Cenubi Azerbaycanda turk lehceleri

Iranda Islam inqilabindan sonra azad hava chekmek uchun daha chox Azerbaycana get geli uygun gørmushdum. Ona gøre de ve inqilabdan sonraki ab havanin tesiri altinda musbet bir ish gørmek uchun øz vilayetimizde imkanlar axtarirdiq. Xoshbextlikden chalishdigim muhendis mushavir shirketine bir proje teklif edildi." torpaq-su projeleri axtarib tapmaq ve heyata kechirmek".

yuksek seviyede istehsala qatqisi da ola bilen ve chox qazancli hesab edilen projelerden nechesinin icra olunub nechesinin ustunu tøz basdi meselesi bu meqalenin chemberine girmez.

Ancaq Cenubi Azerbaycandaki turk lehcelerini øyrenmek ucun elime kechen bu fursetden istifade edib, elimden geldiyi qeder onlari ayird etmeye chalishdim. Esasen o proyektlerin mutaliesi uchun Cenubi Azerbaycanin butun erazilerinde olan vilayetleri, daglari, obalari, chaylari gezib dolanmali ve melumat toplamaliydiq. Men bir maqnitofon ve bir de defter alaraq dilimizin inceliklerini ve muxtelif bølgelerde danishiq shivelerini, ve projeler uchun øyrenilmesi lazim olan bashqa melumatlari birlikde toplamaga chalishdim.

Dilci olmadigima gøre bu arashdirmani elmi aparmaq imkanim yox idi. Amma bir meseleye inanirdim, Cenubi Azerbaycanda bu gune qeder bizim milli varligimizin muxtelif sahelerinde hech bir emeli-elmi tedqiqat aparilmadigina gøre menim ortaya chixartdigim lehce ferqleri elmi baximdan duzgun olmasa bele, gelecekde elmi tedqiqat ve arashdirmalarin aparilmasi uchun bir ishiq yolu gøsterecekdir. Shimali Azerbaycanda oldugu kimi dilimizin, medeniyetimizin, edebiyat ve bashqa sahelerin elmi tedqiqatinin køklu aparilmasini arzulayaraq esas meseleni aydinlatmaga chalisacagam.

Xerite birde Cenubi Azerbaycanin muxtelif lehce ve ya shivelerinde danishan bølgeleri gøsterilmishdir. Bu bølgelendirmede uch esas amil yeni:

 a- Bølgelerin øzellileri

 b- Fonetik øzellikleri

 c- dil qaydalri: (1.umumi dil qaydalri; 2 -ses uyumu) øz chalishmama usta gøturmeyime baxmayaraq, ashagidaki xususiyetleri de gøzden qachirmamisham.

  1- Dilimizin temiz ve duzgun danisildigi lehceler

  2- Dilimizde olan søzlerin bash herfinde ishlenmeyen herfler meselesi

  3- Danishilan dilin qedim yerli turkce ve ya sonra inkishaf edib Azerbaycana gelen turkce olmasi

  4- Muxtelif turk boylari ile ilgili olan lehceler

  5- Tarixi qondum - køchdumler

  6- Xalq arasinda olan ve sineden sineye kechmish hekayelerin tesir dairesi

  7- Fars bølgelerine yaxinliq ve ya uzaqliq ve onun tesirleri

  8- Kend ve sheherlerde danishilan dil ferqlilikleri

  9- Shimali Azerbaycan lehceleri ile tutushdurma.

