آذربایجان رئسپوبلیکاسی و دیاسپورا سیاستی.

ایکینجی دونیا محاربه سیندن سونرا دونیا ایکی قطبه پارچالاندی. محاربه ده فاشیزم علیهینه ووروشان دوننکی متفق دؤلتلر محاربه سونا یئتیکده ایکی ضدیتلی و باریشماز جبهه یه بولوندو. سوسیالیسم جبهه سینده سووئت اتفاقی، کاپیتالیزم بلوکوندا ایسه آمریکا بیرلشمیش دؤلتلری باشدا اولماقلا سویوق محاربه باشلاندی.

بو محاربه بوتون ساحه ده، او جمله دن سیاسی، اقتصادی و حربی ساحه لرده شدتله باشلانیب، دئمک اولار کی، آمریکا و غربی آوروپا دؤلتلری بوتون امکانلاریندان استفاده ائتمکله سووئت دؤلتینی بو مبارزه یه تشویق و جلب ائدیب، خصوصیله اونلارین آراسیندا باشلانان حربی یاریش دونیانی میلیتاریزه ائتمه یه سوق ائتدی.

 نهایت کی، یاریم عصره یاخین داوام ائدن سویوق محاربه سووئت دؤلتینین چوکمه سیله باشا چاتدی. ۱٩۸۸- جی ایلدن باشلایاراق اتفاق رئسپوبلیکالارینی بوتون ساحه لر اوزره دورغونلوق و بحران بورودو. بو بحران حاکیم پارتیا اولان کمونیست پارتیاسی داخیلینه ده یول آچدی. پارتیا داخیلی چکیشمه لر باشلاییب، اؤلکه نی بو گرگینلیکدن خلاص ائتمک اوچون ایکی نوع ضدیتلی باخیش و قووه قارشی قارشیا دایاندی. بیرینجی قوروپ(کلاسیکلر) بو بحرانی حل و اچتماعیتی اداره ائتمکده کچمیشده اولدوغو کیمی آمیرلیک مئتودونا اوستونلوک وئریردی. ایکینجی قوروپ (اصلاحاتچی) ایسه پروبلئمی چوزمک اوچون یئنی مئتودلارلا اؤلکه نی اداره ائتمک ضرورتینی وورغولاییردی.

 پارتیانین ۲۷- جی قورولتاییندا اصلاحاتچی قانادین نماینده سی گورباچف بیرینجی کاتیب سئچیلدیکده کلاسیکلر قانادینا غالیب گلدی.

 اؤلکه نی بحراندان قورتارماق اوچون گورباچوف یئنی سیاست یوروتمه یه مجبور اولدو. بو سیاست یئنیدن قورما سیاستی آدلانیردی.

 بونون نتیجه سینده سووئت دؤلتیینین خارجی سیاستی آرتیق غرب دونیاسینا  قارشی حرب دئيیل، صلح تشبثی ایله چیخیش ائتمک ایدی. بئله لیکله سووئت رهبرلی یی طرفیندن جدی صورتده «وارشوا» و «ناتو» حربی بولوکلارین لغو ائدیلمه سی تکلیفینی ایره لی سورمکله دونیانی میلیتاریزه شرائیطیندن چیخارماق ایدی. داخیلی سیاستده ایسه سیاسی آزادلیقلارلا یاناشی، بیر سیرا دؤلت ملکیتینین اؤزه لشمه سی ایدی. هابئله دؤلت و پارتیا ستوروکتوروندا اصلاحات و کادر ده ییشیکلیی آپاریلماسی قارشیدا دوروردو.

 بو سیاست سووئت رئسپوبلیکالاریندا قاپالی سیستمین سیلکلنمه سینه معین قدر تاَثیر بوراخدی. حکومت نماینده لری علیهینه اعتراضلار باشلانیب، دؤلتین کئچمیش سیاستی تنقید آتشینه توتولدو.

