CƏLAL ƏLİYEV

BUDAQ BUDAQOV

KÖÇÜRƏN: HƏSƏN SƏFƏRİ

TÜRKLƏR, AZƏRBAYCANLILAR, ERMƏNİLƏR

TARİXİ HƏQİQƏTİN

SOYQIRIMI

جلال علی اف

بوداق بوداق اف

کؤچورن: حسن صفری

تورکلر، آذربایجانلیلار، ائرمنیلر

تاریخی حقیقتین سوی قیریمی

2001- نجی ایل یانوارین 29-دا فرانسا پرزیدئنتی ژاک شیراک  اؤلکه پارلاممئنتینین "عثمانلی امپریاسیندا 1915- نجی ایل ائرمنی سوی قیریمی حاققیندا" 18 یانوار تاریخلی قطعنامه سینی تصدیق ائتدی. بو حادثه تورکیه حؤکومتی و حاکمیتینین، او جمله دن تورکیه ائرمنیلرینین دینی باشچیسی 2- نجی مئسروپون دا حاقلی اعتراضینا سبب اولدو. پاترییارخ 1915- نجی ایلده تورکیه ائرمنیلرینه قارشی سوی قیریم ادعاسینی، یعنی اونلارین کوتلوی شکیلده، قصداً قتله یئتیریلمه سی "فاکتینی" قطعیاً تکذیب ائتدی. آما آرتیق ایش- ایشدن کئچمیشدی. بعضی سیاسی لیدئرلرین و پارلامئنت خادیملرینین سیماسیندا فرانسا اؤزونون ناتو اوزره موتفقینین، شرقی آوروپانین ایری دؤولتی اولان تورکیه ایله موناسیبتلرینین کسکسینلشمه سینه رواج وئردی. معلوم اولدوغو کیمی، فرانسیزلارین بو عملی تورکیه ده غضبلی اعتراض دالغالارینین کوکره مه سینه سبب اولدو. در حال فرانسیز شیرکتلرینه قارشی اقتیصادی سانکسیالار تطبیق ائدیلدی. سؤال اولونور: بو غرضلی سیاسی آددیمدان فرانسیز خالقی نه قازاندی؟ بیر معنالی اولاراق هم اقتصادی، هم ده معنوی باخیمدان اودوزدو.

معلوم دور کی، آمریکادا، اینگیلتره ده، آلمانیادا و یئر کوره سینین بیر چوخ اؤلکه لرینده اولدوغو کیمی، فرانسانین دا اجتماعی حیاتیندا ائرمنیلر، ائرمنی بورژوآ ائلیتاسی و ائرمنی دیاسپورلاری مهم رول اویناییرلار. بورادا یوزلرله ائرمنی بیرلیگی، کمیته سی و جمعیتی فعالیت گؤستریر. ائله تصور یارانیر کی، هم بوتون دونیایا سپه لنمیش ائرمنی دیاسپورلارینین ملتچی نماینده لری، هم روسیا- م.د.ب ائرمنی دیاسپورلارینین فعاللاری، هم ده ائرمنیستانداکی ائرمنی سیاسی لیدئرلریندن اؤترو عثمانلی امپئریاسیندا ائرمنیلرین 1915- نجی ایل "سوی قیریمی" باره ده میف بوگون بیر سیرا کونکرئت مسئله لرین حیاتا کئچیریلمه سی اوچون واسیطه دیر.

ملتچیلیک انرژیسی و عنادکارلیق هر بیر خالقین تاریخینده مثبت رول اویناماغا قادیردیر، آما بیر شرطله کی، بو انرژی خیرخواه مقصده یؤنلدیلسین و باشقا خالقلارین ماراقلارینا خلل گتیرمه سین. ائله ملتلر وار کی، بو انرژی اونلارا چوخ واجبدیر: خصوصیله ده ملت معین تاریخی شرایطدن آسیلی اولاراق باشقا خالقلار طرفیندن "اوبی بئنئ لبی راتریا" (گونوم خوش کئچن یئر وطندیر) آنلامیندا آنادان گلمه کوسموپولیتیزم میللری کیمی ژئنئتیک- مئنتال خصوصیتلرله مرکبله شن آسیمیلیاسیا ایله اوز به اوز قالاندا ملتچیلیک انرژیسی ضروری اولور.