  Yuxaridaki yazilan xususiyet ve øzelliklere gøre Cenubi Azerbaycanda danishilan turkcenin 9 lehcesini gøstermek mumkundur. Ancaq ve teessufle Cenubi Azerbaycanda ana dilinde mekteb ve medrese olmadigina gøre edebi dil inkishafi da movcud deyil. Ona gøre de umumi bir dil yaxinligi olmayib, bølgulediyimiz lehcelerin øz arasinda da muxtelif uzaqliqlar gørulmekdedir. Eger radio ve televiziondaki qesden pozuq bir dille hazirlanmish verilishlerin øzel lehcelerin nezere alarsaq bu arashdirma øz ønem ve ehemiyetini itirer. Ona gøre ve baxmayaraq ki, søzu kechen verilishlerin menfi tesiri belli bir daire cherchivesinde øzunu gøstermisdir, mekteblerin achilmasiyla ve dilimizin øz gøzelliklerini qoruyaraq edebi formasinda øyrenilmeye bashladiqdan sonra o verilishlerin menfi, pozucu, yixici tesirleri chox tez aradan qalxacaqdir. Bu gun Cenubi Azerbaycan ve Tehranda, Shimali Azerbaycanin qazet ve jurnallari ve ya radio ve televizyon verilishleriyle øz yazi ve danishiq dillerini formalasdiran minlerce alim, shair, yazici ve aydin cemiyetlerin dilindeki, safliq, duruluq ve uygunluq buna bir misal kimi gøsterile biler. Ancaq bilindiyi kimi, medeni ve menevi tesir unsurlerinden sistemli ve duzenli istifade imkani olmadigina gøre tesir dairesi genishlenmemisdir. Yuxarida qeyd edilen mundericat esasinda adi kechen 9 lehceni bir-bir aydinlatmaga chalishacagam. Umid edirem faydali olsun.

 

1- Tebriz lehcesi

 

Shimali Azerbaycanin Sheki lehcesine yaxin olan bu agiz, Tebriz ve onun etrafinda olan iri-xirda sheher ve qesebelerde danishilan dildir. Bu lehce Tebrizin cenubunda yerleshen Usku, Xosrovshehr, Azershehr ve onlarin tabeliyinde olan kendlerde ishlendiyi kimi, Sehendin shimal eteklerinde yerleshen kendlerin, Mehranrud chayinin qerbindeki menteqede olan Vasminc ve etrafi ile, Herbi, Bere, Liqvan, Sparaxan, Xeletdukan kimi yerler az ferqle bu lehcede danisirlar. Bu lehce en esgi turk dilinin øzelliklerini dashimaqla beraber, bu gunki dil qaydalarina chox da uymayan, xususiyle Tebrizde ince ve qaba sessizlerinin uyushmazligini gørmek mumkundur.Yuxarida adi cekilen kendlerden Herbi-Bere-Liqvan kimilerinin adlari ve geyimleri, onlarin baresinde deyilen hekayeler ve hemchinin torpaqlarinin otlu, elefli ve suyunun bol oldugu, onlarin chox qedimden oralarda yashadiqlarini gøsterir. O bølgedeki kendlerin boyuk ekseriyetinde az zaman bundan ønceye qeder qoyun derisinden geyim ve papaq hazilanib istifade edilirdiki bezi yashlilarinda bugunde eledir. Bezi kendler  haqqinda yayilan bir hikayeye esasen Kerbela savashi zamani onlar varmishlar, ancaq muharibeye qoshulmamaq uchun økuze minib yola dushubler. Sparaxanin bir Hun kendi oldugunu o adin Hun serdari adindan gelmesiyle baglamaq olar. Her halda hele "r" sesinin dilimize kechmediyi døneme aid bu lehcede qardasha qeydesh, Rehime - Yehim, gelireme- geliyem deyildiyi kimi tebrizlilerin gelsek-e gelsux ishletmesine baxmayaraq adi chekilen kendlerin bezilerinde (Herbi- Bere) onun gelsox sheklinde ihslendiyi gørunmekdedir. Bu lehcede søzler uzadilir, ancaq tehekkum qabaligi davam edir. Ses uyushumu, xususile ince sessizlerden sonrski yapishdirmalar ve ekler ses qaydasini pozar, geleceyem yerine gelecagam ishlener. Boyuk fel gucune sahib olan turkce onun umumi qaydalarinin pozulmasina icaze vermemishse de, oxumush kutlenin diline kechmis xarici søzler az deyil, ancaq Tebrizlilerin anadilinde yeni søzler keshf etmedeki boyuk qabiliyetini nezere alsaq bu bølgenin søz dagarciginin chox dolu oldugunun sebebini øyrenmek olar. Tebriz lehcesinin bashqa bir øzelliyinde indiki zamanin ucuncu shexsindeki fellerin sonuna onun son seslisine tabe olaraq i,i,u,u artirilmasidir (geliri-qalxiri)

Tebriz sheherinin øz ichinde yaxin kechmishe qeder uch ayri danishiq formasi mumkun idi:

-Shimal qerb mehellelerinde yeni Shamqazan, Hokmabad, Munnecim, Qaragac

-Devechi, Emreqiz, Lilava, Xetib

-Sheshgilan, Bagmeshe, Xiyaban, Maralan ve merkezi bølgeler

Ancaq son zamanlarda kendlerden olan køchun muxtelif cehetlerden musbet tesir gøsterdiyine gøre agizlar bir birine yaxinlashdigi kimi umumileshmish olmasi da gørunmekdedir.

