آذربایجان تجددودلوک حرکتیندن ایران ایسلام جومهوریسینه کئچیت یوللارا باخیش!

بیلیندیگی کیمی آذربایجان تجددود حرکتی تهرانین اتابک باغیندا خاریجی عامیللر و اونلارین نؤکرلری  طرفیندن بوغولدوقدا و ایستیبدادا اوغرادیقدان سونرا ایران ممالیکی محروسه سینه ایدئولوژیک باخیمدان فارس میللتچیلیگی و شوونیستلیگی ایستعمار اساسیندا اؤز آغیرلیغینی گونو-گوندن داها آرتیق قویماغا باشلامیش. بئله لیکله ایرانلی اولماق فارس و فارسلیق ایله برابر و عینی آنلامی داشییار کیمی ایران ممالیکی محروسه سینده یانسیماغا باشلامیش. بونلارا باخمایاراق شئخ محمد خیابانی باشچیلیغی ایله تبریزده باشلامیش آزادیستان حرکتی آذربایجان اوچون میللی حاقلارین آلینماسی و ایران اوچون دئموکراسی شعارینی عمله کئچیرمک بیر باشلانیش اولموش. فارس شوونیستلری بو حرکتی بوغماق اوچون ایران دئموکرات پارتیسی (1) آدی نین دالیندا گیزله نه رک بو پارتی نین مسئولو مخبرالسلطنه نی شئخ محمد خیابانی یه بیر واسیطه کیمی گؤندره رک آزادیستان حؤکومتینی مغلوبیته اوغراتمیشلار. مسئله بونلا دا سونا چاتمایاراق اؤز میللی کیملیک و تاریخ بیلینجیندن یوخسول اولان آذربایجانلیلار او جومله دن احمد کسرویلر، تقی ارانیلر فارسلیق مقوله سینی اؤز کیم اولدوقلارینا داها اوستون توتماغا باشلامیشلار.

بونلارا باخمایاراق ایکینجی دونیا ساواشی نتیجه سینده دوغولموش شراییطدن سید جعفر پیشه وری فایدالانیب تهراندان تبریزه گله رک آذربایجان دئموکرات پارتیسینی یاراتماقلا آذربایجان میللی حؤکومتینی قورماغا باشارابیلمیش. آذربایجان دئموکرات فیرقه سی نین 12 شهریور بیانیه سینده  ایران ممالیکی محروسه سی قورونماق شرطی ایله آذربایجانا موختاریت باشقا ویلایتلره دئموکراسی آرزوسوندا (2) اولماسینا باخمایاراق تهران حاکیمیتی و فارس تشکیلاتلاری بو مسئله یه مثبت موناسیبت بیلدیرمک ایسته مه میشلر. شاهلیق تهران فارس حاکیمیتی دولاییلی اولاراق آذربایجان ایجتماعیتینی آلداتماق اوچون مشروطه حرکاتی زامانی مطرح اولموش "ایالتی و ولایتی انجمنلر" اساسیندا آذربایجان میللی مسئله سینه یاناشاجاغینی بیلدیرمیشدیر. پهلوی حاکیمیتنه موخالیف گؤرونمه گه چالیشان حزب ایران و حزب توده ایران تشکیلاتلاری ایلک اولاراق آذربایجان میللی مسئله سینه قارشین سوسمانی (هر بیر اولاسیلیق و ایمکان باخیمیندان) هر بیر مسئله یه داها اوستون حئساب ائتمیشلر. تهران حاکیمیتیندن آذربایجان محللی حاکیمیتی مثبت جاواب آلمادیقدا  جمیل حسنلی جنابلاری نین سند آرشیولریندن گلدیگی سونوجا نتیجه یه اساساً "یانوار  آیی نین 15 (1945) ده میللی مجلیس قانون اساسی لاییحه سی حاضیرلانماسی ایله باغلی قرار قبول ائتدی. سید جعفر پیشه وری باشدا اولماقلا 15 نفردن عیبارت قانون اساسی کومیسیاسی یارادیلدی. کومیسیایا دوکتور دیبایان، محمد عظیما، صادق پادگان، فریدون ابراهیمی، زین العابدین قیامی، خانم شمس جدّی، عبدالله رحیمی،  اسمائیل شمس، دوکتور جاوید، مهتاش، آتش بیات ماکو، سیمون مکرتچیان، خانیم عفیفه تورکی، عبدالعلی پنوهیده، شئیخ موسی کیانی کیمی شخصلر داخیل ایدیلر. بو کومیسیا بیر آی مدتینده قانون اساسی لاییحه سی حاضیرلاییب مجلیسه تقدیم ائتمه لی ایدی.  مجلیسی مؤسیسان تشکیلیندن قاباق لاییحه عوموم خالق مذاکیره سینه وئریلمه لی ایدی. قرارین اوچونجو بندینده گؤستریلیردی، کی قانون اساسی حاضیرلانان زامان آذربایجانین میللی، مدنی، سیاسی، اقتیصادی، ایجتماعی، وضعیتینی نظره آلماقلا یاناشی عوموم هر جهتدن ترقّی ائتمه سینی تأمین ائتمک اوچون خاریجی اؤلکه لرله آزاد علاقه و خوصوصی تیجارت رابیطه سی یاراتماق واسیطه لری لاییحه ده داها آیدین و داها آچیق بیر صورتده گؤستریلمه لیدیر" (3).