جنابلار! نظرینیزه چاتدیریریق کی، هر هانسی بیر اؤلکه ده سوی قیریمینین تؤره دیلمه سینی مذاکیره یه قویماق، اونو پسئودویوللا"ثبوتا" یئتیره رک حکم چیخارماق هر هانسی بیر اؤلکه باشچیسینین و یا پارلامئنتینین ایشی دئییلدیر. بو، عالیملرین او جمله دن تاریخچیلرین، حقوق شناسلارین و دیگر علاقه دار متخصصلرین وظیفه سیدیر. بیرسیرا یاخین دؤورون (1915) تاریخی فاکتلارینا استناداً بیلدیریک کی، سوی قیریمی تؤرتمیش ائرمنیلره براعت قازاندیرماق، گوناهسیز تورکلری تقصیرکار سایماق، حتی بونونلا باغلی حؤکم چیخارماغین اؤزو ده یئنی بیر تاریخی جنایتدیر. افسوسلار اولسون کی، بو جنایته قوشولان باشقا دؤولتلر ده واردیر.

جنابلار بیر داها وورغولاییریق کی، سیاستده سوی قیریمی پروبلئمی ایله باغلی سهوه یول وئرمه یین اؤزو ده نه واختسا بو سوی قیریمی تؤرتمیشلرین عمللرینه برابردیر.

آذربایجان خالقی فرانسیزلارا، فرانسا مدنیتینه بؤیوک رغبتله یاناشیر. بیز بو اؤلکه ایله هر طرفلی علاقه لرین اینکشافیندا ماراقلیییق، اونلارلا دوستلوق ائتمک ایسته ییریک، اونون پرئزیدئنتی ژاک شیراکی جدی سیاستچی ساییریق. بونا گؤره ده اونون و فرانسا پارلامئنتی عضولرینین بوراخدیقلاری سیاسی و معنوی سهو بیزده بؤیوک تأسف دوغورور.

خاطیرلاداق کی، سوی قیریمین- تاریخی حقیقتلرین آشکارلانماسی و حقوقی اساسلارلا ثبوت ائدیلمه سی، مسئله سی ایله دؤولت خادیملری و یا مأمورلار دئییل، تاریخچی عالیملر و دیگر موافیق اختصاصچیلار مشغول اولمالیدیرلار.

خالقیمیز تورکلر له ده ائرمنیلر له ده یاخین قونشودور و اونا گؤره ده بیز 1915-نجی ایلده عثمانلی ایمپریاسیندا تؤره دیلمیش "ائرمنی سوی قیریمی" مسئله سینده مناسبت بیلدیرمه یی اؤزوموزه بورج ساییریق. بونون یالنیز دونیا خالقینا تاریخی حقیقتلری چاتدیرماق و هر کسه ائرمنی ملتچی تشکیلاتینین مارکلی پلانلارینی آیدین شکیلده آچیقلاماق مقصدیله ائدیریک. بو گون ملتلرآراسی موناسبتی سؤزله سیاستله قیزیشدیرماق یوخ، سؤندورمک واختیدیر. بو گون قافقازدا و یاخین شرقده تؤکولن قانلار بس دگیلمی؟ اگر فرانسا پرئزیدئنتی "سوی قیریم" حاققیندا آدی چکیلن قطعنامه نی راضیلاشیبسا، دئملی بورادا بیر سبب وار، تقریباً یوز ایل اؤنجه کی کئچمیشی قوردالاماق، تاریخی فاکتلاری آغلاسیغماز درجه ده تحریف ائده رک ساختالاشدیرماق کیمه سه الوئریشلیدیر.