 

2- Qaradag lehcesi

 

Cenubi Azerbaycanda en duzgun danisilan turkcedir. Chox sert ve temamen dil qaydalarina riayet edildiyi bir lehce olmasina baxmayaraq ister qaba, ister ince sessizler dashiyan fellerin serfi butun hallarda yumushaq sessizlerle amma sert olaraq davam eder; gelmek felinin serfi, geleciyem, gelecekler deyildiyi kimi, almaq felinde de alaciyem, alaceyik, alacekler formasinda ishlenir. Bundan basqa qayda pozuntusu olmayan bu bølgenin bezi kendlerinde "x" herfi yoxdur. Xususile ereb søzu olaraq dilimize kechmish olan søzlerde "x" yerine "h" ishlenir. Misal uchun: Xurma -ya" Hurma", xanima "hanim" deyilir. Daha ønce adini chekdiyim Mehranrud chayinin hemen sherqinde yerleshen Dize kendinde Esger Derzi oglu Rehim, klassik savadi olmayan menim musahibim turkceni en gøzel danishan bir numune kimi hele de yashamaqdadir. "R" ile bashlayan søzlerin bashina "i" sesi artiraraq Rehime - Irehim deyilen bu bølgede dilimizin øz qayda ve qanunlarini saxlamaqdan bashqa, bu gun chox yerlerde ølmush ve hetta shimalin edebi dilinden chixmish bezi xususiyyetler hele de qorunmaqdadir. Diri ve canli heyvani bir terefe aparmaga, "aparmaq" dedikleri halda, eliyle ve ya chiyin ve kurekde dashina bilen cansiz maddelerin dashimasinda "gøturmek" felinden istifade edirler

Misal : mallari suvarmaga ve ya otarmaga apar - Bichinchilerin ikindi chøreyini gøtur.

 Cik shekilcisinden istifade ederek, bir sifetin kemiyetini kichiltmek uchun genish istifade olnunur. Meselen bildir (kechen il) "puturaq" olan bizim alma baginda bu il agaclar "azcaciq" getirib.

Bu lehcenin danishildigi yerleri, Tebriz lehcesinden ayiran Mehranrud chayinin hemen sherqindeki Dize kendinden bashlar, Sehend daglarinin sherq eteklerindeki Meteneq, Iranaq, Seysandan kecher, Sereskend, oradan Maraga eyaletinin sherqindeki Sayin Qaladan kechib, Bostanabad, Miyana, Sarab, Qaradag ve Eherden sonra Xive ve Muganin bir qismetin øz ortuyu altina alar. Dar bir bogazla Arazin qiragiyla Culfani kecher ve Qaraqishlaq, Beycan,Erebler, Nazik, Mergenler, Qaraquluqlar, Merkit ve Qayqacda sonra Qere eyniden sonra  yavash- yavash Urmu shivesine yaxinlashar. Gøze charpan xusus, bu bølgenin choxunda Dede Qorqud hekayelerinin isalm donu geyinmish seklinin hele de sinelerde ve dillerde olmasidir. Klassik savadi olmayan ancaq bu hekayetlerin choxunu sinedefter olan Dize kendindeki menim ikinci musahibim Heyder oglu Huseynqulu bu søzlerin diri sahididir.