 گورباچوفون یئنیدن قورما سیاستی ده یارانمیش بحرانین چوزولمه سینده نتیجه وئرمه دی. سووئت اتفاقینین بوتون رئسپوبلیکالاریندا خالقلار اؤز مستقیلیینی بر پا ائتمک مقصدیله آیاغا قالخیب مبارزه آپاردیلار. بو مبارزه نین تاَثیرینده ۱۹۹۱- جی ایل اوچ اسلاویان دولتلری- اوکرائینا، بلاروسیا و روسیه ماسکووادا بیر آرایا گلیب سووئت دؤلتینین داغیلماسینا سس وئرمکله، او دؤلت ۱۵ رئسپولیکایا پارچالاندی. بو تاریخدن آرتیق مستقیل رئسپوبلیکالار اؤز سرحدلری داخلینده مختلیف چتینلیکلرله قارشیلاشدیلار. بو پروبلئملرین ان اؤنملیسی ائتنیک مناقشه سی ایدی کی، هله ده بو گونه دک اونلارین بعضی سینده اوجمله دن گورجوستان و آذربایجاندا بو مناقشه اؤز حلینی تاپمامیشدیر. مولف بو مقاله ده یئنیدن قورما سیاستی نتیجه سینده آذربایجانین اوزلشدی یی پروبلئملری و همچینین دیاسپورا سیاستینی اختصارلا آراشدیریب، اوخوجولارین نظرینه چاتدیرماغی قارشیا مقصد قویموشدور.

 یوخاریدا قئید ائدیلدیی کیمی گورباچوفون باشلادیغی یئنیدن قورما سیاستی آذربایجاندا دا اؤز تاَثیرینی بوراخدی. اؤزون مدتدن بری ییغیشیب قالانان پروبلئملرین آچیق شکیلده خالقا چاتدیریلماسینا باشلاندی. گونو- گوندن خالق سووئت رهبرلرینین آپاردیغی یاراماز سیاستدن خبردار اولدوقدا، اونا قارشی اعتراض سسینی قالدیرماغا باشلادی. داخیلی چتینلیکلرله یاناشی، ۱٩۸۸- جی ایلده ارمنستاندان ۲۰۰مین نفره قدر قوولان سویداشلاریمیز اؤلکه داخلینده بو بحرانی  درین لشدیریب، ائتنیک مناقشه سینی داهادا قیزیشدیردی. عصبلنمیش اؤز اعتراضینی او واخت کی سووئت رهبرلیینه بیلدیردیکده، اونلار طرفیندن لاقئیدلیکله اوزلشن خالق ایستکلرینده داها اصرارلی اولدو. بو لاقئیدلی یی گؤرن ائرمنی داشناقلاری بو دفعه قاراباغی اشغال ائتمک پلانینی حاضیرلادی. اونلار بو پلانی حیاتا کئچیرمک اوچون قاراباغدا ائتنیک پروبلئمینی قابارتماغا باشلادیلار. اورادا توپخانا مئشه سینی داغیتماقلا برابر، بیر نئچه نفر آذربایجانلینی اؤلدورمکله بو مناقشه نی قیزیشدیردیلار.

 بو حادثه ایله باغلی باکی شهرینده خالق عصیانا قالخدی. یوز مینلرله انسان آزادلیق مئیدانینا توپلاشاراق اعتراض میتینگی کئچیریلدی. خالقین اعتراض سسی آردی کسیلمه دن داوام ائتدی. بو حرکاتدا نهایت خالق اؤز سیاسی رهبرینی فرمالاشدیردی. بو قوروم «خالق جبهه سی» آدیندا سیاسی بیر تشکیلات ایدی.

 بو تشکیلات خالقی مبارزه یه سفربر ائتمه یه باشلادی. خالق جبهه سینین رهبرلییله اؤلکه نین بوتون رایون و شهرلرینده آردیجیل اعتراض آکسیالاری کئچیریلدی. لاکین سووئت رهبرلری بو اعتراضلارا گؤز یوموب، اونلاری جوابسیز قویدولار.