"سوی قیریم" حاققیندا فرانسا قطعنامه سی دونیانین یئتمیشدن چوخ اؤلکه سیینده فعالیت گؤستره ن ائرمنی دیاسپورلارینین ملتچی مرکزلرینین چوخ ایللیک مقصد یؤنلو سعی لرینین نتیجه سیدیر.  بو ایللر عرضینده آمئریکا کونگره سی ده همین مرکز لرین آرامسیز هجوملارینا معروض قالمیشدیر. اونلار هر دفعه موختلیف واریانتلاردا ائرمنی "سویقیریمی"نین لایحه لرینی تکلیف ائده رک، 1915- نجی ایلده عثمانلی ائمپئریاسیندا یاشامیش "قدار تورکلرین" موحاکیمه اولونماسینی طلب ائدیرلر. بو گونه دک کونگرئس اساسلی آرقومئنتلرله رد ائدیر. آمئریکانین دؤولت کاتیبی جورج شولتس نماینده لر پالاتاسینین اسپیکئری توماس نئیله گؤندردییی 1985/03/04 – نجو ایل تاریخلی مکتوبوندا بیر چوخ تاریخچیلرین گلدییی ننتیجه لره اساسلاناراق یازیردی: "تورکیه 1923-1915- نجو ایللرده، گویا کی، میلیون یاریم ائرمنینین "سوی قیریمی" قوربانی اولدوغو حاقییندا ایدئیا اویدورمادیر". بو مکتوبو آمئریکانین 69 پروفئسسورو، عالیمی امضالامیشدی. آمئریکادا اوغورسوزلوقلا اوزلشن ائرمنی لوببیچیلری کیچیک آسیادا یوز ایل اول باش وئرمیش حادثه لره گؤره اینگیلتره پارلامئنتینه، آلمانیا بوندئستاقینا آراسی کسیلمز هجوملارینی داها بؤیوک سعیله داوام ائتدیریرلر.

ائرمنی ملتچی ائکستئریمیستلرینین لیدئرلری چوخ ایسته ییردیلر کی، فرانسا پارلانئنتینده قبول ائدیلمیش قطعنامه یه بنزر سندلرین دیگر اؤلکه لرین پارلامئنتینده ده قبول ائدیلمه سی یولوندا زنجیرواری رئاکسیایا نائل اولسونلار.

موعاصیر تورکیه رئسپوبلیکاسی دونیوی، دموکراتیک، سیویل بیر اؤلکه دیر. بو دؤولت اؤلکه ده یاشایان بوتون ملتلرین او جومله دن کوتله لرین حقوقسوزلوغونا، مورتجع سلطان رژیمینه اعتراض دالغاسینین، ائله جه ده بیرینجی دونیا محاریبه سینده مغلوب اولموش تورکیه نی پارچالاماق، اونو خام مال منبعینه چئویرمک مقصدی گودن آوروپانین موستملکه چی دؤولتلرینه قارشی تورک وطنپرور قوه لرینین مباریزه سی نتیجه سینده یارانمیشدیر.

عثمانلی امپئریاسیندا آز قالا یوز ایل اول باش وئرمیش حادیثه لره عاید مسئله نی بؤیوک دؤولتلرین پارلامنتلری سوییه سینده قالدیرماقلا ملتچی ائرمنی تبلیغاتچیلاری پراکتیک اولاراق یئنی ملتلراراسی یانغین تؤره دیر، تورک خالقینی بو بؤیوک دؤولتلرین خالقلاری ایله اوز- اوزه قویورلار. اصلینده ایسه اونلار خریستیانلاری موسلمان خالقلاری اوزه رینه قالدیریرلار. اونسوز دا 2001- نجی ایلده یئر کوره سینین موختلیف بؤلگه لرینده 200- دن آرتیق گیزلی و آچیق ملتلر آراسی موناقشه اوجاغینا چئوریلمیش دونیا خالقلارینا بو لازیمدیرمی؟ 

آیدیندیر کی، یارالی قافقازدان، ویران قالمیش قاراباغدان، دیلنچی وضعیته دوشموش ائرمنی رئسپوبلیکاسیندان، غیری ثابیت تورکیه کوردوستانیندان اوزاقدا اؤز تهلوکه سیزلیگینی و فیراوانلیغینی تامین ائتمیش ائرمنی ملتچی مرکزلرینه بو واجبدیر و صرفه لیدیر.

