölkeler işcilerinin ekonomik ve politikal başarilara yetmekleri için işbirligi gerekliidi,maraqlisi buradadirki onlar(ikinci enternasyonal üyeleri)Kapitalizmin nihayet ondoqquzuncu yüzyilin sonuna qeder yixilmağina inanirdi!O zaman Kaotskinin sinifsal(tebeqati)ve yasasal(qanun yönlü)mübarize tezisi Sosyal Demokratlarin ara artiq yerine düşdü,onlar Kapitalizmin doğal ve asta-asta yixilmağina inaniridi,onlar 1896 yilinda neçe aşiri qruplari İkinci Enternasyonal quruluşundan dişariya qoydular,İkinci Enternasyonal quruluşu dünya işci herekatinda çox önemli bir deyer qazandi,amma bu quruluşun içre Rusyanin OKTOBR DEVRİMİNe ve çoxlu qonulara ayid paradokslarda, yaşandi .Ortodoks Marksistler üsulca Marksizmi demokratize düşünürdüler amma insan işinin Praksis(kendinden qaynamiş emel)prosesi tarixde Marks düşüncesinin temel möhtevasi adlanarken öz yerini tarix gelişiminden Pozitivist yönlü (isbat yönlü-ğayete inanan)ve Materyalist yönlü bir yoruma degişdi ve bu yorum Marksizm adina yayildi...

2-MARKSİZME YENİDEN BAXMAQ(revisionistler)

Bu aximin fikirleri Batida çoxlu Sosyal Demokrat Partilerin temel inanclarindan ibaretdir,eslinde YENİLENDİRİCİLERe göre Kapitalizme son qoyan devrimin kesinligi yoxdur,onlar Reförm ve asta-asta gelişmelere inanirlar,bu yönden Marksizme yeniden baxmaq Marksizm ile qarşi-qrşiya dayanib ve toplum un iki alana (PROLETARYA VE KAPİTALİste) polarize(qutbi)olduğunun gereksimegini redd etdi.

EDÜARD BRENŞTAİN (1850-19320

Edüard Brenştain Almanyada 1899yilinda,GELİŞMİŞ SOSYALİZM adli kitabiila yeni bir yorum ortaya çixardi,o üç yönden Marksizmi tenqid etdi.A-Ortodoks Marksistlerin Kapitllizm Krizini(böhranini)B-Marksizmin temel qonularini C-Ortodoks Marksistlerin Determinist fikirlerini.

Brenştaina göre Kapitalizme son qoyan devrim zorunlu deyil,o Kapitalizmde yeni durumlara ayid Marks düşüncelerinde sira degişimleri gerekli bilirdi.

Brenştain tarixin maddi seyrine inanmayib ve Sosyalizmi artiq inam ve exlaqla ilişgide bilirdi,eyer Kaotski Marksizm ve Darvinismi biri-birine qatdi,Brenştayinda Kant felsefesini ve Marksizmi biri-birine bağladi.

3-DEVRİMCİ MARKSİZM

Birinci dünya Savaşini yaradan durum ve Rusiyanin 1905 inci devriminin sonucunda Reform qonusu,get-gede bir sira Marksistlerin ara önemini qeyb edirdi.

Devrimci Marksistler Avrupada zamanca qisa bir sürede devrimlerin başlanmağina inanirdi bu devrimci Marksistler devrimin başlanmağina inanirdi,bu Devrimci Marksistler iki temel budağa bölünür:a-Birisi Almanya -Lehistan budaği,bunlarin en adli-sanlilarindan Rosa Lokzamborg ve Laybnixt olmuş.b-Viyen budaği,bunlarin en adli-sanlilarindan Karl Röner-Rodölf Hilferding-Oto Boer ve Maks Adler,den ad aparmaq olur.

Rosa Lokzamburga göre Sosyalist devrimin Ekonomik qerarlara(şerayite)ehtiyaci yoxdur ve Kapitalizmin yenilmesi Ekonomik Krizler deyil Politikal Krizlerin sonucnda baş verecekdir.Rosa Lokzamburg kapitalizmin yixilmağinda üç qerari önemli bilirsi:a- Kapitalizm Ekonomisinde krizler ve qarma-qarişiğliqlar b-Üretim ilişgilerinin toplumsalliği c-Proltarianin örgütleşmesi(teşkilatlanmasi)ve agah olmaği.

Rosa Lokzamburga göre devrim xalqin öz qalxmasindan emele gelir ve tekce ona Tarixsel qerarlar(şerayitler)lazimdir,o,devrimle yanaşi programa ve bir partinin senter(merkez)olduğuna,inanmayirdi.Lokzamburga göre devrimi yaratmaq olmaz tekce onu (devrimi)yaranandan sonra düzenletmek olar.Lokzamburga göre Sosyalist devrimin zeferi uzun sürede tekmilleşecekdir.Ekonomik anlamlar yönünden Lokzamburg,Markdin "YATİRİLMİŞ KAPİTAL" nezeriyyesini yeterli bilmirdi ve "Yeni Emperyalizm"e ayid bir sira nezerleri varidi,ancaq Lokzamburgun politikal ve Ekonomik nezerlerinin bir birine uyğun olmadiğina qaynaqlarda işaretler vardir.

Devrimci Marksistlerin Otriş budaği artiq Marks felsefesini bir çeşid Kant yönlü analiz bilirdiler,onlarin önemli sözlerinden biriside"EMPERYALİZM" qonusu idi,onlarin bir sayisina göre Emperyalizm öz krizlerinden qurtarmaq için geri qalmiş ölkelerile özel ticari ilişgiler bağlamağla o ölkelerde yaranan " ARTMİŞ

DEYER"rin (izafi erzişin)sömürmegine zemin yaradir.

Emperyalizm çağinda bir daha Kapitalizmin dağilmaği mümkündür ya yox?Özet halda Rosa Lokzamburg ve "Otriş budaği"inin personajlarina,bu sorğu artiq söz qonusu idi ve bu qonu 1920 ve ondan sonraki yillarda çoxlu ağiz davasi yaratdi.

4-RUS MARKSİZMİ:

Rusiyanin düzeni,Bati ölkeleriile ferqliidi,Marks ile İngelz Rusiya istibdadinin yenilmesini Sosyalist devrim çerçivesinde yerleşdirmeyib amma deyirdiler,eyer Rusiyada devrim gerçekleşse bu ndevrim Bati ölkelerinde baş verecek Proltaria devrimi ile bir Komonist sayaq düşünmeye çevrile bilir.

Rusiya içre Popolist"Narodnik"ler ve Marksist Sosyal Demokratlar arasinda anlaşmazliq varidi Narodnikler Rusiyada Kapitalizmin başlanmasini red edirdiler amma Marksist Sosyal Demokratlar Rusiyada Kapitalizm ekinçilik düzenini get-gede pozur deyirdiler,ancaq Sosyal Demokratlarin öz aralarindada anlaşmazliq varidi."Menşüvik"ler Rusiyada borjua Demokratik bir devrimi(Ortodoks Marksist usullarina dayanarken)bekleyirdiler,amma Lenin(Belşüvikler önderi)bir teher Rusiyada Kapitalizm yaranişini Avrupada baş verecek zen edilen Sosyalist devrime düyünlemeye doğru çalişirdi,Lenin"qailici devrim" teorisine ayid ekinçiler herekatinin borjuvayi devrim ve sonucda Prolter devrimine dönüşmesini izleyib dövlet yönlü bir Kapitalizme ve Parti santralizmine doğru hereket etdi , Leninden sonra Stalin "yalniz bir ölkede sosyalizm"tezisini mecbur halda ve bir sira pröblemleri yönletmek için terh etdi.

Lenine göre Emperyalizmin yaranmasi Avrupada Proltarya devrimini gecikdirmişdie çünkü Emperyalist ölkeler sömürgelerde(müste,mirelerde)yatirim yaparaq onlarin"artmiş deyer"lerini talan etmekle öz ölkelerindeki proltarianin ücretini artira bilmişler,buna dolayi"gelir",ücret ve fayiz(behre)birlikde çoxlaib ve fayizin düşme vedesi gerçekleşmeyir,bunlara ayid Lenin Kapitalizme qarşi devrimi birinci aşamada sömürgelerin(müst,emirelerin)görevi bilirdi,özet halda Leninizm terimi artiq Stalin arabuluculuğuila (tevessütü ile)terh olundu,Stalin Leninden sonra Leninin bir sira sözlerini tehrif etdi ve Marksizm-Leninizm doqm ve tamaila yöneltilmiş bir ideologiyaya çevrildi.