 

3 Yamci lehci

 

Shimali Azerbaycanin Naxcivan ve xususile Ordubad agzina yaxin olan bu lehcenin merkezini Merend shehri saymaq olar. Sofiyan, Yamchi, Guney mahali Shebuster, Xamine, Dize xelil, Deryan, Shanican, Gemichiden sonra Urmu golunun Shimalin Qapsar, Zunuz, Gelinqaya, Elemdar-Gergnin cenub kendleri ve Merend duzunde Yamchi, Yekan mahallarindan Evoglu ve ordan sonra Agchayda yavash-yavash Qaradag lehcesine yaxinlashir. Bu lehcede pozgunlugun az olmamasina baxmayaraq, Qaradag lehcesinin tersine søzler daha yumushaqdir. "Qablama  yerine qebleme" , "qapaq yerine qepeq" dedikleri kimi, qardahs yerine qerdehs søzu ishlener. Ancaq ses uyushumu tam olaraq riayet edilir. Fel az uzanir, Tebriz lehcesiyle Qaradag  lehcesi arasinda yer tutar. Zunuz ve Merendin øzu en qedim yerleshim merkezlerinden olmasina baxmayaraq Yam gediyindeki Yam kendi ve etraf kendleriyle Merend ovasindaki yamhci ve ona tay kendlerin Mugul køchleriyle geldikleri bellidir. Chunki hem o kendlerin adinin Mugulca olmasi, hem de lehcelerinin qarishmasina baxmayaraq bezi øzellikerin qoruyub saxlamishdir. Ancaq butun bunlarla beraber o hududlar daxilindeki lehce chox esgi ve orta dillerin bir-biri ile qarishib, terkibleshmesinden xeber verir. Bu bølgede neche meseleye diqqet yetirmek lazimdir.

Sofiyan ve etrafinda butun fellerin ikinci shexsinin kechmishdeki halini gøstermek ucun felin sessizlerine gøre, ddi, ddy ve s. ishledirler. Misal ucun:gelibdi yerine - geliddi, vurubdu yerine- vuruddu ve s. deyilir. Maraqli olan budur ki, uygur-avshar  adi verdiyimiz Urmu lehcesine tabe olan Salmas seherlerinde de eyni hadise gørunmekdedir.

Bu lehcenin erazisine daxil olan ve Urmu golunun shimalinda yerleshen Qipchaq kendinin xalqi bam bashqa bir lehceye yiyelenmishler, hetta bu meqaled qeyd edilen lehcelerden hech birine tabe deyiller. Bura da bir xususiyyeti de derc etmek gerekdir, o da bu kend ehalisinin gozlerinin rengi ve qiyiqligindaki ferqin gøze charpmasidir.

 

4- Uygur lehcesi

 

Cenubi Azerbaycan turkcesinin en duzgun danisilan lehcelerinden biridir. Sovuqbulaq yaxinligindan Sulduz qarapapaqlarina ordan da Urmu-Salmas-Xoy ve Turkiye hududlarina qeder uzanan bølgenin chox gøzel dil xususiyyetleri ve uyumlari ve munasib søz ve dil uslubu vardir. Bu lehcenin en gøzel øzelliyi mensubiyet ekinde yaranmihs veziyetdir. Bu barede meqalenin sonunda bir cedvel verileceyine baxmayaraq, burada qismen mubahiseye qoyulmasini uygun gørururem. muxtelif lehcelerin muxtelif zamanlarinda, birinci, ikinci, ucuncu sexslere aid fel tetbiqinde ishledilen mensubiyetin cheshitliyine gøre ashagidaki izahati vermek mumkundur. Ancaq onun en dogrusunu xususen ikinci shexsin tek ve cem shekliyle bu lehcede gørmek mumkundur. Ata, søzunden uch lehcede misal verilirse:

Edebi dilde- atamin, atanin, atasinin, atamizin, atanizin, atalarinin

Tebriz - atamin, atavin, atasinin, atamizin, atuzun, atalarinin

Qaradag- atamin, atovun, atasinin, atamizin, atovuzun, atalarinin

Uygur- atamin, "atayin", atasinin, atamizin, "atayizin", atalarinin

Bu barede diqqeti cheken mesele budurki  ister Turkiyedeki, istersede Shumali Azrebaycandaki resmi dilde yiyelik mensubiyetinin butun hallarinda "nin" ishledilir. Misal uchun: " Senin atanin adi Arazdir- atanin ati bøzdur". Halbuki Urmu lehcesinde " senin atayin adi arazdir- atanin ati bøzdur". 

 Bu lehcenin danishildigi bølgede ashagidaki xususiyetlere diqqet yetirilmelidir. Urmiye ile Salmas arasindaki Qushchu gediyinin shimalindaki Qarabag bølgesindeki danishiq dili esas lehce ile ferqli olaraq Shimali Azerbaycanin qerb dialektine yaxindir.