جمیل حسنلی جنابلاری نین آرشیوده کی تاریخی سندلر و ماتئریاللاردان گلدیگی قناعتینه گؤره "یانوار آیی نین 16-دا بو سند باش ناظیر پیشه وری، مجلیس صدری شبیستری، آذربایجان دئموکرات فیرقه سی نین صدر معاوینی صادیق پادگان، معاریف ناظیری بیریا، داخیلی ایشلر ناظیری جاوید طرفیندن ایمضالانمیشدی. سندین گیریش حیصصه سی بوتوولوکده ایرانداکی وضعیت، محاریبه دن سونرا دونیا یئنیلشمه پروسئسی نین باشلانماسی، آذربایجانین دا بو پروسه یه قوشولماسی، آذربایجان دئموکرات فیرقه سی نین یارانماسی، خالق کونقرئسی نین طلبلری و ساییره مسئله لره حصر ائدیلمیشدی. آذربایجان میللی مجلیسی نین و میللی حؤکومتی نین آتدیغی آتدیملار، تهرانا چوخ سایلی مراجعتلر و مرکزی ایران حؤکومتی نین آذربایجان موختاریتینه دوشمن موناسیبتی سندده گئنیش تحلیل ائدیلمیشدی. قانون اساسی کومیسیاسی یارادیلدیقدان بیر گون سونرا ایمضالانمیش بو سندین عومومی روحونو موختاریتدن موستقیللیگه کئچیدین ضروریلیگی تشکیل ائدیردی. اورادا گؤستریردی"(4):