Yirminci yüz yilliğin en önemli Marksist düşünürleri(meselen,Horkhaymer-Adorno-Herbert Markoze)Rus Marksizm-Lenininzmi,Marksizmden en önemli bozulma(inhiraf)bilirler.

Eslinda Marksizm Avrupa Proltariasinin qalxişma ideologiyasiidi,ancaq Rusiyada sonunda bu ideologiya Marksizm-Leninizm adila bir hükumet ve dövlet brokratlarinin ideologiyasina çevrildi.Staliinzm Avrupa proltariasinin qalxişmalari arasinda qarişiqliq yaradib ve bir yönden Faşizm oluşumunun ilk çağlarinda Faşizmin baş qaldirmasina sebeb oldu.Stalin,Doğu bloku ölkelerindede çoxlu proltaria qalxişmalarini bastirdi.Stalinizm önderlik eden brokrasinin sinifsal yararlarini yansidan ideolojik-politikal ve örgütleşmiş bir çizginin adidir,unudmamali ki dövlet mülkiyeti ve toplumsal mülkiyet ayni bir şey degil ve Proltariya Diktatörlügü kapitalizmden komünizme geçmek için bir aşamadir bu aşamanin amaci nihayetde her çeşid dövlet formunun(ve hatta öz formunu)aradan qaldirma1qdir.Ekonomik ve Kültürel açidan geri bir kendli(köylü)ölkesi olan Rusiyada sixişib qalan işçi dövleti Stalin önderligindeki brokrasinin çeşidli aşamalardan geçerek yürütdügü bir qarşi devrim sonucunda yixiılmişdir,bu prosenin önemli dönüm noqtalari bunlardir:brokratik yozlaşmalar(tereddüdler)prosesi(1921-1924),brokratik qarşi devrim prosesi(1924-1928),ve despotik-brokratik diktatörlügün sertleşmek prosesi(1928-1936),parti ve dövlet xadimlerinde önderligini quran Savet brokrasisi,bir brokratik "kast"yaratmağin ötesine geçerek,yükselen bir sinif yaratmiş ve işçi sinifi politikal iqtidarini qesb etmişdir,bunlar brokratik-despotik rejimlerin özelliklerindendir,bati ölkelerinde sinfsallaşmaq üzerinde son tehlilde,dövlet iqtisaden önder olan sinifin ye,ni üretim araclarinin özel mülkiyetine sahib olan sinifin dövletidir,amma çoxlu doğu ölkelerinde ekonomik ve siyasal alan iç-içe geçmiş ve önderlik sorunu "dövletin sahibliğinde"sixilmişdir.Yirminci yüz yilin despotik-brokratik rejimleri bu qonu ile ilişgide,başqacasina araşdirilmalidir...

Despotik-brokratik diktatörlügü altinda "işçi" ne kapitalizmde olduğu kimi "özgür" bir ücretli emekçidir,nede tam varliqi ila sahibine ayid olan bir "köle"dir,onun iş gücünün kullanim haqqi dövlete ayiddir ve işçi bunun qarşiliğinda yene dövlet terefinden belirlenen "ücret"den bir pay alir.

5-FELSEFE YÖNLÜ MARKSİZM:

On doqquzuncu yüz yilliğin son yillarinda yaranmiş Marksizme qarşi,bir sira Marksistler,Marksizmi felsefeye yöneltmek amacila,Marksizmi çeşidli felsefelerle(meselen, Spinoza ve Hegel felsefelerile)qarişdirdilar,en önemlileri bunlardir:

A-KARL KORŞ(1886-1961):

Özet halda Karl Korş "senetsel bağimsizliq"terimini terh edib ve borjuazi ile mübarizeni bir fikir yönlü ve felsefe yönlü mübarize sanirdi,o şurevi siyasetlerile qarşit idi ve Marks ve İngelsin bir sira nezerlerini borjua köklü bilirdi!

b-ANTONİO QRAMEŞİ(1891-1937)

Özet halda Qrameşi devrimlerde kültürel ve fikir yönlü qonulari önemli bilib,danişma qurulularini(şoralara)çox önem verirdi,Qrameşiie göre Marksizm ideologiyasi Leninizm içre bozulmuşdur,Qrameşi determininzm ve ekonomizme çox önem vermirdi,o kütle ideologiyasini,idealistik felsefeye ve parti düzenine önem verirdi.

c-Georg Lukaç(1885-1971)

Lukaç öz ömür boyu inamlarini degişdirici bir filosof idi,Lukaç fikir yönlü ve kültürel devrime inanib "genel olma diyalektiki"ni terh etdi.

Lukaça göre "özüne yabancilaşmaq" terimi üretim gücleler ve ilişgilerin uyumsuzluğu yox belke bir çeşid varliqşünasliq durumdur ki onda bir yekon(kol)qisimlara(cüz,lere)bölünür ve biz qisimleri(cüz,leri)degil yekonu görmeliyik.Lukaçin bir nezeride "toplam beyin"den ibaretdir.Lukaça göre bilgilenmegin(agahliğin)temel hissesi cem,i ve tarixseldir.

6-TENQİD EDİCİ MARKSİZM

Birinci dünya müharibesinden sonra,proltaria qalxişmalarinin yenilmesi sonucunda,ister felsefe yönlü Marksistler ister tenqid edici Marksistler,Ortodoks Marksism kurallarinin doğru olduguna kuşkulanib(şek edib)Hegel felsefesinin temel hissesine qayidib "gerçegi"(vaqeiyeti)eqlsel etsinler diye çalişdilar.onlar Marksin Kapitalizm tenqidini yirmiinci yüz illigin sen,et ve elm sahelerinde araşdirib ve isbati elmleri(pozitivist elmleri)donmuş qonular ve donmuş eşyanin elmi olaraq tanitdilar,demek onlar Pozitivist elmleri Kapitalizm xidmetinde bildiler.

Kapitalizm ve teknoloji arasinda zata bağli(zati) ilişgi yaranib ve bu çeşid elm ve teknoloji özüne "yabanci"dir,bunlara göre Kapitalizm xalqlar ara çoxlu yalniş istekler ve maraqlar yaradib,gerçekden doğru istekler ve yalniş istekler arasinda ferq qoymaliyiq.Tenqid edici Marksistlere göre ziyalilar Proltaria için (gündem qonularda esir olunmuş Proltaria için)doğru ve yalniş isteklerin ferqini açiqlamalidirlar.Tenqid edici Marksizm ve özellikle "Frankfort oxulu" (mektebi)bir sira ziyalilar elile 1930 yilinda qurulub ve o zaiyalilar 1933 den 1950ye qeder Amerikada sürgün halda yaşadilar. "Frankfort oxulunda" Kapitalist Pozitivist elmler ve borjüazi kültürü tenqid olunurdu,bunlar Geork Lukaçin "genel olma dialektik" qonusunu daha artiq ilerletdiler,bu ziyalilara görü Kapitalizmin autoritesi(sültesi)daha tekce sinifsel(tebeqati)autorite degil."Ağil(eql)arcliliği" ve temel sinifler içinde agahliq düzenlerinin degişmesine dolayi,daha Ekonomiyaya six bağli olan bir ya neçe sinif,bir toplumu ilerlemiş Kapitalizmin sültesinden qurtaramaz,zamanimizda hatta aşaği sinifden olanlar,bir çeşid,mövcud olan Totaliter düzeninin menfe,etlerinden(azaraq olsada)fiydalanirlar!

Frenkfort Oxulunun önemli karakterlerinden HORKHAYMER,ADORNO,ve MARKOZEden ad aparmaq olur.

1-MAKS HORKHAYMER(1895-1971)

Özet halda,Horkhaymer düşüncesi,siyasal Marksizm düşüncesinden özgürüdü ve siyasal Marksizmin bir sira kurallarini qebul etmirdi.Horkhaumere göre tam pozitivligi ve tam gerçegi tanimaq mümkün degil.Horkhaymere göre hem geçerli(rayic)Marksizmde hemde Borjüazi nezeriyelerinde kriz(böhran)vardir ve tenqidi nezeriyenin görevi bu konulari açiqlamaqdadir.

Horkhaymere göre doğal elmler ve toplumsal elmlerin gedişleri(reveşleri)ferqlidir.göresel(tecrübi)elm,tarixsel degil,göresel elm genel açidan baxa bilmeyir ve durğundur,ele borjüazi elminin krizide bundan asilidir.

