Azərbaycan xalqının taleyində parlaq yer tutan

Məşrutə İnqilabı

Abdulla Əmir Haşimi (Cavanshir)
abdulla_55@yahoo.com

Bu gün 100 illiyini qeyd etdiyimiz Məşrutə İnqilabı barədə xeyli qaynaqlar və mənbəələr mövcud olsa da, azərbaycanlıların milli mənafeələri nöqteyi-nəzərindən həmin hərəkatın araşdırılmasına çox az rast gəlirik.

Azərbaycan Milli Hərəkatı, xüsusilə Güney Azərbaycan İstiqlalçılar Hərəkatını düzgün istiqamətdə apara bilmək üçün, Məşrutə İnqilabının hədəfləri, səbəbləri və mahiyyəti, onda iştirak edən ictimai qüvvələr, hakimiyyətdə olan Qacar İmperiyasının siyasi-iqtisadi vəziyyəti, dünyada –xüsusilə Avropa qitəsində o dövrdə gedən ictimai proseslər və həmin inqilabın Avropa və qonşu ölkələrdən aldığı təsiratını diqqətlə öyrənib, analiz etmək lazımdır.

Məşrutə İnqilabı, bir yazının yox, bəlkə bir çoxlu elmi dissertasiyanın mövzusunu əhatə edir. Hər şeydən öncə lazımdır ki, Məşrutə Hərəkatından əvvəl İran adlanan ölkənin iqtisadi-siyasi vəziyyəti və kütlələrin oyanışının başlanğıcı, vətən, ölkə və millət barədə yazılan yazılar, məclisin təşkili, milli ruhiyyələr və həyəcanlar, əsas qanunun ortaya çıxmasının zərurəti, ədalətxana və darülşuranın yaradılmasına ehtiyac, ictimai hüquq və azadlıqlara aid tələblər, istemarçı ölkələrin Qacar İmperiyasına qarşı təzyiqləri və İranın borcları, əhali və tacirlərin xaricilərə qarşı inciklikləri və onlara qarşı aparılan mübarizələr, xarici ölkələrin səfirliklərinin rolu, Rusiya ilə İngiltərə arasında əməkdaşlıqlar, mədəniyyət və maarifləndirmənin inkişafı, qəzet və mədrəsələrin açılması və çapa yetirilən kitabların möhtəvası və hədəfləri, hadisələrin ardıcıl baş verməsi prosesində meydana çıxan siyasi-ictimai və maarifpərvər şəxsiyyətlərin müsbət və mənfi rolları, Qacar şahlarının əhalinin tələbləri ilə yaxınlaşıb-uzaqlaşmaları, dini çəkişmələr və məşrutəçilərə qarşı məşruəçilərin mənfi rolu və inqilabın zəiflənməsi, azadlıq hərəkatında baş verən dəyişikliklər, inqilabın sərdarları olan Səttarxanlar, Bağırxanlar və sonralar Heydər Əmoğluların başına gələn faciələr və nəhayət erməni Yefremxanların meydana çıxması araşdırılsın və onlardan nəticə çıxarılaraq, bugünkü milli hərəkatımıza dərs alınsın.

Bu gün fars şovinizminə qulluq edən ümmətçi, totaliter, diktator və istemarçı İran İslam Respublikasının imperiyasının keçmişdən qalmış irqçilik, ariyaçılıq, Pəhləvi dövrünün ideyaları ilə bərabər ”vilayəti-fəqih” hökümət idarəetmə sistemi ilə dəst-pəncə nərm edən 30 milyondan artıq güney-azərbaycanlının qarşılaşdıqları problemlərin kökünü, 100 il bundan əvvəl imperiya daxilində qalıb-qalmamaqlıq, məşrutiyyət və məşruiyyət ideyaları arxasında olan savaşın ardında görmək olar –hansı ki, bugün məşruiyyət qələbə çalmış, fars şovinizmi ilə birləşmiş, güclü dövlət və imperiya strukturu qurmuş, islam terrorizminə dayanaraq Azərbaycan türklərinə və dünyada meydan oxumaqdadır. Azərbaycan türkləri isə, o dövr ilə müqaisədə çox şeyləri əldən vermiş və daha artıq təzyiqlərə məruz qalır, milli ərazi bütövlüyümüz gündən-günə parçalanır, torpaqlarımız başqalarına paylanılır, tarixi yerlərimizin adları dəyişdirilir, milli və mədəni varlığımız məhv edilir, Azərbaycan türk millətimizə qarşı assimilasiya siyasəti şiddətlə həyata keçirilir, xalqımız ziddi-insani və anti-demokratik siyasətə məruz qalır, soydaşlarımız ana dilində yazıb-oxumaqdan, milli qurumları yaratmaqdan, milli mədəniyyətlərini inkişaf etdirməkdən və bir sözlə desək öz müqəddəratını təyin etmək hüququndan məhrumdurlar. İran imperiyası, təcavüzkar Ermənistan və istemarçı Rusiya ilə sıx əməkdaşlıq edərək, vətənimizin müstəqilliyini əldə etmiş qismi olan Azərbaycan Respublikasına təzyiqi şiddətləndirir.