بس سون ایللر دونیا چئوره سینده معاصیر دونیا ملتچیلیینده فعاللیغین حقیقی، گیزله دیلن سببلری، اونلارین جیدی- جهدله گؤردوکلری "سوی قیریم" تئرمینین ده کی، اساس معنا ندن عبارتدیر؟ حساب ائدیریک کی، سببلر بیر نئچه دیر. البته کی ائرمنی ملتچی فعاللاری امکان دوشدوکجه تورکیه نی آمئریکا و غربی آوروپادان اوزاقلاشدیرماقدیر. تورکیه- آمئریکا، تورکیه غربی آوروپا مناسبتلرینه، نه یین باهاسینا اولورسا اولسون، ضربه ائندیرمک نیتینده دیرلر. آنجاق اساس سبب، هئچ شبهه سیز کی، بیزیم اؤلکه میزله، آذربایجانلا باغلیدیر و نئجه دئیرلر، بوز داغینین اوزده گؤرونن حیصصه سیدیر. مثل وار، دئیرلر، اوغرو ائله باغیردی کی، دوغرونون باغری یاریلدی. ایندی ائرمنی ملتچی ائکسترئمیستلری هر وجهله بیزیم دوغما قاراباغین اشغالینی قانونیلشدیرمک آرزوسوندادیرلار.

ائرمنی تبلیغاتچیلارینین اساس مقصدی پوست سووئت مکانیندا اول قورباچووون، سونرا ایسه یئلتسینین روسیادا حاکیمیتی دؤورونده یارانمیش الوئریشلی شرایطدن، روسیا جمعیتینده سیاسی و اقتصادی تنزولدن، درین بؤحراندان، هم روس ، هم ده دونیا سیاستینین بیر چوخ آپاریجی قوه لرینین عادیجه معلوماتسیزلیغیندان، تصادفیلیییندن و حقیقتدن اوزاق اولمالاریندان استفاده ائده رک، چوخدان باش وئرمیش تاریخی حادثه لری دونیا اجتماعیتینه اؤز بیلدیردیکلری کیمی سیریماقلا اونلاری چاشدیرماق و بونونلا دا اجتماعیتین دقتینی داغلیق قاراباغ آذربایجانلیلاریندان، او جومله دن خوجالی شهرنده و اشغال آلتیندا اولان دیگر آذربایجان رایونلاریندا تؤرتدیکلری قانلی ائرمنی جنایتلریندن یاییندیرماقدیر. بو اصیل سوی قیریمی دئییلمی؟! آیدین دئییل کی، فرانسا پرئزیدئنتی جناب ژاک شیراک 1831- 1828- نجی ایللردن باشلایاراق، جنوبی قافقاز و اؤن آسیا یایلاسیندا چوخلوق تشکیل اودن آذربایجانلیلارین دفعه لرله اؤز تاریخی تورپاقلاریندان کوتله وی شکیلده کؤچورولمه یه، قووولماغا معروض قالدیقلارینی نییه نظردن قاچیریر.1832- 1828 ، 1878- 1877 ، 1907- 1905 ، 1920- 1918، 1953- 1948 و 1988 –نجی ایللرده بئله اولموشدور.

1988 –نجی ایلین فئورالیندا ائرمنیستاندان آذربایجانا قاچقینلارین کوتله وی آخینی باشلاندی. 230 میندن آرتیق آذربایجانلی، او جومله دن قادینلار، اوشاقلار، قوجالار، علیللر، خسته لر نسیل به نسیل، اؤز زحمتی، آلین تری و امه یی ایله یاراتدیقلاری ائولری، املاکی، بسله دیکلری مال- قارانی ائرمنی قان ایچنلرینه قویوب تورپاغی ترک ائتدیلر. اهالینین بیر حیصصه سی سرحدی کئچه رک ایراندا سیغیناجاق تاپدی. ائرمنی سیلاحلیلاری مدافعه سیز انسانلاری آمانسیزجاسینا غارت ائدیر، دؤیور، وحشیجه سینه اؤلدورورلر.