Horkhaymere göre Kapitalizm sisteminde "iş bölüşdürm"sonucunda elmin alanlari o qeder çeşidli qollara bölünmüşdür ki elmin genelligi ve onun tanimaği mümkün olmayir."genel olma dialektik"açisindan Realiteyi(vaqe,iyeti)degişmek için ilkinde Realiteye başqa açidan baxmaliyiq,Ekonumik sahesinde "genel olma dialektik"açisindan Ekonomik konular Marksizm dedigi konulardan çoxlu genişdir ve kültürel konularida ehtiva edir.HorkHaymere göre ziyali sinifler menfe,tlerinin xadimi olmamalidir,belke ziyalilarin işi eybecer eqlaniyeti(rationality)tenqid etmek ve eqlaniyet içre genelligi yeniden yaratmaqdir.Critical(tenqidi)marksizm ve tenqidi nezeriyenin işi reallaşmiş qonularin durğun vesf etmegi yox belke gelecek görevlerin açiğlamasidir,artiq degişimlere fikirleşmeliyik.HorkHaymere göre Kapitalist toplumlara ayid Karl Marksin bütün ön görülükleri(piş binileri)gerçekleşmişdir:İşin gerec deki (kaladaki)vermişi(dadesi)eksilib,dövlet genel Kapitaliste degişib,borjüazi didergin düşüb ve totaliter dövletlerin düzeni tam sülteni elde edibler.Bu durumlarda ortada olaraq (zahiren)Kapitalizmin devrime rasladiğinin gerçekleşmesi doğaldir amma Kapitalist ve totaliter dövletler Kapitalizm sültesinin davami için yeni bir uzaylar(fezalar)yaratmiş,rifah yönlü dövletler kütleler arasinda bir çeşid saxta(kazib)raziliq verici durum yarada bilmişler.Hork Haymere göre işçi sinifi daha hürriyet verici bir sinif degil ve işçi sinifi özü dövlet düzeninde sixişdirilibdir.Hork Haymere göre,Rusiyada dövletsel sosyalizm totaliter yönlü dövletleri daha çox güclendirib,devrimsel qalxişmalar burokratize ve Kapitalizmin eqlaniyetine bağimli(tabe)olub,bu toplumda eslinde devrime degil siyasal avantajlara doğru hereket edirler ve siyasal alanlara tutuculuq(mühafizekarliq)atmosferasi hökm sürür.

HorkHaymere göre,indi bütün sosyal düzenlerde(ideologiyalarina baxmayaraq)arac(ebzar)sültesi göze çarpir.Hork Haymere göre demokrasiyanin ve liberalizmin faşizm ya bolşevizme nitelik yönlü(mahevi)üstünlügü yoxdur. gerçek degişim gelişmekde(tose,de)degil devrimdedir,ancaq Kapitalizmin yenilmesine heç türlü zemanetde yoxdur, devrim tekce devrimcilerin iradesile gerçekleşe bilir ve devrimciler için dünyanin her bir zaman devrime hazirliği vardir,ancaq devrimin final amci totalitarizm ve sültenin düzen ve mentiqini aradan qaldirmaq olmalidir.Bu arada devrimin göze görünen (eyni)temellerinin yoxluğunda,xeyal ve utopiya yeni bir rol oynayir,zamanimizda devrimci tekce xeyal ve fikir materyallari qalmişdir!ve totaliter düzenler çağdaş dünyada hatta devrimin xeyalinida öldürmek isteyirler,indi özel halda fikirleşmek,totalitarizme qarşi bir çeşid dayanişmadir(müqavimetdir),elbet yene xatilatmaliyiq ki Hork Haymere göre çağdaş burokratik dünyada eql,totalitarizmin xidmetçisi olubdur,eql özgürlük özelliklerini elden verib,eql totalitarizmin elinde bir araca(vesileye)degişib.Hork Haymere göre çağdaş dünyanin eqlaniyeti kapitalizm Ekonomiyasinin ters fotosudur,böyle bir eqlaniyet teknolojik bir eqlaniyetin gelişmesinden asilidir.HorkHaymer böyle bir eqlaniyete ve böyle bir eqlaniyetin sonuclarina qarşidir.Hork Haymere göre böyle bir eqlaniyet tarixin helelik rakid olmağina neden olur ve kritikal(tenqidi)nezeriyenin görevi hazirki durumu degil hazir olmayan durumlari aramaqdir,topluma ayid çoxlu teoriler üretim düzeni elinde bir araca degişir ve tenqidi nezeriye bu yönden ayiq olmalidir.

TEODOR ADORNO(1903-1969)

Adornonun bir sira önemli fikirleri bunlardan ibaretdir:

1-Bütün pozitivist(isbati ve qayete inanan)teoriler borjua toplumlarin özelligini(aliş-verişi)yansitir ve anlaşilmişla(mefhumla)taniqi(misdaqi)zorla barişdirir ve öz ekonomik ilişgilerine qarşi olan her neyi bastirir.

2-"Neqativ diyalektik":Her çeşid tam ve mütleq baxişi eleştermek(neqd etmek).

3-Adornoya göre "aliş-veriş deyeri" "qullanmaq deyeri"nin yerini alib ve bütün toplumsal dünyalar doqm ve göze görünen(eyni)yasalara bağli sanilir ve sonucda dişari tebiete hakim olmaq insanin içeri tebietini danmağla elde edilir.

4-"Kültürel sinaet":Adornoya göre,çağdaş kapitalizm kültür ve oyun ve eylenceni bir birile qarişdirmişdir ve bir çeşid kütlesel çökmüş(münhet)kültürler yaradib, bu kültürlerin en önemli özelligi Totalitarizmle her çeşid qarşi çixmaği kökden aradan aparmağdir ve bu kültüre sahib olan ölkeler içden özgürlük güclerini qayb edib ve "beyin" özü Totalitarizmin aracina degişir,günümüzde beyin hatta araclarin nece gelişmesinide yekünlaşdira bilmeyir,her ne bir arac kimi düşünülür,demek alt yapida "aliş-veriş deyeri" üst yapini gerece(kalaya)çevrildigine neden olur.

5-Cüz,i ve küllinin üz-üze tenqidi:yeni buki düşünülmüş(mefhum)taniqin(misdaqin)heqiqetini ve haqqini yerine yetirirmi?ve taniq düşünülmüşünü ifa edirmi? bunlari araşdirmaq gereklidir.

Adorno fikirlerinin temeli çağdaş dünyada "şey, olmaq" düşüncesinin genel yayilmaği ve buna dolayi özgürlük ve azadliq güclerinin kapitalist toplumlarda bastirilmasidir.

HERBERT MARKOZE(1898-1989):

Markozenin bir sira önemli fikirleri bunlardan ibaretdir:

1-Toplumsal yaşayişda iki alan vardir:a-gündelik ve saxta istekler.b-Tarixsel ve doğru agahliq ve istekler.Markozeye göre sosyalizm doğru istekler alaninda yer alir ve işçi sinifi ve komünist partyasi bu alanda tekce bir arac hesablanir ve başqa bir esaletleri yoxdur.Kapitalizm düzeninin ideolojik örgütleri saxta istekleri doğru isteklerin yerine inandirib ve reklam edirler.

2-Markoze Froid Pesikilogiyasindan marksizmde faydalandi,Markozeye göre çağdaş kapitalizmde göze görünen(eyni)qerarlarila(şerayitle)yanaşi,işçi sinifin agahliq formalari gelişmeyib ve devrim baş vermeyir,bu qonuda saxta isteklerin kapitalizm terefinden yayilmasi ve bu saxta isteklerin yerine yetirilmesi ve bir sira ölkelerde bir sira ümum rifah reformlarin gerçekleşmesi önemli rol ifa edir.Markozeye göre doğru istekleri tanimaq ve toplumda kimseler ya doğru isteklere yaxin olan sinifler  ve saxta isteklere qapsanmayan kimseler ya sinifler artiq öneme malikdir ve bunlar gelecek devrimin temellerinden ibaretdirler,gelecek devrimin temeli çağdaş ekonomi siyaset ve kültürden qirmaqla mümkün olacaqdir.Senaetleşmiş ölkelerdeki azadliq bir çeşid saxtakarliğdir,bu toplumlarda söylemek özgürlügü vardir amma bu söylemek özgürlügü,genel totalitarizm ve genel sültenin qarşisinda heç tür tepki gücü yoxdur eslinde söylemek özgürlügü,özü totalitarizmin davamina sebeb olur,çünkü tekce bir sira eqidelerin söyleyişine neden olur ki nihayetde o sözler totalitarizmin özüne bağlidir.Ancaq hemin çağdaş toplum doğru tenqide ve her  çeşid başqa bir toplumun hatta xeyal etmeginede qarşidir.Markozeye göre Marksizm şorevide mesx oldu ve yeni sol görüşçülük,Moralistik(exlaqi)cinsel,fikirsel ve siyasal bir qalxişmadir,yeni sol görüşçülük mövcüd düzenin genelligi ile temel bir qarşitliğdir."Reform" ve "gelişme"(tose,)devrime qarşidir ve amac,külliyetin(genel anlamda)degişmesidir.Markozeye göre bu degişme insanin ilk doğal durumdan(primitiv)medeni duruma dönmesi qeder önemli olacaqdir,medeni devrim malikiyet,ayle,dövlet ve sülteni yaratdi amma sosyalist devrim,insani arac sanmaq ve bu qonuda toplumsal ilişgilere qarşi bir devrimdir,buna dolayi her yerde ve her fürsetde hakim olan durumu sindirmaq gereklidir,bu çeşid çağdaş toplumlarin içinde bir uzay(feza)qalmayib,tekce bu toplumlarin tamini sindirmaqla bir uzay(feza)yarana bilir,bu arada ayiq ziyalilar dişsel bir güc olub saxta isteklere belenmeyirler,buna dolayi geneli (külliyeti)göre bilib ve kütleleri herekete getirmek gücüne sahibdirler.