Qıssaca desək, Məşrutədən bugünədək 100 ilin ərzində Azərbaycan türkləri, öz azadlığını əldə etmək, demokratikləşmə, millətləşmə və dövlətləşmə uğrunda apardığı geniş mübarizəyə baxmayaraq, durduğumuz yer hətta 100 il bundan əvvəlki yerimizdən də, bəzi cəhətlərdən, geridir. Və bu da, təssüfləndirici haldır. Bunlara baxmayaraq, xalqımız yüksək əzm və iradə ilə Məşrutə İnqilabının amaclarını mükəmməlləşdirərək, öz istiqlalı və azadlığı uğrunda mübarizə aparır. Məşrutənin 100 illik ildönümü münasibəti ilə dünyanın müxtəlif yerlərində, xüsusilə diktatorluq şəraitində hərəkatımızın döyünən ürəyi olan Təbrizdə qeyd edilməsi buna sübutdur. Deməli, Azərbaycan xalqının inqilabı davam edir –milli istiqlalını və demokratik hüquqlarını əldə edənədək! Ancaq, bu inqilab niyə baş verdi və onun yolunda şəhid olanlar niyə əbədidir?

İranda Məşrutə İnqilabı, Türkiyədə isə Tənzimat İnqilabı, XIX əsrin sonlarında türk kütlələrinin Qacar və Osmanlı imperatorluqlarının dünyada gedən proseslərdən geri qalmaları və müxtəlif müharibələrdə türk kütlələrinin uduzmaq və məğlubiyyətlər ilə gericiliyə sürüklənmələrinə qarşı təbii reaksiya idi. Xüsusilə Qacar İmperiyasının Türkmənçay və Gülüstan müharibələrində məğlub olması, xarici ölkələrdən öz məsrəfləri üçün kalan borc alması, хаrici dövlətlərin iqtisаdi təzyiqi, ölkəni xarici malların sаtış-bаzаrınа çеvirməsi, yerli istеhsаlçılаrı iflаsа uğratmаsı, milli sənаyеnin taleini özbaşına buraxması, ölkəni yarım-müstəmləkəçiliyə salması, Qacar ərazisində yaşayan türklərin böyük narazılıqlarına səbəb olmuş və onları, çıxış yolu axtarışında anti-istemar və ziddi-istibdad mübarizəsini seçərək, Qacar İmperatorluğuna qarşı çıxmağa məcbur etmişdi.

Bunlardan əlavə, XIX əsrin sonlarında, şəhərlərdə -xüsusilə Təbrizdə, feodallar və böyük torpaq sahələrinə sahib olan ruhanilər ərzaq mallarını anbarlarda möhtəkirlik məqsədi ilə saxlamaqla əhali arasında aclıq törədərək, yoxsul siniflərin acınacaqlı vəziyyətlərini daha da çətinləşdirirdilər. Feodalların bu əməli, vaxtaşırı yoxsul əhalinin, anbarları dağıdaraq ərzağı öz aralarında bölüşdürməsi və üsyanla nəticələnirdi. Misal olaraq 1891-ci ildə ”Təmbəki üsyanında” iştirak edən Zeynəbpaşanın başçılığı ilə qadınların hərəkatını demək olar. Qeyd etmək lazımdır ki, inqilabdan əvvəl digər vilayətlərə nisbətən Təbrizdə azad fikirli ziyalıların sayı daha çox idi. Lakin, Təbrizdə geniş əncümənlərin yaranmasına imkan yox idi. Elə buna görə də ziyalılar gizli yığışaraq, mövcud vəziyyəti və yuxarıda qeyd etdiyimiz məsələlər barədə xüsusilə Qacar İmperiyasının istibdadından xilas olmaq yollarını araşdırırdılar və Təbriz, Qacar sülaləsinin vəliəhdlərinin yerləşdiyi şəhər olduqda, istibdad mərkəzi idi. Belə bir halda, gizli fəaliyyətin zərurəti üzə çıxırdı. Bu qeyri-aşkar fəaliyyətlər ilk başda maarifləndirmə və mədəniyyətin inkişaf etdirilməsi istiqamətində başlamışdı. Tərəqqipərvər ziyalılar məktəblər və qəzetlər vasitəsi ilə mədəni fəaliyyətlərlə yanaşı, siyasi qurumlara da diqqət yetirirdilər.

Təbrizdəki gizli fəaliyyətləri təşkil edənlərin bir sırasının –Əliqulu Səfərov, Seyid Həsən Şərifzadə, Əbülziya və Seyid Həsən Rüşdiyyə kimilərin ön məqsədi qəzet və məktəbləri təsis etmək idi. Bu kimi fəaliyyətlərin nəticəsində, ”əl-Hədid”, ”Həblülümətin”, ”Ehtiyac”, ”İqbal” və sonralar ”Molla Nəsrəddin” və ”Azərbaycan” qəzetlərinin işıq üzü görmələrini nümunə gətirmək olar.