Urmunun 10 -12 km-deki Yiyen Chonqaralisi kendlerinde danishilan dilde kendlerin adinda oldugu kimi eski"ng" sesi de saxlanilmishdir.Misal uchun bu ve bezi onlara yaxin kendlerde gelirsen yerine "gelireng", qalirsan yerine "qalirang" ve s. deyilmekdedir. Bu barede achiqlanmasi vacib olan bir xusus da ondan ibaretdir ki, Dogu Turkistanda (Uygurustan) chinlerin bu gun "Yangching" yeni yeni Chin dedikleri bølgede Urumchu sheherinin qerbindeki Chonqarali adinda bir qesebe movcuddur. Urmudaki chonqarlilarla Urumcudaki chonqarli arasindaki bag ve ilishgileri anlamaq uchun onlarin dillerindeki yaxinligi øyrenmek kafidir.

Uygur avshar adi verdiyimiz bu shive eslinde qeyd edilen uygur turkcesiyle Xorasandan ve sonralari Turkiyeden gelmish Avshar ellerinin dilqarishimindan meydana gelmish bir lehce olaraq qebul edile biler. Dil qaydalarinn tam olaraq riayet edildiyi bu bølgedeki danishqlarda ses uyushumu butun menteqede hissedilir. Ancaq butun shexslerde gelen olum eklerinde, felin køku ister qaba, ister yumshaq sessizlerle duzelmish olsun, ce ile baglanir. Qaradag ve Tebriz lehcesiyle muqayise edilirse ashagidaki cedveli hazirlamaq olar:

Søzun esasi   yiyeceyem       qalacagam 

Qaradag           yiyeciyem        qalaciyem

Uygur-avshar     yeyeceyem       qalaceyem

Tebriz               yiyecagam       qalacagam

 bu lehcenin en gøzel ørneyi Urmunun 8 km qerbindeki Qarahesenli kendi olmaqla beraber, o etrafdaki kendler yeni Zeynalli, Yorqanli, Balov, gecin,  Velinde, Qala, Torpaq qala, Qaragac da gøsterile biler. Maraqli olan hal ise Urmudaki sunni kendleri ve salmasdaki Mugul kimi sunni kendlerinde daha duzgun turkcenin danishilmasidir. Gerchi Salmasin muganciq, Xoyun Pere, Sulduzun Memmedyar kimi kendlerinin øzunexas shivelerin unutmamaq lazimdir.

Bu lehcede danishanlarin da Qaradag lehcesinde oldugu kimi "R" sesinden søzlerin bashlangicinda istifade etdikleri gørunmedi. Ele søzlerin bashina bir "i" ve ya "i"(nøqtesiz) sesi artiraraq ishledilir. Ancaq Tebriz ve Maraga lehcesinin tersine "R" sesi søzlerin ortasinda istifade edilmekdedir.

 

5- Maraga lehcesi

 Bu lehce Sehend daglarinin cenub eteklerindeki kend ve sheherlerinde yayqindir. Maragadan sherqe teref Sereskend hududlarina qeder yeni Qartovol ve Shellevend deresine, Dashatandan cenub dogrultusuna Sayin Qala, Miyandoab (Qoshachay) araligindan Sovuqbulaq yaxinlarina  ve Cigati, Tigati chaylarinin duzluk ve ovalarindan Melikan, Binab, Eceb shir ile Azershehr araligina qeder davam edir. Burada da "R" sesinin ishlenmemesini monqollarla gelen sherqi køk turklerin ve onun yaninda Maraganin uzun muddet Elxanli paytaxti olmasindan ireli gelse gerekdir. Xalq arasinda yasti danisiq shivesi taninan bu agizda bir neche xususiyyet gøze charpir.

Danishiq shivesi ne Tebriz lehcesi kimi chox uzanar, ne de Qaradag lehcesi kimi chox sert ve kesgindir, o ikisinin arasinda bir yer tutar.

"R" sesi yox deyilecek qeder az ishlenir, ister søzun evvelinde ister ortasinda "y" sesiyle evez olunar. Bele ki, "Rehim" yerine Yehim, "gelirem" yerine geliyem, "Ara" yerine Aya ishlenir.