EQZİSTANSİYALİST MARKSİZM:

Ikinci dünya müharibesinden doğulan mutsuzluq,marksizm ve başqa felsefelerin bir birile qarişmasina zemin yaratdi.Marksin genc zamaninda yazdiği felsefi ve hümanist eserlerin tapilmasi,eqzistansiyalizm ve marksizmi qarişdirib yeni bir felsefe yaranmasina sebeb olan diger olaylardan oldu.Bu sahede Henri Leför,Aleksandr Kojo,Jan paul Sartr ve Merloponti önemli karakterlerden sayilirlar özet halda eqzistansiyalizmin özü insan için önceden te,yin olunmuş her çeşid plan ve teqdire qarşi falsefedir.Eqzistansiyalizmde "var olmaq"(vücud)ve "varliq"(olmaq)arasinda ferq vardir,"var olmaq" eslinde seçmek ixtiyarindan ibaretdir ve insanla heyvanin ferqide ele hemin ixtiyardadir,insan dünyani öz emellerile yaradir, bu yolda heç bir ülgüsü yoxdur, bu yönden insan özü öz cövherini seçir,insanin  azadliği eslinde doğaldir(Ğerizidir)insan özüne ve özgesine ayid qerar almaq(tesmim tutmaq)zorundadir ve bu iş insanin bütün streslerine neden olur,dünya öz içine qapsanmiş bir qonudurki onda heç illet ve me,na yoxdur tekce me,nali dünya "men için olmuş dünya"dir,insan öz vücuduile dünyani yaradir,menali dünya bizim özümüze yaratdiğimiz bir dünyadan ibaretdir,dünya me,nasizdir ancaq onu menali etmek lazimdiir ve eslinde heqiqet sübjektiv(beyinsel)bir qonudur.

JAN PAUL SARTR:

Sartra göre insanin azadliği insanin boynunda le,net tuğudur,amma hemin azadliq insanin yükselmesinin temelidirde,Sartrin felsefesinde insan ve dünyanin qederini te,yin eden her çeşid plan redd olunur,Sartr üç vücuda(olmağa)inanir:1-Bilgilikli yönlü(agahliq) var olmaq:bilgilik yönlü var olmaq özünden başqa bir şeyi ehtiva etmir.2-Agahliğa ayid var olmaq:ye,ni agahliğ ehtiva den nesneler,bu iki qonu arasindadir ki yoxluq anlami insan için yaranir,biz yoxluq anlamini düşünürken bir reaksiyani(eksülemeli)başqa bir reaksiyaya tercih edirik,biz geleceyi fikirleşende yoxluqu düşünüb qorxuruq,hemin qorxu bizim azadliğimiza dayir bir delil ve bir nedendir,yoxluq "agahliğa var olmaq" ve "agahliğa ayid var olmaq"arasinda bir boşluğdur(xele,dir)3-"Özge için var olmaq" "agahliğa ayid var olmaq" "agahliq yönlü var olmaq"da,o zaman özünü göre bilirki başqalarinin agahliğinin qonusu olub,her kes özünü başqalarinin gözünden göre bilir,başqa kimse ve kimseler ferd ve ferdin öz arasinda arabulucudur(miyancidir).

Sartr insanlarin biri-birine nizaret etdikleri onlari doqm edecegine ve bu yönden insan ve bütün ilişgilerinin pröblemli olacağina inanirmiş bir süre.Toplumsal ilişgilerde dayima sübje objeye degişib ve toplumsal dünya qaranliq bir dünya olub,her kes dayima baxan(nazir)durumdan baxilmiş(nezerde olan)duruma gedib qayidir,be durumun sonucunda her kes başqasina yanaşi ya bir arac kimidir ya da artiq ve deyersizdir ve ele bu üzden bütün ilişgiler mutlusuzluğa getirib çixarir.

Özet halda Sartra göre insan zorunlu seçir ve zorunlu azaddir,ancaq hemin zaten azad olan insani yenede siyasal ve toplusal yönden azad etmek olur.Sartrin önemli amaci Marksizm üçün varliqşünasliq bir temel yaratmaq idi.Sartra göre toplumsal dünyanin temeli:istek-görev-edim(emel)dir,Sartra göre,insan iradesinden qiraqda göze görünen(eyni)yasalarin emel etdigine inanmaq tarix ve toplumun diyalektikini pozmaq demekdir.Sartra göre,toplumsal tartişmalar ve toplumsal didişmelerin varliqşünasliq yönlü nedenleri var,her kes öz edimile özgeler edimini degişir ve özgeler edimi her kesin edimini degişirde.Sartrca insan dünyaya iz buraxir ve insan izi buraxilmiş dünya,yeniden insanin özüne iz buraxir ve bu "rakid edim" "özden yabanciliğin" qaynağidir."Başqaliq"(alterite)insanlarin ediminden,eşyaya ve eşyadan insanlarin edimine geçir(sirayet edir)Sartra göre insan hem tüketici hemde üreticidir,insan "praksis"in edicisi olaraq diyalektik dönüşmelere me,ruz qalir,"başqaliq" qonusunda "nomarasel eqlaniyet" sözü araya gelir,her kes başqalariila,başqalarinin özüne dayir nece davrandiği kimi davranar,bu yüzden Sartr "qurup"dan edim ve plan ve birleşmiş praksis olmuş kimi ad aparir."Başqaliq" ilişgisinde temel düzen özgelik ve başqaliğdir amma "qurup"da temel düzen birlik ilişgisi ve özü olmaqdir.Sartr Fransanin 1789ci devrimini bu qonuya örnek verir,devrimden önce toplum bir seriyalin nomaralarindan ibaretdir,devrim özgür quruplarin aktiv olduğuila başlanir,didergin kütle bir "qurup"a "öz topluluğa" degişir ve Bastil qalasini yixir, bu "praksis"de daha "ferd"(kimse) özünü baqasinda görmeyir,çünkü "praksis"de "başqasi" yoxdur,ancaq devrim öz amacina çatdiğindan sonradirki yene rakid ve seriyal duruma geri dönmek tehlükesi yaranir ve sonucda qurup yene seriyal ve rakid duruma düşür,bu qonuda sartr çoxlu analizler edibdir...

Sartrca devrimciler ve Partiyalarin tekce seriyal pozğuluğu zamanlarinda özel görevler ve özel rollari ola bilir,ancaq vurğulamaliki seriyal pozğuluğu öz-özüne baş vermelidirve qalxişma devrimci ve ziyalilar sarindan zemanet olunasi degil,devrimcilerle ziyalilar tekce devrimsel praksislerin zaman fasilelerini qisalda bilirler.Sartr Partiya ve işçi sinifin ilişgisini başqaliq yönünden açiqlayib ve Leninistlerile tartişmaya girişmişdir.

özet halda Sartrca "ferd" tekce "öz topluluq" ve "qurup" içinde özel kendiligine ve tam aktiv olmağina çata bilir.Dünyanin her aşamasi bir soyun yapdiğidir buysa başqa soy için bir pröblemdir,araşdirici beyin,göze görünen dünyaile ilişgide bulunur ve göze gorünen ve dişdaki dünya zehniyet gelişmesinde ve ferd ve toplum agahliğinda cezb olunurdu ve böylelikle praksis yaranir.Sartrin marksizmi toplumun içre toplu Diyalektik sözüne sinirlanir ve siyasal hayat ve devletile çox ilişgilenmeyir.