"خالقین قانونی طلبلرینه جاواب وئرمک ایستمه گن مرکزی حؤکومت اساسی اولمایان »آذربایجان ایرانین آیریلماز حیصصه سیدیر« فیکیرینی تیکرارلاماقدادیر. بونونلا تهران حؤکومتی بیر داها تصدیق ائدیرکی، اونلار آذربایجان خالقی نین چوخ عصرلیک تاریخینی و میللی موجودلوغونو اینکار ائدیر، تئرور، یالان و بوهتان وسیطه سی ایله اونو میللی ظولم آلتیندا ساخلاماغا، بؤیوک میللی-دئموکرلتیک حرکاتینی قارالاماغا چالیشیر. اونا گؤره ده بیز میللی آزادلیغیمیزی تهران مورتجعلریندن قوروماق ایشینده یالنیز اؤز گوجوموزه آرخالانا بیله ریک. بونا یالنیز بیز بوتون خالقیمیزین بیرلشمه سی، دونیانین دئموکراتیک خالقلاری نین یاردیمی ایله نائیل اولابیریک. آذربایجان خالقی تهرانین هئچ بیر ایشتیراکی اولمادان اؤز میللی حؤکومتینی یاراتماق مجبوریتینده دیر. ایندی آرتیق بیزیم میللی موستقیللیگیمیز و میللی حؤکومتیمیز، شوبهه سیز کی، موجود اولان فاکتا چئوریلمیشدیر. ایندی بیز آذربایجانین هر گوشه سینده بؤیوک فعاللیغین و کؤکلو دگیشیکلیکلرین شاهیدی اولوروق. کؤهنه چوروموش دؤولت آپاراتی داغیلیر، اؤز یئرینی اؤلکه نین یئنی، جاوان قووه لرینه وئریر. شوبهه سیز کی، بئله وضعیت داوام ائدرسه، ایلک الوئریشلی ایمکان دوشن کیمی تهران بیزیم میللی موستقیللیگیمیزی قان دنیزینده بوغماغا چالیشاجاق، آذربایجاندا دئموکراتیک حرکتی لغو ائتمک اوچون هئچ بیر جینایتدن چکینمه یه جک. اونا گؤره ده بیز عدالت و اینسانیتین طنطنه سی نامینه، بئش میلیونلوق خالقین آزادلیغی و موستقیللیگی نامینه گله جک موجودلوغو و اینکیشافی نامینه آذربایجان میللی موختاریتیندن اونون تام و اصل موستقیللیگی نین الده ائدیلمه سینه کئچمه لی ییک. بو او دئمکدیر کی، بیز ایراندان تمامی ایله آیریلیب دئموکراتیک اساسدا اؤز موستقیللیگیمیزی – آذربایجان میللی دئموکراتیک رئسپوبلیکاسینی یاراتمالی ییق."(4.1)

اوسته گؤروندوگو کیمی او زامانکی آذربایجان میللی حؤکومتی نی ایستیقلالیته دوغرو یؤنلدن عامیللردن بیری ده آذربایجان میللی منلیک و کیملیگینی بیر اینسان توپلومو کیمی تهران حاکیمیتی نین یاشاتما ایمکانی تانیمادیغی اولموش. بئله لیکله محللی آذربایجان حاکیمیتی گلدیگی قناعته باخمایاراق تاریخی بیلینج و میللی شوعور باخیمیندان محمود افشارلارین تئوریزه ائتدیکلری ایستعماری و شونیستی گؤروشلر (5) و رضاشاهین حیاتا کئچیردیگی سیاسته اساساً فارسچیلیق ایرانلیلیق دئیه کئچمیشده آذربایجان آیدینلاری نین بئیینلرینی زهرلندیگی اوچون زامان زامان آذربایجان آیدینی حتی محللی و تهران طرفیندن قبوللوق گؤرمه گن آذربایجان حاکیمیتی آلتیندا اولدوغو زامان بو یانلیش فیکیرلری بئینینده گؤتور قوی ائتمیش و بیر آیدین نتیجه چیخارا بیلمه میش دئسک، یانیلمامیشیق.  اوسته کی تاریخی متینلردن ده گؤروندوگو کیمی پهلوی فاشیستی حاکیمیتی نین قارا بولودو و ایتتیهام یاغدیرمالاری ساوادسیز آذربایجان ایجتماعیتی آراسیندا میللی حاکیمیته شک و تردید یاراتماغا داوام ائدیرمیش. بئله لیکله خلیل مکی لر، نصرت الله جهانشاهلو افشارلارین (6) ایکیلی ذهنیت صاحیبی اولدوقلاری هئچ ده تعجوبلو گؤرونمه مه لیدیر. آنجاق بو ذات عالیلر بابک امیر خسرویلر (7) کیمی فارس ایستعمارینا ایرانلی ییک دئیه مینیک وئررکن بونلارین کئچمیش  ایددعالاری سورقو و سوآل آلتینا گئتمیش اولور. بو وورولان ایتتیهاملارا باخمایاراق گیزلی آرشیولر اورتایا چیخدیقدان سونرا یالانچیلارین دا اللری آچیلمیش اولور. سید جعفر پیشه وری و سندی ایمضالایان باشقا لیدرلر، موستقیل آذربایجان میللی دئموکراتیک جومهوریتی نین قورولماسینی  آشاغیداکی پرینسیبلر اساسیندا مومکون ساییردیلار:

"1- بیزیم اؤلکه میز آذربایجان میللی دئموکراتیک رئسپوبلیکاسی (جومهوریتی) آدلانمالیدیر.