Digərləri isə, o cümlədən  Məhəmmədəli Tərbiyət, Sеyid Hüseyn Müstəşаri, Mirzəağа Fərşi, Mirzə Cаvаd Nаtiq, Kаzımzаdə, Hаcı Rəhim Bаdkubəçi, Həkkаkbаşı, Hаcı İsmаyıl Həriri, Hаcı Məhəmməd Həriri, Mövtəmədüttüccаr, Hаcı Ələkbər Əhrаbi, Hаcı Ахund, Mirzə Əhməd Bəsirət, İbrаhim Şəmsаvəri, Hаcı Mirzə Əhməd Müdərris, Mirzə Əbdüləli Zеyni, Mirzə Əli Rüşdi, Mirzə Hüseynxan Kаmаl, Mirzə Hüsеyn Vаiz, Sеyid Həsən Şərifzаdə, Sеyid Hüseynхаn Ədаlət, Məhəmməd Əbülziyа, Hаcı Əli Dаvаfüruş, Mirzə Əliхаn Pezеşki, Mirzə Rzахаn Tərbiyət və s ”Azərbaycan Mədəniyyət Əncüməni”nin təsisçiləri idilər ki, aşkar və gizli fəaliyyəti birləşdirərək, siyasi qurumların təsisçisi olan digər inqilabçılarla birlikdə əhalini ictimai mübarizəyə sövq etməyə, Təbrizdəki gizli toplantılarında demokratik fikirləri yaymağa, köhnə quruluşun əlverişli olmadığını arqumentləşdirməyə və Azərbaycan türklərinin oyanış və intibahına yardım edirdilər.

Bu fəaliyyətlərin nəticəsi, hərəkatın radikallaşmasına və siyasi müstəvi alma prosesində, Təbrizdə “qeybi mərkəzin” fəaliyyəti meydana çıxır ki, onun da başlıca fəalları olaraq Əli Müsyö, Cəfərаğа Gəncеyi, Hаcı Rəsul Sədаqiyаni, Heydərxan Əmoğlu, Mirzə Ələsgər Хоyi və Ağa Məhəmməd Səlmаsinin adlarını xatırlatmaq olar. Onlar köhnəüsul idarəetmə sisteminə və istibdad ilə istemara qarşı olaraq, məhz azadlıq uğrunda xalqı səfərbər etməyə çalışırdılar. Onlar, Azərbaycan xalqını ayağa qaldırır, gündəlik tələbləri irəli sürür, müqavimət göstərir, Azərbaycan şəhərləri arasında qarma-qarışıqlıqları aradan qaldırır, əyalət əncümənlərini yaradır, yaranan məclisin və əsas qanunun keşiyində dayanır və Təbrizə qarşı yönəlmiş mühasirəni sındırmaqla yönəldilən müharibələrdə istibdad tərəfdarlarını məğlub etməyə çalışırdılar. Onlar, ikinci və üçüncü dərəcəli ruhanilər ilə -ki irticaçı baş ruhanilərin riyakarlıqlarından bezmiş və hərəkata qoşulmuşdular, əməkdaşlıq edirdilər. Matəm və digər dini mərasim adı ilə yığışıb siyasi fəaliyyət göstərən bu ruhanilərdən Şеyх İsmаyıl Həştrudi, Hаcı Mirzə Ələкbər Mücahidi, Hаcı Mirzə Əbülhəsən Çаykənаri, Mirzə Hüseyn Vаizi, Şеyх Səlimi və Mir­zə Cаvаd Nаsеhzаdənin adlarını çəkmək olar.

Azərbaycan xalqının bütün sinif və zümrələrini özündə əhatə edən Məşrutə İnqilabının yuxarıda adlarını çəkdiyimiz və ya çəkmədiyimiz iştirakçılarının –qadınlı kişili, qocalı cavanlı, ziyalı, kəsəbə, bazari, fəhlə və kəndçi, hamısının zəhmətləri, daha sonra müstəmləkəçi qüvvələrin vasitəsi ilə iş üstə gələn və istibdad, istemar və fars şovinizminə xidmət edən Pəhləvi rejiminin vasitəsi ilə məhv olsa da, Məşrutə İnqilabının amacı yaşayır və azadlıq, milli istiqlaliyyət, ədalət, qanun və demokratiya uğrunda, istemara qarşı gedən mübarizə bu gün də davam edir!

Məşrutə Hərəkatında Səttarxan, Bağırxan və Heydər Əmoğlunun silahdaşları olan Azərbaycandan şəhid olan mücahid və fədailərin ruhları şad olsun! Müqəddəs amac uğrunda apardıqları mücadilə üçün, onların xatirəsi, əbədidir!