Turk dilinin guclu fel quvvesine sahib olduguna gøre esasen butun lehcelerde nisbi olaraq dil qaydalari qorunub saxlanilmishdir (Xelec adi verdiyimiz lehce xaric). Ancaq ses uyushumu sessizlerle biten olaylarda  yumushaq sessizlerde uyushum qaydasi riayet edilir. Qalacagam yerine qalacem, Geleceyem yerine gelecem, Gechdiyi kimi bezi ad, sifet ve eklerde de søylenish ferqi gørsenir. Misal uchun Qaraya, "Qeye", Qayaya, "qeye", Sariya "Sayi" deyilen bu lehcenin bu bariz numunesin Qoshachay duzunde gørmek olar. Maraqlidirki, Qoshachaya chox yaxin olan ve onun sherqinde yerleshen Sayinqala lehcesi Qoshachaydakindan temamen ferqlidir. Ona gørede o bølgenin lehcesi qaradaga daxil edilibki, bir qurshaq kimi cenubi Azerbaycanin ortasindan gecher Makiya qeder devam eder.

 

6- Erdebil lehcesi

 

Erdebil, Xalxal, Nemin, Astara, Enzeliden uzanaraq Shirin su menteqesinden Mencil turklerinin, oradan da Qizil uzen chayinin Mencil istiqametine dønen, yeni  Xalxal beyliyi ile Tarim beyliyi arasindaki qismetinin shimalini ehate eden ve bu arada hesret daglarindaki 7 meshe kendinden bashqa butun o bølgede az chox ferqle danisilan lehcedir.

Shimali Azerbaycanin cenub beyliklerinde xususiyle Yardimliya chox yaxin bir lehcedir. Shimali Azerbaycanin Baki lehcesinde Erdebil lehcesinin izlerini gørmek olar. Bu yaxinligi chox tebii gørmek lazimdir. Chunki Shah Ismail Xetainin Erdebil - Elseven lerle quzeye dogru yurushlerinde yerli Turkce ile qarishan bu lehce son iki yuz ilde Bakinin bir neft sheheri kimi inkisafindan sonra shimala, xusisiyle Bakiya uz cheviren cenub ishchileri de bølgede øz tesirini muxtelif sahelerde gøsterdiyi kimi  dil sahesinde de gøstermisdir. Bu muddetde Bakiya  gelen cenublularin boyuk ekseriyyeti Erdebil bølgesindendir. Shimali Azerbacaninn bir chox bølgesinde ve Bakida gørush sorushdurulmasi aparilarsa onlarin 50%- inden yuxarisinin, birinci ve ya ikinci, ve ya dorduncu babasinin Cenubdan ve onunda choxunun Erdebil-Sarab bølgesinden oldugu ashikar olacaqdir. Lenkeran Turklerinin boyuk bølumu øzellikle gechmish xan aileleri øz mensubiyetlerini Xetai ile baglamaqlari diqqet chekicidir. Erdebil lehcesindeki xususiyyetleri ashagidaki shekilde gøstermek mumkundur.

Bu lehcelerin en boyuk xususiyyeti Istanbul turkcesinde olan "yo" ortaligina benzeyen cehetin var olushudur. Gelirem yerine Istanbulda "geliyorum" dedikleri kimi Erdebil lehcesinde geleyirem shekli ishlenir. Cohx hallarda "r" sesi atilsa da xususiyle kend agzinda søylenish qeyd etdiyim formadadir.

Bu lehcenin bir bashqa øzelliyi, daha dogrusu Tebriz lehcesiyle ferqi,birinci shexs cem mensubiyyet felin duzeltme shekilchilerinde, son sesin ince ve qalinligindan asili olmayaraq Tebrizli- yux la duzeldiyi halda Erdebil lehcesinde ses uyushumu qaydasina tabii olaraq yuk ve ya yik la duzelir.