2- بو رئسپوبلیکا سؤزون تام معنادا دئموکراتیک اساسیندا دئموکراتیک اساسلاردا قورولمالی، اونون دؤولت اورقانلاری بیر باشا، برابر و گیزلی سس وئرمه ایله سئچیلمه لیدیر.

3- رئسپوبلیکانین اساس قانونونو ایشله ییب تاماملاماق، اؤلکه نین طالعی نی معینلشدیرمک مقصدی ایله یاخین گله جکده تام دئموکراتیک اساسدا موسسلر مجلیسی چاغیریلمالیدیر.

4- آذربایجان میللی دئموکراتیک رئسپوبلیکاسی بوتون وطنداشلاری سؤز، مطبوعات، ویجدان و دینی اعتیقاد آزادلیغی ایله تأمین ائتمه لی، بوتون بونلاری اؤز قانون اساسی سینده عکس ائتدیرمه لیدیر.

5- دؤولت اورقانلارینی گئنیش خالق کوتله لرینه یاخینلاشدیرماق، عینی زاماندا، اصل میللی حاکیمیت یاراتماق مقصدی ایله بؤلگه لردن، ماحاللاردان توتموش ویلایتلره قدر بوتون آذربایجان اوزره انجمنلر یارادیلمالی، بو یوللا یئرلرده بوتون دؤولت مأمورلاری نین فعالیتی اوزره خالقین نظارتی تأمین ائدیلمه لیدیر.

6- آذربایجان میللی دئموکراتیک رئسپوبلیکاسی اؤلکه نین حیاتی نین بوتون ساحه لرینده خصوصی ملکیت حوقوقونو تانیماقلا ایقتیصادیاتین اینکیشافینا و خالقین رفاحینا یؤنه لن بوتون تشبوثلره قایغی ایله یاناشمالیدیر.

7- کندلی لرین حیات شراییطینی یاخشیلاشدیرماق، اکینچیلیگی موعاصیر تئخنیکی اساسلار اوزره کئچیرمک مقصدی ایله بوتون دؤولت تورپاقلاری (خالیصه) و آذربایجاندان قاچمیش مالیکلرین تورپاقلاری کندلیلره وئرمه لیدیر.

8- اؤلکه ده گئنیش خاراکتئر آلمیش ایشسیزلیگی لغو ائتمک و فحله صینیفی نین وضعیتینی یاخشیلاشدیرماق مقصد ایله مووجود صنایع موسسه لری نین ایشی جانلاندیرمالی، یئنی فابریک و زاوودلار تیکیلمه لیدیر.

9- آذربایجان میللی رئسپوبلیکاسی یاخین گله جکده اؤلکه نین یئر آلتی ثروتلریندن ایستیفاده ائتمک اوچون تدبیرلر گؤرمه لیدیر، هانسی کی، تهرانین هئچ نه یه قادیر اولماماسی اوجوباتیندان ایندی یه قدر ایستیفاده اولونمامیش قالیب. بیزیم خالق بو مسئله یه بؤیوک اهمیت وئره رک اومید ائدیر کی، بو پروبلئمین حللی اؤلکه نین ایقتیصادی وضعیتینی اهمیتلی درجه ده یاخشیلاشدیراجاق.

10- اوزون عصرلر بویو آزغین دیکتاتورلارین حؤکمرانلیغی نین اؤلکه نی قاباقجیل دونیا سیویلیزاسیاسیندان اوزاق سالدیغینی نظره آلاراق آذربایجان میللی دئموکراتیک رئسپوبلیکاسی اؤلکه ده عئلم و تئخنیکانین، مدنیتین اینکیشافی اؤزونون بیرینجی وظیفه سی حئسابدیر.