MORİS MERLOPONTİ(1908-1961):

Merlopontiye göre tarixin covheri onun taninmamazliğindadir ve tarixsel praksis emel etmek için degil,düşünmek içindir ve marksizm tarixin gizli şuuruna ayiddir Merloponti tarixden danişanda "texmin içre mentiq" sözünü açiqlayir o, tarixsel eqlaniyete ve eqlaniyetden başqa bir düzene inanir ve lenin ve lukaç Marksizmlerini tenqid edir.merlopontiye göre Praktis ve praksisisin qarişmaği marksizmin bozulmağina sebeb olur.

DÜZENÇİ(DÜZEMÇİ)MARKSİZM:

Marksizm alaninda Lukaç ve Grameşi kimi yazarlar bir daha Hegel fikirlerinden etkilenerek Ortodoks Marksizmine qarşi dayandilar.ancaq bir sira başqa Marksistler örnek için Lüyi Altoser Marksin yetişgin eserlerine dayanaraq marks eserlerini yeniden oxumaya çalişdilar,Altoser ve ona benzer düşünürler Marksizme yeniden elmsel yön vermege çalişib ve Ferankfort oxuluna ve ümanist marksistlere qarşit bir sira fikirler terh etdiler,düzemçi marksizmde dövletle siniflerin bir biri ile ilişgide bulunduğlari söz qonusudur.

Genellikde düzemçiligin özü Fransada düşünc ve dil ve amerikada toplumsal ilişgilerle elaqedeydi.Düzemçi Marksizme göre poletikal güc düzenlerin(düzemlerin)arabuluculuğuila mü,eyyen olunur,Marksizmde altyapi ve üstyapi qonusu en önemli qonulardandir genellikde Marksistler bu qonuya üç açidan baxmişlar:1-biryönlü etgi: bu baxişa göre.alt yapi,üst yapini te,yin edir.2-iki yönlü etgi:bu baxişa göre alt yapi ve üst yapi biri biri ile Diyalektik ilişgidedir,altyapi ancaq artiq önem daşimaqdadir(İngels böyle düşünürdü).3-Organik etki:Bu baxişa göre bütün alt yapi ve üst yapi bir organin hisselerinden sanilirlar,toplum bir genel organ olaraq düzençi Marksizm"in" söz qonusudur,bu yorumda heç hisse dişarida degil ve her hisseni tekce genellikde düşünmek olur.

Marksizmde alt yapi ve üst yapinin ilişgileri qutarmaz tartişmalar yaratmişdir.Ancaq Marksa göre kapitalizm içre alt yapi ekonomidir,bir sira nezerlere göre ola bilirdeki başqa formasiyonlarda alt yapinin rolunu mazheb ifa etsin.Lüyi Altoser Marksin hümanist düşüncelerini,elmsel düşüncelerinden ayirt etmege çalişirdi,Lüyi Altosere göre Marksizm ideoloji degil belke deyilen ideologiyanin bilgisidir(elmidir),o deyir Marksin eserlerinde "bilgisel qopmaq" vardir,o bu bilgisel qopmağin izlerini Marksin eserlerinde göstermekde çalişmişdir.Altosere göre borjuazinin ideolojik kökü insani tarix süjeti bilmekden ibsretdir,Altosere göre Marksizm için teorik çalişmalar ve buna ayid ziyalilarin vücudu gereklidir.Altoser deyir Marksizm tekce bir politikal ideologiya degil,Marksizm belke bir teorik ve özelleşdirilmiş ve derin bir alandir bu alan toplum bigisinin(elminin)gelişmesine gereklidir.Altoser,Marksizm alaninda ekonomism,Determinism ve hümanism yönlerinin temel olduğunu qebul etmir.Altosere göre üretimin üç yönü vardir:ekonomik,politikal ve ideolojik yönleri,her toplumsal formasiyonda,iki ya neçe üretim yönü vardir ve bu yönlerin biri birine ilişgileri bağimliliq açisindan araşdirilmalidir."Genelce belli etmek" terimi(overdetermination)Altoserin düşüncelerindendir,demek her üretim yönünde ekonomik,politikal ve ideolojik düzenlerinin(düzemlerinin)hissesel etkileri vardir ve bunlardan her birisi nisbi özgürlügede mailkdir ve her birini başqacasina araşdirmaq olur,Ancaq sonunda ekonomik yönü bütün başqa yönlerin bir birile toxuşunu te,yin edir.Birincide ekonomik yön politikal,ideolojik yaxod ekonomik durumun gerçekleşmesini te,yin edir,ikinci aşamada ekonomik yön her hanki yönün genelde müsellet(predominant)olduğunu te,yin edir buna ayid ekonomik düzen her zaman te,yin edicidir amma her "toplumsal formasiyonda",müsellet bir ünsür degil...

Örnek olaraq:Marks kapital kitabinda yazir:Avrupada,orta yüz yilliklarda mezheb müsellet ünsür,ve eski dünyada siyaset,müsellet ünsürlerimişler.Altosere göre te,yin edeicilik ve sülte anlamlarini ayirmaliyiq,buna ayid ekonomi te,yin edicidir amma ola bilirki müsellet ünsür olmasin,ancaq kapitalizm sisteminde ekonomi hem te,yin edici hem müsellet ünsürdür,bu yönden kapitalizm birinci formasiyondur ki onda ekonomi hem te,yin edici hemde müsellet ünsürdür,nedeni buki kapitalizmde üretim araclari kapitalistler elindedir ve "artmiş deyer" ekonomik yönlerden sömürülmekdedir.Altoser feodalliq ve kapitalistligin üretim yönlerini qarşilaşdirmişdir,feodalliq toplumda,politikal ve hüquqsel düzeni sültesinin nedenine "lazim iş" ve "artmiş iş" bir birile buluşmamalidir ancaq kapitalizmde "lazim iş" ve "artmiş iş" hem zaman hemde mekan yönünden bir birile buluşurlar ve bu nedene kapitalizmde ekonomik yön müsellet yöne çevrilir,dedigimiz kimi Altoser dövletin politika ve ideologiyanin ekonomik düzeninden nisbi bağimsiz liqlarina inanirdi,dövlet iki hisseden ibaretdir:bastirici hisse ve ideolojik hisse.Bastirici hisse,ordu,polis ve...den ibaretdir,ideolojik hisse ise,aile,hüquqsel örgütler,partiyalar ve ilişgi aracindan ibaretdir,Altoser bunlarin bir sirasinin özelleşdigine baxmayaraq hepsini dövletin ideolojik orqanlari bilib ve ümumi ve xüsusi alanlarin yaranmasini borjuazinin hüquqsel düzeninden asili bilir,ideolojinin görevi üretim ilişgilerini yeniden üretmekdir ve ideologiya araclarda ve edimlerde(emellerde)göze görünür,hatta be,zen ola bilıir sinifsal mübarize iki kelme arasindaki mübarizede yerleşsin.

Özet halda:Altoser söyleyen Marksizm,anti hümanizm,anti felsefe(Hegel anlaminda anti felsefe)dir,Altosere göre üretim,ilişgi düzeni iş yapanlarin(amillerin)yerini ve rollarini te,yin edir,iş yapanlar(amiller)gerçek kimseler degildir,gerçek iş yapmaq durumu,rollarin ve postlarin te,yin olunmasindadir,toplumsal düzenin süjet ya iş yapani(amili)yoxdur ve insan tarixin süjeti degil,insan tekce düzenler ilişgisini daşiyir,tarix amilsiz bir aximdir ve Altoser artiq düzenleri (düzemleri)önemli bilir.

KAPİTALİST DÖVLET ANLAMİ:

İkinci dünya müharbesinden sonra kapitalist ölkelerde dövletin etgisi ekonomik qonularda günü-günden artdi,bu olaylar Marksizm sahesinde bir sira dövletlere ve dövletlerin rollarina ayit yeni analizlere doğru zeminler yaratdi.Kapitalist dövletler "toplam yatirim" prosesini davam vererek,öz demokratik meşruiyetlerinide qorumaq isteyirmişler,ancaq bu iki krizin çözmegi bir zamanda olasi degildi,çağdaş dövletlere ayit en önemli teorilerden birisi dövletin siniflerden özgür,kapitalist üretim ilişgilerini yeniden üretmegidir ve dövlet bir daver(hekem)kimi sinifsal tartişmalara qarşi reaksiya gösterir.ikinci önemli nezer bundan ibaretdir:dövletin şeklini ve içeri tartişmalarini kapitalizmin paradokslari xüsus fayiz qimetinin düşmesi te,yin edir.üçüncü önemli nezer:dövletin şeklini sinifsal mübarizelerden asili bilir.bu baximdan dövlet müsellet sinifin temsilcisidir ve hem sinifsal mübarizelerin sahesidir.Klavs ofe ye göre ilerlemiş Kapitalizmi anlamaq için daha tekce iş ve kapitalin ilişgilerini bilmek yeterli degil,bu zaman dovletin rollari degişib,ele ki daha dövletler altyapida düzenleyici bir rol ifa edir ve buna ayid kapitalizmin ekonomisi siyasallaşmişdir.