جناب فرانسیرلار، سیزین بونلار حاققیندا معلوماتینیز وارمی؟

بو، همین تورپاقلاردا – غربی ائرمنستاندا، جنوبی قافقازدا، بوتون اؤن آسیا یایلاسیندا مین ایللر بویو یاییلمیش انسانلارا- آوتوخدون ساکینلره قارشی ائرمنی ملتچی مرکزی طرفیندن چوخدان ایشله نیب حاضیرلانمیش پلان اوزره داواملی اولاراق آپاریلان ائتنیک تمیزله مه عملیاتینین ترکیب حیصصه سی ایدی. او واختکی اتفاق حؤکومتی میخائل قورباچووون سیماسیندا ایکی اوزلو سیاست یئریده رک ائرمنی ترورچولارینی دستکله دی. قانلی موناقشه آلوولاندی. بو گون آذربایجان اراضیسینین بئشده بیر حیصصه سی، او جو مله دن دوغما آذربایجان تورپاغی اولان و 1828- نجی ایلدن باشلایاراق، روسیانین ایشتراکی ایله ایران و تورکیه دن گلمه ائرمنی عائله لری کؤچورولن داغلیق قاراباغ دا اشغال آلتیندادیر. خاطیرلاداق کی، 1978- نجی ایلده داغلیق قاراباغ ائرمنیلری ایلک دفعه ایراندان کؤچه رک داغلیق قاراغدا یئرلشمیش اجدادلارینین شرفینه آبیده اوجالتمیشلار. 1991-نجی ایلده همین آبیده اونلارین اؤزلری طرفیندن حیاسیزجاسینا داغیدیلمیشدیر. آنجاق همین آبیده نین فوتوشکیللری موختلیف ائنسکلوپئدییالاردا و نشرلرده ساخلانیلمیشدیر. مگر بو ایناندیریجی فاکت دئییلمی کی، ائرمنیلر داغلیق قاراباغ اراضیسینه گلمیشلر و اونلار اؤزلری ده بونو چوخ گؤزه ل بیلیرلر؟ خاطیرلاتماق یئرینه دوشردی کی، حله سووئت اتفاقی داغیلانا قده ر ائرمنیلر اؤز رئسپوبلیکیلاریندان باشقا ملتلرین نماینده لرینی (تورک، کورد،روس و سایر) تمامیله سیخیشدیریب چیخاراراق، یوز فایز مونوائتنیک دؤولت یاراتمیشدیلار. اونلار جنوبی قافقارین یئرلی اهالیسی اولان آذربایجانلیلاری سیخیشدیریب چیخارماق پلانینی و ملتچی ایدئیالارینی حیاتا کئچیرمک اوچون سووئت İKP مرکزی کمیته نین سیاسی بوروسونداکی هاوادارلارینا (میکویان، بئرییا و باشقالاری) آرخالانمیشلار. 1953- 1948- نجو ایللرده سووئت اتفاقی ناظیرلر سووئتینین ای. و. استالینین امضاسی ایله تصدیقلنمیش قرارینا اساساً 100 مین آذربایجانلی ائرمنیستانین داغلیق رایونلاریندان آذربایجانین مالیاریا یاییلمیش قیزمار اقلیمی اولان کور-آراز اووالیغینا کؤچورولموشدور. 4083 سایلی فرمان بئله آدلانیر: " آذربایجان ملتیندن اولان کولخوزچولارین و دیگر آذربایجانلی اهالینین ائرمنیستان سوسیالیست رئسپوبلیکاسیندان آذربایجان سوسیالیست رئسپوبلیکاسینین کور- آراز اووالیغینا کؤچورولمه سی باره ده" بو آکت دؤولت سوییه سینده، استالین رژیمینه خاص قدارلیقلا حیاتا کئچیریلمیشدیر. فاکتیکی اولاراق بو، سووئت وطنداشینین اؤز حکومتی طرفیندن اؤز تاریخی تورپاقلاریندان دئپورتاسییاسی ایدی. سووئت رهبرلرینین اینسانلیقدان کنار بو آکتینا وئریلمیش سیاسی قیمت " 1953- 1948- نجو ایللرده آذربایجانلیلارین ائرمنیستان سوسیالیست رئسپوبلیکاسی اراضیسینده کی تاریخی- ائتنیک تورپاقلاریندان کوتله وی صورتده دئپورتاسییاسی حاققیندا" آذربایجان رئسپوبلیکاسینین پرئزیدئنتی حیدر علییئوین 18 دئکابر1997 - نجی ایل تاریخلی فرمانیندا اؤز عکسینی تاپیر.