 نهایت ۱٩٩۰- جی ایل یانوارین ۱۳- ده ائرمنی آسالا (Asala) تررور تشکیلاتینین پلانی اساسیندا بیر نئچه ائرمنی سویلو آذربایجان وطنداشی اؤلدورولوب، ارمنیلر بو حادثه نی بهانه ائده رک ماسکوا رهبرلیینه اعتراض ائتدیلر.

 سووئت رهبرلیی بونو بهانه گتیره رک یانوارین ۱٩- دان ۲۰- سینه کئچن گئجه باکیا اوردو یئریتدی. آغیر تئخنیکا ایله سیلاحلانمیش اوردو خالقا دیوان توتدو. بو باسقی نتیجه سینده یوز نفردن چوخ وطنداش اؤلدورولوب، چوخ سایدا انسان یارالاندی. بو قانلی حادثه خالقیین اراده سینی سارسیتماییب، اونون داهادا مبارزه عزمینی آرتیردی.۲۰- یانوار گونو باکی شهرینده یوز مینلرله انسان شهید اولانلاری دفن ائتمک اوچون خیابانلارا آخیشدی. خالق کوتله سی طرفیندن بیر داملا شهید قانی دامان یئره قرنفیل دسته لری قویولدو. آذربایجان کمونیست پارتیاسینین اکثر عضولری اؤز پارتیا بیلیط لرینی بیر یئره توپلایاراق یاندیریب، او پارتیا و سووئت سیستیمینه یوخ دئدیلر. بو ایسه خالقین حاکیم پارتییا نفرتینین تظاهورو ایدی.

 قانلی یانوار حادثه سی آذربایجان خالقینین معاصر تاریخینده سووئت دؤلتینه قارشی دونوش نقطه سی ایدی. او، بو فاجعه دن سونرا آرتیق دوشوندو کی، یگانه چیخیش یول یالنیز مستقیل اولماقدیر. خالق ییغینجاقلاریندا محمد امین رسول زاده نین دئدی «یی بیرکره یوکسلن بایراق بیرداها یئنمز» سوزلری مقدس کلاما چئوریلدی.

 ۱٩٩۱- جی ایلدن سونرا آذربایجاندا آیاز مطلب اف ایلک پرزیدنت اولاراق مستقیل کانیستتوسیا آکتینی امضا ائتدی. لاکین خالق اونا اینانماییب یئنه ده مبارزه نی داوام ائتدیردی.

 ۱٩٩۲- جی ایل فئورالین ۲۶- سیندا ائرمنی تجاوزکارلاری قاراباغین خوجالی شهرینده آذربایجانلیلارا قارشی سوی قیریم سیاستینی حیاتا کئچیردیلر. بو سوی قیریمین تؤره نمه سینده سووئت(او گون آرتیق روسیانین اوردوسو ساییلیردی) اوردوسونون ۳۶۶- جی موتو آتیجی آلایی دا بؤیوک رولو اولموشدور. خوجالی فاجعه سی خالقین صبر کاساسینی دولدوروب، مطلب اف حاکمیتیندن ائرمنی تجاوزونه قارشی کسگین جواب ایسته دی. لاکین یئنه ده حاکمیت سوسودو. بو سببدن اؤلکه ده ایکی حاکمیتلیک یاراندی. اؤلکه نین هر یئرینده بو تجاووزه قارشی خالق جبهه سینین کونوللو دسته لری سیلاحلانیب، تجاووزه قارشی مبارزه یه باشلادیلار.

 نهایت ۱٩٩۲- جی ایلین اوکتیابر آییندا خالق جبهه سینین رهبرلیی ایله  حاکمیته قارشی مبارزه گوجلندیریلیب، آیاز مطلب اف استعفاء وئرمه یه مجبور اولدو. یعقوب محمد افون رهبرلیی ایله موقتی حکومت یاراندی.