Eski kapitalizmde bu özellik yoxidi ve bazar hem toplumsal Formasiyonun hidayetçisi hemde siyasal gücün temeli idi ve üretim sahesi siyasal qarişmalardan(dexaletlerden)ğiraqda qalirdi,iş ve Kapitalin ilişgisi belirli olaraq poletikal degildi.

Ofeye göre,ilerlemiş Kapitalizmde dövlet bir sira altyapiya bağli olan rollari ifa edir,ye,ni "toplam yatirim" prosesi tekce dovlet arabuluculuğuila gerçekleşir ve buna ayid siyaset altyapiya bağli bir rol ifa edir.bu dovletlerde dedigimiz kimi demokratik meşruiyet ve "toplam yatirim" perosesinin davami en önemli paradokslardan sayilmağdadir ve her sahenin krizini çözmek,demek krizin özünü o biri saheye köçürtmekden ibaretdir.ilerlemiş Kapitalist dövlet anlaminin Analizinde yuxarida işare etdigimiz ikinci nezere göre dövletin rollari ve reaksiyalari Kapitalizmin gelişmeginin neceliginden bağlidir,önemli qonu dövlet degil "toplam yatirim" krizleri ve siniflerin bu arada ilişgileridi ve buna ayid kapitalist dovletlerin düzenindeki degişiklere ayid bir sira Marksistler,kapitalist dovletlerin içeri krizlerini şiddetlendirmek için yol arayirlar ve eger keçmişde devrim vurğulanirdi indise bu krizlerden nece faydalanmaq söz qonusudur.

SÖMÜRÜ VE MARKSİZM:

marksa göre,asiya toplumlari üst-üste degişmek gücüne malik degildi ve neçe yüz yillar durğun bir durumda yaşayirmişlar,doğu Totalitarizmi ve asiyada becermiş üretim Formalari xüsüs su qitliği,su ve suvarmağa merkezsel baxiciliq teleb edib ve hükümete altyapiya bağli bir rol bexş edib ve özgür siniflerin gelişmesine engel olub,bu çeşid toplumlarda toplumsal sinifler(dovlet qarşiliğinda)gücsüz olub ve sinifsal mübarizelere zeminler yaranmayib,odur ki Asiya ölkelerinde sömürülerden önce heç bir düzem degişmesi yaşanmamişdir,bu toplumlar ilk Komündan sonra başqa bir önemli degişmege malik olmamişlardi.iqtidar,qebileler ara el be el olub ve Asiyada merkez dövletlerin Rolu toplumsal sinifler ve özel maliklik ve ona bağli ilişgi şebekelerinin yaranmasina engel olub,buna ayit batida yaranan feodalliq ve ondan sonra feodalliqdan kapitalizme geçmek prosesi Asiyada baş vermeyib.Asiyada içeriden düzen degişmek için heç bir iş yapici(amil)tapilmayib.Marksa göre be,zen sömürü Asiya ölkelerinde bu rolu(düzen degiştirici rolu) ifa edib(elbert Marksin sömürü texribatinada çoxlu işaretleri vardir,meselen İrlend ve Hindistan qonusunda)başqa yönden Paul Barana göre,Avrupada jeopolitik durum,gemiçilik gelişmesi,deniz yollari genişlenmesi,geoqrafiya iktişaflari prosesi ve avrupada me,deni ve doğal qaynaqlarin qitliği Avrupalilari, doğal yöndan zengin ölkelere sari yöneltdi,ilk ticari kapital senyeleşmek ve senayeçi borjuazi tapilaraq siyasal devrimler baş verib ve Avrupa hükumetlerinde düzene ayit önemli degişiklikler baş vermişdi.

Lenine göre,1-Emperyalizm helelik kapitalizmi qoruyub ve sosyalist devrimleri gecikdirecekdir.2-sömürü,geri qalmiş ölkeler xalqlarini senayeleşmiş ölkelerle qarşi-qarşiya qoyacaqdir.3-birinci addim emperyalizmin geri qalmiş ölkelerde damarlarini kesmekdir.bu qonuda Mao nezerlerinede raslaşiriq,Maonun temel nezerleri:Nasiyonalizm,beynelxalq paradokslar ve anti emperyalizm nezerlerden ibaret idi,Mao sinifsal mübarizeye degil sömürü ve sömürge(müste,mire)ölkeler arasindaki mübarizeni vurğulayirdi,Mao çalişdi Marksizmle Çin durumunu uyğunlandirsin,Mao ekinçiler devrimine,tezad ve müharibe anlamlarina dayir özüne özel nezerleri varidi.bu nezerler marksizmi Çin durumuna uyğunlandirmaq için yaranmişdi nece ki Lenin Rusiyada Marksizmi Rus durumuna uyğunlandirmaq amacindaydi,sömürü ve marksizm qonusunda önceden bağimliliq varsayimina(nezeriyesine)bağli işare etmeliyik.

bağimliliq nezeriyesine göre geri qalmiş ölkeler get-gede modernizm prosesini addim addim adimlayib ve bati kimi Parlemantarizm ve Demokratiyaya yetecekler,bu nezere göre sünneti toplumlar geri qalmiş ve modern toplumlar ilerlemiş sanilirlar,ancaq bağimliliq nezeriyesine çeşidli tenqidler vardir:1-geri qalmaq sünneti bir durum degil,belke geri qalmaq ve ilerlemeg her ikisi modern bir durumdur,geri qalmaq ve ilerlemek bir zamanda yarnmişlar biz bu qonuya dünya Ekonomiyasi düzeninde baxmaliyiq,geri qalmiş ölkelerin durumu onlarin ekonomiyasinin dünya Kapitalizmi ekonumiyasinda batmağindan asilidir,buna ayid burada geri qalmaq ve ilerlemek bir birine gereklidirler,geri qalmaq,toplumlarin uşaqliq durumu degil,sünneti toplumlar Kapitalizmden öncede me,nali bir halda geri qalmiş degildiler,geri qalmaq toplumlarin uşaqliq durumu yox belke onlarin xestelik durumudur,demek bağimliliq teorisinde "merkez" ve "qiraq" terimleri yaranibdir,ancaq artirmali ki günümüze toplumsal ve yerli güclerin rollarini bağimliliq çerçivesinde araşdirmaliyiq,meselen Latin Amerikaya ayid Kardozo ve Falto adli düşünürler,gelişme yollarini araşdiriblar,onlara göre,Laten Amerikada üç gelişme yolu göze degir,bu çeşidli yollar, a-ölkelerin ferqli qaynaqlara malik olmaqlari b-yabanci yatirimin(sermayenin)miqdari c-sinifler elile dövletin nece düzenleşmegi d-borjuzinin gücü e-ve "qiraq" ölkenin ne zamanda ve hangi tarixsel dönemde merkez ölkeye tabe olmağindan asilidir.

Birinci örnek Arjantindir:1930 krizinden önce,Arjantinde ticari ekincilik ve ekin üretimini sadir eden borjuazi yaranmişdi ve bu borjuazi teknolojik ve financier(mali)borjuazinin yaranmasina neden oldu ve sonucda Arjantinde güclü mali bojuazi yarandi.

ikinci yon Brezilyaya ayid imiş,Brezilyada güclü milli borjuazi yoxidi ve buna esasen dövlet önemli bir rol oynayib ve ölkenin senayeleşmesini görevine aldi.

Üçüncü yol,Meksika ve şiliyada addimladi,orada xalqa dayanaraq gelişme prosesi ilerledi.

Kardozo ve Faltoya göre "qiraq"daki ölkelerin gelişme ve toplumsal düzenler aşamalari tekce küresel "toplam yatirim" mentiqinden asili degil,ve yerli gücler bu ölkelerde(qiraqdaki ölkelerde)analiz olunmalidir.