یئری گلمیشکن قید ائدک کی، 1935- نجی ایلدن باشلایاراق ائرمنی ملتچی ائکسترئمیستلری کوتله وی شکیلده هم خریطه لرده، هم ده 1920-1917- نجی ایللرده اشغال اولموش کؤکلو آذربایجان تورپاقلاریندا تورک- آذربایجان منشالی جغرافی آدلارین دییشدیریلمه سینه باشلادیلار. بوتؤولوکده ایروان، ناخچیوان، قاراباغ خانلیقلاری اراضیسینده 15 مین آذربایجان منشالی جغرافی آد "توپونیم سوی قیریمینا" معروض قالدی. ائرمنیلر طرفیندن آدلاری ماکرو- مئزو- میکروتوپونیملرین بؤیوک حیصصه سی 20-19- نجی عصرلرده موختلف اؤلکه لرده یاییلمامیش خیطه لرده، تاریخی- جغرافی ادبیاتلاردا، رسمی سندلرده ساخلانیلمیشدیر.

سون بیر نئچه اون ایللیکلرده آذربایجان خالقی اؤز قدیم تاریخی وطنینین طبیعی ثروتلرینین بؤیوک حیصصه سیندن- تورپاقلاردان، یئرآلتی ثروتلردن، سو احتیلطلاریندان، بیتکی و حیوانات عالمیندن، تورپاقلاردان، دوزنلیکلردن، بیر سؤزله، بوتونلوکله اونا مخصوص اولان بیوسفئر ائلئمئنتلریندن محروم اولموشدور. بونلارلا یاناشی مینلرله آذربایجانلی یئنی موحیطده اؤز دوغما تورپاغیندا فورمالاشمیش تکرارسیز عادت- عنعنه لرینی، مدنیتینی، معنوی دگرلرینی، او جومله دن فولکلورونو، خالق موسیقیسینی، ماهنیلارینی هابئله قدیم صنعتکارلیق خصوصیتلرینی و سایره سینی ایتیرمک تهلوکه سی قارشیسیندا قالمیشدیر.

II

2001- نجی ایل آپرئلین 21- ده موسکوانین معلوم "نئزاویسمایا قازئتا"، 25- ده ایسه روسیا قزئتی "کوممئرسانت" موافیق اولاراق "موفقیتسیز و مؤوقعسیز مؤوقع" و " عثمانلی ایمپئریاسیندا باش وئرمیش ائرمنی سوی قیریمی 86 ایل سونرا اعتیراف ائدیلیر" باشلیقلی یازی درج ائتدیلر. سفارشله یازیلدیغی آشکار حیس اولونان دایاز تهکییه لی همین اوزدن ایراق مقاله لردن ده گؤرونور کی، ائرمنیلرین مسکونلاشدیغی بوتون اؤلکه لرده (بیر داها خاطیرلاداق کی، کئچمیش ائرمنیستان سوسیالیست روسپوبلیکاسینین حدودلاریندان کناردا ایندی 5 میلیونا قده ر ائرمنی یاشاییر) بو اؤلکه لرین پارلامئنت و حؤکومتلرینی، اجتماعیتینی و وطنداشلارینی تورکیه رئسپوبلیکاسینی میلیونلارلا وطنداشینا، فاکتیکی اولاراق بوتون تورک خالقینا قارشی بؤهتان و شر کامپانییاسینا قوشماق اوچون ائرمنی ملتچی مرکز و کمیته لری طرفیندن فعال، آردیجیل، مقصد یؤنلو تبلیغات ایشی آپاریلیر.

آنتی تورکیه کامپانییاسینین حرکتوئریجی مئخانیزمی ائرمنی لوببیچیلرینین حیاسیزلیغی، یالانچیلیغی، اونلارین کینله دولو ملتچیلیک انرژیسی، آوروپا پارلامئنتلرینده و آمئریکا کونقرئسینده مؤوجود اولان ائرمنی تعصبلو آداملارین سای چوخلوغودور. اوصوللو؟ نه واختسا وولتئرین افاده ائتدیگی، عصرلرین سیناغیندان چیخمیش کلاسیک اوصولدور: "اویدورون، اویدورون، -هر حالدا نسه قالاجاق".

مقصدلر؟ اونلار آشکاردیر. هم ده طبیعی کی، صیرف منفعت گودن هدف وار: 1920- 1914- نجی ایللرده شرقی آنادولودا- بوتون دونیانین حرب ماشینی ایله دؤیوشن عثمانلی اوردوسونون آرخا جبهه سینده ائله ائرمنیلرین اؤزلرینین خیانتی اوزوندن باشلانمیش وطنداش محاریبه سینده کی "اینسان طلفاتینا" گؤره پول تضمیناتی آلماق.