 آذربایجاندا سیاسی و حاکیمیت بحرانیندن یارارلانان ائرمنی تجاووزکارلاری اؤز هجوملارینی داهادا شدتلنینب، آذربایجانین شهرلرینی بیرنئچه رایونون اشغالینا موفق اولدولار. شوشا شهری اشغال اولدوقدان سونرا یعقوب محمداف  حاکمیتی خالق جبهه سینه تحویل وئردی. خالق جبهه سینین رهبری ابوالفضل ائلچی بئی اؤلکه پریزیدنتی سئچیلدی. بو زامان ائرمنی تجاووزو آردی کسیلمه دن داوام ائدیردی. هر گون ائرمنیلر آذربایجانین بیر شهرینی داغیدیب، اورادا خالقی قتل عام ائدیردیلر. بو قیرغیندان جان قورتاران آذربایجانلیلار آتا- بابا یوردوندان دیدرگین دوشوردولر. بوتون چتینلیکلره باخمایاراق یئنی حاکمیت کونوللو حربی دسته لر واسیطه سیله اؤلکه نی مدافعه ائدیردی. لاکین محاربه گونو- گوندن گئنیش وسعت آلیردی. ائرمنیلر شهرلری بیری- بیرینین آردینجا اشغال ائدیردیلر بیر سیرا داخلی سببلر و خارجی مداخیله لره گؤره. ائلچی بئی حاکمیتی ده اؤلکه نی ائرمنی تجاووزوندن قوروماغدا چتینلیک چکیردی. بو حکومت ده اؤلکه ده ثابیتلیی قورویوب ساخلایا بیلمه دی. بیر سیرا سیلاحلی قووه لر حکومتله قارشی قارشیا  دوروب، اؤلکه نی وطنداش محاریه سی تهلوکه سی ایله اوزلشدیردیلر. بو بحرانی حل ائتمک اوچون اؤلکه اجتیماعیتی طرفیندن حیدر علیفین باکیا گلیب، حاکمیتده اشتراک ائتمه سی طلبی ایره لی سورولدو. ائلچی بئی علیفی باکیا دعوت ائدیب، اؤزو ایسه نخجوانین کله کی کندینه گئتدی. حیدر علیف ملی مجلیسین صدیرلی یینه سئچیلیب، ائلچی بئی یین باکیدا اولماماسی و اؤلکه نی اوزاقدان اداره ائتمه سینین چتینلیی سببیندن ملی مجلیس طرفیندن اونون پرزیدنتلیک استاتوسو لغو ائدیلدی. بئله لیکله ده  حیدر علیف اؤلکه ده پریزیدنت کورسوسونه ایلشدی.

 حیدر علیف بیرینجی نؤویه ده اؤلکه ده ثابیتلیک یاراتماق مقصدیله بوتون کونوللو سیلاحلی باتالیونلاری لغو ائدیب، پشه کار اوردو قوروجولوغونا باشلادی. اؤلکه ده سیلاحلی مخالفتی آرادان قالدیرماقلا مرکزلشدیریلمیش بیر دؤلتین تملی نی قویدو. او اؤلکه ده اقتصادیاتی دیرچلتمک اوچون محاربه نین دایاندیرماسی ضرورتینی حیس ائدره رک، ائرمنیلرله دانیشیقلارا باشلادی. ایکی اؤلکه آراسیندا آتشکس رژیمی برقرار اولدو.

 ۱٩٩۵- جی ایلده اؤلکه یه خارجی سرمایه جلب ائتمک مقصدیله دونیانین آپاریجی نفت شرکتلریله باکیدا نفت کانتراکتی امضالاندی. بو مقاوله بین الخالق اهمیتینه گؤره «عصرین کانتراکتی» آدلاندیریلدی. محض بو تاریخدن مختلیف دؤلتلر طرفیندن آذربایجانا سرمایه آخینی باشلاندی. آرتیق مستقیل آذربایجان بین الخاق عالمده اهمیتلی بیر دؤلته چئوریلدی. آذربایجان آوروپا شوراسینا عضو قبول ائدیلدی.

 آوروپا تهلوکه سیز تشکیلاتی قاراباغ مساَله سینی صلح یولو ایله حل ائتمک اوچون ائرمنستان آذربایجان آراسیندا واسیطه چی بیر قوروپ (مینسک) تشکیل ائتدی.