"Bağimliliq" teorisine bir sira Marksist yönlü tenqidlerde olunubdur,bu tenqidlere göre küresel kapitalizm,qiraqdaki ölkelerde kapitalizmden öncedeki üretim yönlerini tam aradan qaldirmayir,belke onlari öz nef,ine qullanir ve böyle "qiraq" ölkelerde neçe üretim yönleri özel sinifsal düzenler ve ideolojilerile ortaqca yaşayirlar böyle ölkelerde borjua sosyalislik devrim,toplumsal siniflerin rolu,milli borjuazinin rolu,işçiler ve ekinçilerin rolu,xüsus milli "toplam yatirim" açisindan söz qonusudur.

QUTUBLAŞMAQ(POLARİTY):

Semir Emine göre qutublaşmaq bir prose ve neçe aşamada baş vermişdir:1-tüccarliq formasi:1500lerden 1800 yillarina qeder,senayeleşmek devriminden önce aliş-veriş kapitalin önderligiile Atlantik okeani alaninda müsellet merkezker ve qiraqdaki alanlarda yaranmiş bir tüccarliq formasiidi,bu tüccarliq formasi ticari yatirim kapital mentiqine tabeidi.

2-Klasik forma:bu forma 1800ci yillardan ikinci dünya müharibesine qeder sürmüşdür bu qutublaşmaq formasi,senayeleşmek devriminde becerib ve kapitalizmin önemli formalarini ve qiraqda qalan ölkeleri(bütün Asiya ölkelerini Japoniyadan başqa ve Afrika ve laten Amerika)teyin etdi.borjua devrimi millet-dövlet anlami bu Formaya ayiddir.

3-ikinci dünya muharibesinden sonra(1945-1990)bu dövrede qiraqda qalan ölkelerin bir sirasi eybecer halda senayeleşmege başlamişlar o ölkelerde milli özgürlük herekati güclenmişdir,ancaq hemin düvrede milli üretim düzenleri küresel üretim düzeninde sixişib biriktirilmiş ve böylelikle quluballaşmaq derinleşmişdir.

4-1990dan sonra:bu sira degişimıerin Terafiki yüzünden ikinci dünya müharibesinden sonra yaranmiş olan küresel düzeninin balans(teadol)merkezleri pozulmuşdur indi küreselleşmiş düzenin yetersizligi üç alanda aydin olmuşdur: a-bu düzen millet-dövlet anlamindan başqa bir anlam yarada bilmeyib(yeni "Kapital yatirimi" durumuna uyğun bir siyasal ve topplumsal Forma yarada bilmeyib)

b-laten Amerikada ve Asiyada olan qiraqdaki ölkelerin senayeleşmek prosesine uyğun bir ekonomik ve poletikal zemin yarada bilmeyib.

c-Afrikani teqriben qelemden düşürüb.

indise bütün dünyada poletikal,toplumsal ve ideolojik sahelerde qarma-qarişiqliq göze çarpir "millet-dövlet"lerin Formasinin çürümegi birde senayeleşmiş ve qiraqda qalmiş ölkelerin dürümlarinin degişmesi qloballaşmaqda yeni açilar yaratmişdir.Semir Emine göre günümüzde küresel düzenin merkezinde beş tekel(inhisar)vardir:

1-TEKNOLOJİK TEKELİ(İNHİSARİ)2-DÜNYANİN MALİ BAZARLARİNİN KONTROLİ3-YER KÜRESİNİN DOĞAL QAYNAQLARİNA TEKEL HALDA ERİŞME VE ULAŞMA4-İLİŞGİ ARACLARİN TEKELİ5-GENEL ÖLDÜRMEK SİLAHLARİN TEKELİ.

günümüzde marks deyen "deyer yasasi" bu beş tekel çerçevesinde aktivdir,bu beştekel qiraqdaki ölkelerin senayeleşmeginin etkilerini azaldib ve onlarin üretim işinin deyerini düşürdür,sonucda keçmiş qutublaşmaqdan çox kötü ve berabersizlik bir sistem yaranir,meselen günümüzde kapitalist dövletler için işsizlik,işçilerin elde etmişlerini aradan qaldirmaq için bir aracdir,ve onlar heç bir zaman heç bir kirizin çözümü yolunu degil kirizlerin müdürlügünü düşünürler.günümüzde qutublaşmaqlar yeni tezadlar yaradir,son yillara qeder(savetler dağilmasi yillarindan önce)dünyadaki ekonomik düzeni dünyadaki "dövlet-millet" poletikal düzenile uyğunlaşdirmişdir,ye,ni "toplam yatirim" poletikal yönden ve siyasal alanda özüne uyğun bir Forma tapmişdir,ancaq günümüzde(Savetler dağilişindan sonra)dünyadaki Kapitalizmin ekonomik ve poletikal müdürlügünde(degişiklikler nedenile)tezadlar yaranmişdir.

bir sira üçüncü dünya ölkeleri üst-üste senayeleşmişler ve bir sira ölkeler tam qirağa sixilmişlar(dördüncü dünya ölkeleri)üçüncü dünya ölkeleri iş gücü ve dördüncü dünya olkeleri iş birikintisi(zexiresi)ordusu olmuşlar,özelligle dördüncü dünyada dövletler günü-günden Pröblemlerle el be yaxa qalib ve günümüzde Radikal dinsellik ve Nasiyonalist hereketler xüsus dördüncü dünyada bir qurtuluş yolu sanilaraq gündeme çixmişdir,amma emperyalizm bu hereketlerden Kapitalzm düzeni için faydalanmaq pusqusundadir,burasida güney Azerbaycan qonusuna ayid danişilacaq sözlerin yeridir:

Günümüzde bizim yaşadiğimiz bölge ve onda yerleşen etnikler bir sira ferqlerile dördüncü dünya bölümünde yer alir ye,ni bu gün biz Kapitalist dünya düzeninde iş birikintisi(zexiresi)ordusundayiq çünkü Azerbaycan ve çoxlu qonşu etnikleri senayeleşmek prosesinden qirqqda qalmişlar.1979 devriminden sonra borjuazi ekonomik menfeetlerini qorumaq için helelik Poletikal gücden vaz geçdi demek 1979dan sonra ekonomik yönden müsellet olan sinif(borjuazi sinifi)zorunlu halda politikal hakimiyyetden vaz geçdi,bu olaya "Kast"(Caste)adi verilir,özet halda Kast bir dövlet aparatinin(desgahinin)müsellet sinifden özgür olmaği demekdir.1979 yillarinda Amerikanin,devrim aşamasinda olan İran adli ölkede Savetler etgisinden qorxuda olmasi,politikal gücünün bir "Kast" eline geçmesinde önemli rolu olmuşdur,bu "Kast" sonucda borjuazinin menfee,tlerini qorudu ancaq bu ideolojik "Kast" get-gede orta doğuda yeni dünya kapitalizmi düzeninin "yatirim kapital" prosesine engel töretdi,dünya kapitalazmi düzeni için bütöv bir düzen gereklidir ve burada ki Kastin politikal ve ideolojik düzeni orta doğuda bir yamaq kimi göze çarpir,bu arada Rusiya,Çin,Kuba ve Venezüella dövletlerinin İrandan bir sira qonularda himaye etmekleri Azerbaycan sol herekati adina yazilmamalidir.İran adli ölkede politikal hakimiyet ekonomik yönden hakim sinifin(borjuazi tebeqesinin)elinde degil ancaq sonucda borjuazinin yararlari qorunur bu durum dedigimiz ölkenin yillar bundan önceden 1-sömürüye meruz qalmağindan.2-başqa üretim yönlerinin tam aradan getmemesinden.3-dünyada olan güclerin özel sinirlanmasindan.4-burada özel dinsellikden.5-burada milli borjuazinin düzen yönlü(saxtari) gücsüzlügünden.6-ve burada senayeleşmiş(vurğulayiriq senayeleşmiş)proltariyanin azinliği düzen yönlü gücsüzlügünden aasilidir,artirmaliki burada proltariyanin çeşidli olmağini xatirlatmaliyiq örnek için a-senayeleşmiş proltariya  b-ekinçi-işçi proltaiya  c-lömpen proltariya.