لیاقت و عدالت حیسینی اوجا توتان اونلارلا شرقشوناس، تاریخچی، ائتنوقراف عالیمین سیماسیندا تاریخ علمی چوخدان ثبوت ائتمیشدیر کی،  1920- 1914- نجی ایللرده ائکسترئمیست ائرمنی داشناک باشچیلارینین دؤیوشن و "اؤلومجول خسته" اولان عثمانلی ایمپئریاسینین آرخا جبهه سینده وطنداش محاریبه سی تؤرتمه سینده اصلینده نه باش وئرمیشدیر؟ بونو خاطیرلاتماق اوچون قیسیا بیر تاریخی ائکسکورس ائده ک.

1914- نجو ایلده بیرینجی دونیا محاریبه سی زامانی جنوبی قافقاز جبهه سینده تورک اوردوسو بؤیوک ایتکیلر وئردی. وضعیتی داخیلی دوشمنلر- روسیانین متفقلری اولان تورکیه ائرمنیلری داها دا آغیرلاشدیردیلار. روس ائمپراطورو 2- نجی نیکولای طرفیندن تورکیه ائرمنیلرینه وئریلمیش رسمی وعدی تصدیقله ین معلوم سببدن گؤستریلیر کی، شرقی آنادولودا ائرمنی دؤولتی یاراداجاق و ایروان قوبئرنییاسی اونا بیرلشدیریله جک.

1914- نجو ایلین فئورالیندا ملتچی ائرمنی پارتییاسی "داشناکسوتون"ون ائمیسسارلارینین قیزیشدیردیقلاری زیتون ایالتینین ائرمنیلری عثمانلی اوردوسونا اعتیراض ائتدیلر. محاریبه باشلایاندان سونرا بوتون شرقی آنادولودا ائرمنی سیلاحلی دسته لری فعالیته باشلادی. داشناک باشچیلاری ائله گومان ائدیردیلر کی، حربی عملیاتلارین گئتدیگی قیزغین بیر واختدا ائرمنیلرین عصیانی روسیانین شرقی آنادولونو اله کئچیرمه سینی آسانلاشدیراجاق. شرقی آنادولونون تورک کندلری مدافعه سیز قالمیشدی. تئخنیکی حسابلامالارا گؤره، سایی یوز مینه چاتان ائرمنی قولدورلاری دینج اهالییه هجوم ائتمیشلر. اونلار تئررور آکتلاری حیاتا کئچیریر، کوممونیکاسیالاری داغیدیر،کؤرپولری پارتلادیر، آرخا جبهه ده تورکلره قارشی فاکتیکی اولاراق روس اوردوسونون حیصصه لری کیمی موباریزه آپاریردیلار. تورک حؤکومتی مجبوریت قارشیسیندا قالاراق، بیر دیویزییانی روس- تورک جبهه سیندن چیخاریب ائرمنی تهلوکه سینی آرادان قالدیرماق اوچون آرخا جبهه یه گؤندردی. 1915- نجی ایلین مارت آییندا تورکیه نین وان ایالتینده ائرمنیلر عصیان قالدیردیلار. ائرمنی تئررورچولاری وان شهرینی اله کئچیره رک 3000- دن چوخ تورکو قتله یئتیردیلر. بیتلیس ایالتی ده واندا تؤره دیلمیش وحشیلیکلرله اوزلشدی.

"تورکیه ده ائرمنیلرین آزاد اولونماسینین قارشیسینا مقصد قویان، آرتیق عصرین دؤردده بیری قده ر قانلی یول کئچن «قینچاق» سوسیال- دئموکراتیک کومیته سی ایندیکی سیاسی حادثه لرین تأثیری ایله تاور داغلاریندان، ائرمنیستان حدودلاریندان آشاغی ائنیب دؤیوش میدانینا چیخیر. عثمانلیلاری قاندا بوغماق اوچون موحاریبه و اینقلاب شیپورونو چالیر.

ائرمنی ملتینین وارلیغینین شبهه آلتینا قویولدوغو بو بؤیوک موباریزه ده «قینچاق» کمیته سی و بوتون ائرمنی ملتی هامیلیقلا اؤز مادی و معنوی گوجونو توپلایاجاق، اینقلاب قلینجینی سییراراق دونیا موحاریبه سینه قوشولاجاقدی.