 مستقیل آذربایجانین انکشافی دؤنیادا سپه لنمیش آذربایجانلیلارا اؤز تاَثیرینی بوراخدی. آوروپا و باشقا  دؤلتلرده یاشایان آذربایجانلیلار بیرینجی دفعه ۱٩٩۷- جی ایلده آمریکادا «دونیا آذربایجانلیلار کنگره سی» آدیلا بیر قورولتای کئچیریردیلر. قورولتایدا آذربایجان رئسپوبلیکاسینین پروبلئملری، خصوصیله قاراباغ مساَله سینی دونیا اجتماعیتینه چاتدیرماق، همچینین ایراندا آذربایجانلیلارین وضعیتی و پروبلئملری گونده مه گلدی. قئید ائتمک لازیمدیر قورولتای ایران بایراغی آلتیندا کئچیریلدی. ایکینجی قورولتای بیر ایلدن سونرا آمریکادا یئنه ده ایران بایراغی آلتیندا کئچیریلدی. لاکین بیر سیرا قوزلی و گونئلی سویداشلاریمیز طرفیندن قورولتایین ایران بایراغی آلتیندا کئچیریلمه سینه اعتراض اولوندو.

 اوچونجو ایلدن قورولتای آذربایجان بایراغی آلتیندا کئچیریلمکله، آرتیق آذربایجان اوچون دیاسپورا رولونو اؤز عهده سینه گؤتورمه لی اولدو. لاکین بو اجتماعی قورومون اساس چاتیشمایان جهتلری آشاغیداکیلاردان عبارت ایدی. گونئی آذربایجانین مستقیلیک مسآله سی اساس مقصد گؤتورولوردویو اوچون، آذربایجان دؤلتی بیر دیاسپورا تشکیلاتی کیمی بو قورومدان استفاده ائده بیلمیردی. بین الخاق عالمده آذربایجان دؤلتیینین سیاستینده هیچ بیردولته قارشی اراضی ادعاسی ایره لی سورولمور. آذربایجان دؤلتی بیرلشمیش ملتلر تشکیلاتیندا حقوقی جهتدن تانینان مستقیل آذربایجان اؤز اراضی سینی قوروماغی اساس پرینسیب توتور. آذربایجان دؤلتینین مقصدی ایرمی فائیض اشغال اولان اراضیسینی گئری قایتارماقدیر. ائله بو سببدنده بو قوروملا رسمی صورتده امکداشلیق ائده بیلمزدی.

     ایکینجی نقصان ایسه قورومدا مخالفت – اقتدارمناسبتلری و چکیشمه لرینه سؤق ائتمک ایسته ین  قووه لر اولماسی ایدی. بئله اولدوغو حالدا، ایدی. آرتیق بو قوروم اؤز میسسیاسین یئرینه یئتیرمکده چتینلیک چکه جک ایدی. بئله ده اولدو.

     لاکین آذربایجان دؤلتینه ائرمنی پیسیکولوژی محاریه سینین قارشیسیندا مبارزه آپارا بیله جک بیر دیاسپورا تشکیلاتی لازیم ایدی. ائله بو سببدن ۲۰۰۲- جی ایل مارت آییندا پریزیدنت حیدر علیفین گؤستریشی ایله دونیا آذربایجانلیلارین بیرینجی قورولتایی باکی شهرینده کئچیریلدی. قورولتایا مختلیف دؤلتلردن آذربایجانلیلار دعوت ائدیلدی. قورولتایدا حیدر علیف اؤز چیخیشیندا «... بو قورومون هدفی یالنیز و یالنیز ائرمنی دیاسپوراسینین آذربایجان علهینه آیاردیغی پیسیکولوژی محاربه یه قارشی مبارزه دن عبارتدیر...» دئمه سی، بو تشکیلاتین هدف و مقصدینی آیدینلاشدیردی.