 

7- Zencan lehcesi

 

Qizil uzen chayinin tarim ve Mencil istiqametinde yeniden sherqe buruldugu mecrasinin cenub hissesinden bashlar, Zencan, Hidec yaxinliqlarinda Sultaniye ve Xudabendeden kechib Beycarin cenubundan Kurdustana dayanan bølgeleri ehate ederek sherqe dogru Songur ve Qurve lehcesin ichine alar. Mahnishandan Kuzekunana  ve oradan Qizil uzen chayinin Qiz kørpusunden Qaf daglari ve Qiz qalasinin eteklerine qeder uzanan genish bølgeni ichine alan bu lehceni danishanlar sherqe teref getdikce daha qeliz ve qedim turk lehcesi olan Hemedan lehcesine yaxinlashir. Hemedan, Beycar ve Zencan arasindaki ovalarda yashayan, avsharlar, beydillilerin yaninda, elxanlilarin ve xususen Sultan Olcaytunun yaylagi ve yay paytaxti sayilan Sultaniyyenin etrafinda tebii olaraq Altay ve daha dogo turk lehceleri ishlendiyine gøre, bu lehcenin butøvlukde yeni ve eski turkcenin qarishmasindan meydana geldiyini søylemek mumkundur.

Turkcenin gøzel ve qayda pozuntusuna chox  yol vermedem danishilan bu bølgelerde søzler tam diqqetle ishlenir. Ancaq Qaradag lehcesi qeder de sert olamayan bu lehcede butun herfler xususen "r" herfi yerinde ishlenir. Elave etmek lazimdir ki, sherq istiqametinde Hemedan ve Qezvine yaxinlashdiqca oralardaki dil øzellikleri tesiri altina girer ve yavash-yavash gelirsen yerine "geliren" demeye bashlanar.

Bu lehcenin bir øzelliyi de "c" sesinin "c" ve "k" arasinda bir sesle ifadesidir.

 

8- Hemedan lehcesi

 

Ebher, Takistan, Qezvin, Elemut qalasinin cenub hissesinden tutmush Elborz daglarinin eteklerinden kecherek Qezvin duzunun butunluyunu ichine alan bu lehce ishtihartadan Buin Zehraya, ordan Avuc qesebesine gecherek Hemedan duzunun butunluyunu ichine alaraq Bahar seherinden uzanaraq Esedabad gediyini ashib hemin adi dashiyan qesebenin Kengavere teref uzantisindan Shimal- shimaliqerb ve shimali-sherqinden Melayir- Toyserqan arasini Ishtihard ovasina baglayan butun bu bølgeleri ehate eder. Buna ayri dushmus Sunqur lehceside daxil etmek olar,baxmiyaraqki o zencan lehcesinde gøsterilmishdir. Bu bølgede butun kendlerin dili turkce olmasina baxmayaraq Hemedan ve Qezvin kimi sheherler iki dilli Melayir ve Toysirgan kimi sheherlerin boyuk ekseriyeti Farslashmishdir. Adi gechen bu boyuk sheherlerde(Hemedan -Qezvin) 30 il bundan øncesine qeder haminin turkce bildiyi bir heqiqetdir.

Ancaq bu gun yavash-yavash ushaq ve genclerden bashlayaraq sheher ehalisi bu dili unudur. Bununla bele kendlerden axin, helelik dilimizin ølmesine bu boyuk sheherlerde mane olmaqdadir.

Bu lehcenin chox eski ve køklu lehce olmasina baxmayaraq fars søzleri ona daxil olmushdur. Ancaq turkce dil qaydalari xususen fovqelade guclu olan fel sistemi pozulmamishdir. Tukendi (qurtuldu), tørendi ( ortaya chixdi- isthsal oldu)  kimi qedim turk søzlerinin chox ishlendiyi bu lehcede indiki zaman felinin ikinci ve ucuncu shexslerdeki olum ekinden "s" sesi dusher  ve ishlenmez hale geler. Misal uchun gelirsen søzune - "geliren", alirsan søzune - "aliran", gelirsiz søzune - "geliriz" ve aliriz søzune - "aliriz" deyilmekdedir. Gørunduyu kimi søzun son sessizlerine tabe olaraq ses uyushumuna uyulmaqdadir.