Günümüzde siniflerin(tebeqelerin)göze görünen qerarlari(şerayitleri)ve siniflerin içre devrimci agahliq yaranmasi ve devrimci sinif ya siniflerin te,yin olunmasi ve her sinifin Azerbaycan milli meselesine ayid baxişi(sinifsal yararlarindan asili olaraq)söz qonuusudur.Gördügünüz kimi Azerbaycanda milli mesele gündemdedir ve get-gede bu qonu çevresinde bir sira emekçi siniflerin birleşmek imkanida yaranir Azerbaycanin milli meselesine Azerbaycan borjuazisinin ve bütün siniflerinin baxişi,onun İran adli ölkede yerli ve mövcüd dünyanin ekonomik qerarlarindan asilidir ve bu qonunun analizi gereklidir,ancaq çoxlu aktif kimseler ve aktif teşkilatlar,ya artiq kültürel amaclar peşindedirler yada politikal sahelere kültürel qapilardan girirler ve bunun ardinca federalizm ve özgürlükden söz etdikleri zaman gelecek politikal düzeni için heç bir aydin ekonomik planlari ya yönleri yoxdur ve eslinde politikal yöndende yalniz genel halda insan haqlarini vurğulayir.

Bu gün Azerbaycanli yada Azerbaycana mensub çoxlu aktif kimseler ve aktif qruplar Azerbaycanda her hanki ekonomik ve ondan asili her hanki bir politikal sistemi yaratmaq amacinda olduğlarini aydinca açiğlamalidirlar.Her kimse ya her partiyanin siyasal ve ekonomik proqramlarindandirki o kimse ya o partiyanin doğru amaclarini anlamaq olur,günümüzde Azerbaycan mübarize prosesi helede genel qonudan(milli meseleden)aydincasina ve proqramli olaraq özel qonulara ve gelecekde ve istedigi sistemin özelliklerine geçe bilmir.

Günümüzdeki federalizm,özgürlük ve müxtariyet tartişmalari bir pozitiv addim olaraq,bilmeden tekce kapitalizm çerçivesinde qonuşulur çünkü bizim bir sira ziyalilarimiz ve hatta sol görüşlerimiz sosyalizmin gelişmelerinden(Savetler dağilişi ve onun etkilerinden sonra)tam xebersizdirler ve başqa yönden çoxlu Azerbaycanlilar için,sosyalizm,marksizm ve komonizm,rus ve ruslarin yillar boyunca bizlere qarşi işledikleri tarixsel zülümleri xatirladiriq,buna dayir bu meqalenin çoxlu hisseleri(çeşidli qaynaqlardan faydalanaraq)Marksizmin yillar boyunca çeşidli degişmeklerine gelişmelerine ve tehrif olmağlara me,ruz qadiğina hesr edilmişdir.

bizim yerli problemlerimiz vardir ve biz bu problemleri çözmegile birge(ye,ni indiden)gelecek aşamanin problemlrinede(yeni küresel problemlerimizede)cavab aramaliyiq,yoxsa bizim milli sahede get-gede elde etdigimiz başarilarda yeni Kapitalizm dünyasinda(çağdaş dünyamizda)başarisizliğa sonuclanacaqdir,burasi var,yox qonusu alanidir.Günümüzde ki siyasal Formalardan Federalism Formasi Fars şuvinismi potansiyelini qoruyan Forma olacaqdir sonucda,milli isteklerin kiçiltmesi(teqlil vermegi)Azerbaycan milli herekatinin en böyük tehlükesidir ve buda geçmişlerde başqa qonular adila(meşrue,meşrute)ve indise Federalizm tartişmalari ünvaninda,Azerbaycanin tarixsel fürsetini yandirib ve belke yene yandiracaqdir.

Federalizm:1-fars borjuazisi menfetlerini qoruyacaqdir sonunda,buysa türk ve hatta fars emekçilerine qarşi bir hereketdir.2-Federalizm,fars şövinizmi potansiyelinin hayatina son vermeyecekdir.3-Federalizm farslarin her zaman Azerbaycana doğru ordukeşligine zaman ve zeminler yaradacaq.4-Tarix boyu Demokratik denemeleri(tecrubeleri)olmayan bir sira xalqlarin ara Federalizmin gerçekleşmegine heç tür göze görünen(eyni)zemin yoxdur,fars şövinizmi Federalizmi qebul etsede,zorunlu halda qebul edib ve bu şövinizm ilk fürsetde heman qebul etdigi Federalizmede qarş duracaq,nece ki tarix boyu başqa qonularda fars şövinizminin bu özelligine taniq olmuşuq.5-(bu gün dünyamizda önemli iş,her çeşid istismar ve istemar damarlarini kesmekdir)Azerbaycan sermaye sahiblerinin fars bölgelerinde yatidiği olduğu sermayeleri hanki bir zaman Azerbaycan için ve azerbaycan emekçilerine xerclenmişdir?ya onlardan(sermayelerden)neqederi Azerbaycanlilar için xerclenmişdir?bu sermayeler borjuazinin elindedir.6-indiden(ve en şiddetle gelecekde)fars şövinizmi zorunlu halda ve bir sira çirkin amaclarina esasen aydin ya perde arxasinda Federalizm istegini Azerbaycan poletikal gücleri arasinda münazie Formasinda tebliğ edecekdir.

GÜNÜMÜZDE SOSİYALİZMİN İLKİN AŞAMALARİ:

1-Burada heç tür dogru Sindika ve sinfi teşkilatin olmadiği,köklü Partiyalarin yaranmagina engel olmuşdur.birinci aşamada ve sürekli olaraq,butun emekçilerin toplantilari besitden,birleşige qeder söz qonusudur.(bu teşkilatlarin meselen toplanti,Sindika ve... hayatlari Borjuazi ve Sosiyalist yönlü durumda me,naca ve Formaca ferqlenir ve başqa izahlar isteyir)toplantilar,Sindikalar ve şuralarin gelişmesi gelecekde bir doğru Partiyanin temeli ola bilir.

2-dedigimiz kimi ekonomik sahede ,Liberalist yönlü siyasetler,günü-günden çixmaza girir ve buna bağli "millet-dövlet" Formasi günü-günden gücsüzleşir ve milli ekonomiya günü-günden,dünya kapitalist ekonomik düzeninde Asimile olurlar,ekonomik politikalar özellikle söz qonusudur,Azerbaycan,dünya seviyyesinde dördüncü dünyadan olaraq(iş birikintisi(zexiresi)ordusundan olaraq)gelecegini daha çox düşünmelidir,dünya bilginleri teorilerinden ve tecrübelerinden yararlanaraq ve Jeopolitik durumlara baxaraq Quzey Azerbaycan ve Türkiye ile ilkinde bir ekonomik blok yaratmaq söz qonusu ola bilir,bu blokun içrede Orta Asiya ölkelerine qeder genişlenmek potansiyeli vardir.

3-Azerbaycan Qloballaşmaqdan qaça bilmez,başqa yönden Qloballaşmaq yasalarina tamamila boyun eymekde Azerbaycani başqa bir formada talan edecek,Azerbaycan ve çevre bölgelerile bir blok yaratmaq,elden gelen qeder Qloballaşmağin ekonomik deyerlerinden yararlanmaq ve onun zererlerinden(olduqca)qiraqda qalmaq gereklidir,önemli burasidir ki Azerbaycan Qloballaşmağa öz var gücü qeder ve öz bölgesinde etgi buraxa bilsin,Qloballaşmağdan qaçmaq ve Qloballaşmağa tam teslim olmaq her ikisi tarixsel yalnişdir.

4-Gereksimiş yeni bir baxişla milli meselesinin çözülmesi Sosiyalizmle qarşi-qarşiya çixmayir belke burada Sosiyalizm prosesinden bir hissedir.

5-Yeni kapitalizme qarşi(milli meselesinin çözülmesinden sonra)yeni Sosiyalizm,yerli duruma bağli olaraq neçe aşamada gerçekleşmelidir,Azerbaycan öz yerli durumuna baxaraq,Venezüella(yirmi birinci yüz yilligin Sosiyalizmi)ve Boliviyanin bir sira(vurğulayiriq bir sira)ekonomik tecrübelerinden yararlana biler.

6-Klasik anlamda millileşdirmek yerine, Yardimlaşma şirketleri, yerler ve Fabrikalari özel qerarlarila(şerayitle)işlede bilenler elile işletmek,ye,ni SİNİRLANMİŞ FERDİ MALİKLİK(şexsi malikiyet)politikasini yürütmek bu tecrübelerden örneklerdir.Bu aydindirki önceden milli meselenin çözülmesi gereklidir ancaq ondan daha önce milli meselesi çözüldügünden sonra ne edilmelidir pröblemi,ele düz indiden tartişmalidir,deyesen bu gün unudulmuş milletleşmek ve başdan edilmiş solculuq,söz qonusuna çevrilmekdedir.

www.nnturk.blogspot.com