اوچلر ایتفاقی (آنتانتا)، خصوصیله ده روسیالی دؤیوش قارداشلاریمیز اؤز متفقلری ایله قارشیلیقلی فعالیت گؤستریب، بوتون سیاسی و انقلابی ایمکانلارینی ائرمنیستاندا و کیلیکییادا، قافقازدا و آذربایجاندا قطعی غلبه یه یؤنلده جکلر.

بئله لیکله، ایره لی، یولداشلار، ایش باشینا! ائرمنیلرین ایندی و ابدی یاشاماسی اوچون بیزی محو ائده بیله جک اؤلومه قارشی اؤلوم ساچاق!

پاریس، 1914- نجو ایل. «قینچاق» سوسیال- دئموکرات کومیته سینین قرارگاهی".

بیرینجی دونیا موحاریبه سینین اوللرینده

قینچاقلار طرفیندن درج ائدیلمیش چاغیریش.

1916- نجی ایلین آپرئل آیینداکی روس اوردوسو اؤزلرینی "عصیانچی دسته لر" آدلاندیریلان ائرمنی قولدورلاری ایله بیرلیکده شرقی آنادولونون بؤیوک بیر حیصصه سینی- ترابزون، ارضروم، بیتلیس و باشقا ایالتلری اشغال ائتدی. نتیجه ده تخمیناً 1 میلیونا قده ر تورک اؤز یورد یوواسیندان دیدرگین دوشدو.

وانین ائرمنی دسته لری طرفیندن اشغالیندان سونرا، 1915- نجی ایلین آپرئلینده تورک حؤکومتی روس اوردوسونو ائرمنی سیلاحلی دسته لرینین کؤمه ییندن محروم ائتمک مقصدیله ائرمنیلرین همین اراضیلردن کؤچورولمه سی حاققیندا قرار قبول ائتدی. 1917- نجی ایلده روسیادا انقلاب باش وئردی. ائرمنی حربی حیصصه لری استثنا اولماقلا روس اوردوسو شرقی آنادولونو ترک ائتمه یه باشلادی. 1918- نجی ایلین آپرئل آیینا قده ر ارزینجان، ترابزون، ارضروم، قارص و وان آزاد ائدیلدی. روس اوردوسونون شرقی آنادولونو ترک ائتدییی و تورک اوردوسونون اورایا داخیل اولدوغو بیر مدتده یارانمیش قاریشیقلیقدان استفاده ائدن ائرمنی داشناقلاری مسلمان اهالیسینی کوتله وی صورتده قیرماغا باشلادیلار. بؤیوک بیر اراضی ویران ائدیلدی. روس اوردوسونون سیلاحلارینین اکثر حیصصه سی ائرمنیلرین الینه کئچمیشدی. اونلار هر واسیطه ایله روس عسگرلریندن سیلاحلاری دگر- دگمه زینه الده ائتمه یه چالیشدیلار. تاریخده ایلک دفعه اولاراق سیاسی رهبرلری روس اوردوسونون ترک ائتدییی شرقی آنادولو تورپاقلاریندا، روسیانین ترکیبینده کی ایروان قوبئرنییاسی دا داخیل اولماقلا، ائرمنی دؤولتی (رئسپوبلیکاسی) قوردولار.

تورک اوردوسونون بو اراضیلره داخیل اولماسی ایله ائرمنی قولدور دسته لری قارشیسینا چیخان تورک- آذربایجانلی کند و شهرلرینی ویران قویاراق، جنوبی قافقازا دوغرو قاچماغا باشلادیلار.تکجه ارضرومدا 8 میندن چوخ تورک قتله یئتیریلدی. آشاغیداکی فاکتلار آمئریکا عالیملری ج. ماککارتی و ک. ماککارتینین تاریخی سندلره اساسلانان کتابیندان ("تورک و ائرمنیلر"، باکی، 1996) گؤتورولموشدور.

بو تاریخچی- شرقشوناسلار یازیردیلار: "سوی قیریم باش وئریبمی؟ عثمانلیلارین فعالیتینی ایزله یرکن اینانماق چتیندیر کی، سوی قیریم حاقدا امر مؤوجود اولموش