 بئله لیکله بو قورولتایدان در حال سونرا «خاریجده یاشایان آذربایجانلیلارلا ایش اوزره دؤلت کمیته سی» آدیله بیر کمیته یاراندی. بو قورومون وظیفه سی خارجده یاشایان آذربایجانلیلاری تشکیلات اطرافیندا بیرلشدیرمک ایدی.

 حال حاضیردا بو قورومون فعالیتیندن ۴ ایل کئچیر. بو ایل یئنه ده ایکینجی قورولتای مارت آیینین ١۶- دا باکیدا کئچیریله جکدیر. یقین کی، دؤرد ایلده گؤرولن ایشلر قورولتای اشتراکچیلارین نظرینه چاتدیریلاجاقدیر. 

 لاکین بو کمیته نین فعالیتی حاقدا بیر نئچه سوز دئمک یئرینه دوشر: کمیته نین فعالیتی  مستقیل دؤلتلر بیرلیی (کئچمیش سووئت) مکانیندا دئمک اولار کی، مثبتدیر. بو دؤلتلرده آذربایجان جمعیتلری آرتیق فورمالاشیب، دیاسپورا ایشینی آردیجیل یئرینه یئتیریر. غرب اؤلکه لرینده ایسه تشکیلاتلانما ضعیف و فعالیتی حس اولونمایاجاق سوییده دیر. بونون سببی آشاغیداکیلاردان عبارتدیر:

 ۱- غرب اؤلکه لرینده یاشایان آذربایجانلیلارین چوخو گونئی منشاَلی آذربایجانلیلار اولوغوندان کمیته نین ایشچیلری اونلارین روحیه سینی تانیمادیغی اوچون  کمیته نین سیاستینی اونلاررا آشیلایا بیلمیر. اصلینده بو آذربایجانلیلارین اؤزلریده ایکی دسته یه بولونورلر. بیر قوروپو آذربایجانلی اولمالارینا باخمایاراق، اؤزلرینی ایرانلی ساییب یالنیز عموم ایران پروبلئملری ایله مشغول اولورلار. بونلارلا ایش بیرلیی آپارماق کمیته مسووللارینین اقتداریندان خاریجدیر. اونا گؤره کی، اونلارلا هانسی استقامتده و نئجه ایش آپاراقجاقلارینی بیلمیرلر. ایکینجی قوروپ(گونئلی) ایسه آذربایجان اقتدارینین مخالفتینده اولان قووه لره مئیللی اولدوقلاری اوچون کمیته نماینده لرینی امکداشلیقدان چکینیرلر.

۲- قوزئی آذربایجاندان اولان مخالفت پارتیالارینین عضو وطرفدارلاری، بو دسته ده دولت کمیته سی ایله ایش بیرلیینده ماراقلی دئییللر. ائله بو سببدن ده دؤلت کمیته سی غرب اؤلکه لرینده یاشایان آذربایجانلیلاری آپاریجی دیاسپورا تشکیلاتی کیمی فورمالاشدیرماقدا چتینلیک چکیر.

 بو پروبلئئملرین حلی اوچون آشاغیداکی مساَله لری نظره آلماق فایدالی اولا بیلر.

     قورولتای غرب اؤلکه لرینده دیاسپورا تشکیلاتینی فورمالاشدیرماقدا گونئی منشاَلی تجربه لی تشکیلاتچیلاردان استفاده ائتمه لیدیر.

۱- قورولتای غرب اؤلکه لرینده گله جک دیاسپورا تشکیلاتینی فورمالاشدیرماقدا گونئی منشاَلی تجربه لی تشکیلاتچیلاردان استفاده ائتمه لیدیر.

۲- آذربایجانلیلار آراسیندا نفوذو و آپاریجی رولو اولان گونئیلی لر جلب ائدیلمه لیدیر.

۳- عموم آذربایجان مساَله لرینی ایشیقلاندیران گونئی مطبوعات، کوتلوی اینفرماسیا مرکزلری و قوروملاری ایله علاقه لر سیخلاشدیریلمالی، هابئله قارشیلیقلی یاردیملاشمایا گئتمه لیدیرلر.

یدالله نمینلی