Bu lehcenin bashqa bir øzelliyi de søzlerin uzadilmasidir. Yuxarida qeyd etdiyim geliren søzunu uzadaraq- gelireen sheklinde søylerler. Søylenmesi lazim olan bashqa bir xususda bu bølgedeki iki dilli sheherlerde køku fars ve ya ereb søzlerinden gelen søzlerin formasina gøre søzdeki ses uyushumunun pozulmasidir. Misal uchun bahar søzune- "behar", nahar søzune- "nehar" deyildiyi halda , køku turkce olan søzlerde ses uygunlugu deqiq olaraq riayet edilir. Misal uchun ataya- "ata", qarpiza -"qarpiz" ve ya "qarpuz" deyilir. Bu lehcenin en muhum øzelliyi bezi kendlerde Cenubi Azerbaycanin bashqa bølgelerinin tersine, "mi" søzunden sual elameti kimi istifade edilmesidir. Bilindiyi kimi Cenubi Azerbaycan turkcesinde sorushma mefhumu felin uzadilmasi ve deyishin sayaqindan mumkun olar.

Artirilmalidirki, bu bølge ve Xelec lehcesi adi verdiyimiz bølgede choxlu Elseven (shahseven) kendleri movcutdur

 

9 - Xelec lehcesi

 

 Bu lehce Tehranin yerli turkleri yeni Sehriyar, Kerec ve Tehranin cenub ovalarinda yashayan turklere, Sayinqala, Sava, Qumun qerbi ve Selefcaqandan, Eraka, Xumeyine chatmamishdan, Azna Aliguderzin yaxinlarina qeder olan kend ve qesebeler, Mehelletdan Tefrishin etrafina oradan Lorustanla Xelecestani bir- birinden ayiran daglara qeder uzanan bølgeleri ehate edir. Bu barede bir neche meseleye diqqet yetirmek lazimdir.

1- Bu bølgede olan sheherlerin hamisi iki dillidir.

2- Tehran, Qum, Kerec sheherlerinde danishilan dil Azerbaycanin umumi lehcesini ifade eder, chunki bu sheherlerde Azerbaycanin muxtelif bølgelerinden gelen azerbaycanlilar yashayir. Ancaq onlarin xaricindeki sheherlerde ve yuxarida adin chekdiyim kend ve qesebelerde Xelec lehcesi ishlenir.

3- Tefrish sheheri dørd bir yandan turk dilli ehali ile ehate olunmasina baxmayaraq orada turkce danishan yox denecek qeder azdir.

4- qeribedirki, Erak- Xumeyin ortalarinda Turk kendleri bitsede Xumeyin sheherinde Turkce danishan heddinden artiqdir.

5- Otuz il bundan ønce menim shexsen gezib gørduyum Save ve Erak kimi sheherlerde hami turk dilinde danisirdi,demek mumkundur. Ancaq onlar bu gun iki dilli sheher olaraq yavash-yavash farslashmaqdadir.

6- Tehranin cenubundaki 600000 neferlik Islamshehr ve qerbindeki 100000 neferlik Hesenxan qalasi shehercikleri teqriben temamen køchme olduguna gøre buradakilarin dili umumi Azerbaycan turkcesi xarakteri dashiyir. Chunki bu ehali yerli olmayan, ancaq Azerbaycanin butun bølgelerinden yoxsulluq ve ishsizlikden qachan turklerdir. Halbuki bezi yerlerde yerli turkce ile qarisharaq øzune mexsus bir shiveye dønushmushdur.

Xelec turkcesinde de Hemedan turkcesinin øzelliyi vardir. Ancaq o xususiyyetle birlikde, bu lehcede hem dil qaydalari pozulur ve pozulmaqda davam edir, hem de ses uyumu hetta køku turkce olan søzlerde ruayet edilmir. Bu barede Turkce olan søzlere diqqet edin. Atlar-a "Atler", Qazanc-a "qezenc" dedikleri kimi eriye "zerdali", Cevize yeni qoza "Gerdu" demekdedirler. Bu barede bu lehcenin Xorasan (Qochan - Bocnurd -Derre qez) lehcesine ne qeder yaxin oldugu melumdur. Bir bashqa meseleye de toxunmadan kechmek olmaz, o da bu lehcenin danishildigi bezi bølgelerde xususen Erak etrafinda saylarin øzelliyidir.

Bele ki, o bølgede yuz yerine iki elli, yuz elli yerine uch elli, ... ve mine onyuz deyilmekdedir.

  Boyuk Resuloglu : Yaz 1995