11- بیز تاریخی، جوغرافی و ائتنوقرافیک معلوماتلاری اساس گؤتوره رک یاراتدیغیمیز آذربایجان میللی دئموکراتیک رئسپوبلیکاسی نین ترکیبینه آشاغیداکی اساس شهرلری داخیل ائدیریک:تبریز، اردبیل، اورمیه، میاندوآب، سلماس، خوی، مرند، میانا، انزلی، ماکو، اهر، هئرووآباد، زنجان، قزوین و همدان.

بیز رئسپوبلیکامیزین سرحدلرینی بو سنده علاوه ائدیلن خریطه اساسیندا معینلشدیریریک. بئله کی، خریطه ده گؤستریلن شهر و کندلرین اهالیسی نین 95 فاییضیندن چوخونو حاضیرکی واختدا آذربایجانلیلار تشکیل ائدیر.

12- تقدیم ائدیلن خریطه یه شیمالی کوردوستانین اراضیلری ده داخیل ائدیلمیشدیر. بو اراضیده سرحدلر شیمالی کوردوستانین دؤولت قورولوشو ایله باغلی مسئله حلل ائدیلدیکدن سونرا معینلشدیریله جکدیر." (8)

آذربایجان میللی حؤکومتی نین بو چابالارینا باخمایاراق آلمان فاشیستلیگی علیهینه اولان متفق گوجلر (اینگیلیستان، آمریکا و شوروی و ساییره) گونون سیاستینه اویقون اولاراق آذربایجان میللی حؤکومتی نین بو چابالارینی گؤرمزدن حرکت ائده رک اؤز منافعلری دوغرولتوسوندا حرکت ائتمه گی اؤز مقصدلرینه اویقون حئساب ائتمیشلر. دونیا ساواشی سونا اردیکدن سونرا چئرچیل، روزوئلت و ایستالین بیر آرایا گله رک ایران ممالیکی محروسه سینی ترک ائتمک اوچون اورتاق قرار آلمیشلار. بونلارا باخمایاراق ایستالین شمال نفتی نی اله کئچیرمک اوچون کئچیت اولاراق گونی آذربایجان تورپاقلارینی ترک ائتمک ایسته مه میشدیر. بئله لیکله تهران حاکیمیتی نین باشچیسی اولان احمد قوام السلطنه موسکو – تهران آراسی گل-گئت ائتمه گه و آذربایجان میلی حؤکومتینی ییخمانین یوللارینی اؤیرنمک اوچون ایستالینه شمال نفتی نی وئرمه گه سؤز وئرمیشدیر. بو سیرالاردا تهراندا حزب ایران و حزب توده ایران فارس تشکیلاتلاری اولدوقلاری اوچون دئموکراسی اوغروندا ووروشماق یئرینه مجلیسه سوخولماق اوچون اوتوراق (صندل) موباریزه سی ایله مشغول اولموشلار. بئله لیکله حزب توده ایران مجلس شورای ملی ایران آدلانان تهران مجلیسینه بیر نئچه وکیل گؤندرمک نائیلییتینی الده ائتمیشدیر. دکتر کریم سنجابی، ابولفضل قاسمی و اصغر گیتی بین و حزب ایران نین یانچیلاری کیمی تانینان خراسانلی قوروپلاشمانین آذربایجان میللی حرکتی علیهینه اولمازین یامان یاووزلاری ده تهران خیابانلاریندا داوام ائتمیشدیر. حزب ایرانین باشچیسی ابولفضل قاسمی ایددعا ائدیر: "پیشه وری با جنگ و کشتار محور آزادی و استقلال، آذربایجان، را از ایران جدا کرد"(9). گؤروندوگو کیمی آذربایجان اؤولادلاری نین قانلارینا سوسامیش جانیلر ده آذربایجان آدی نین دالیندا گیزلنمه گه چالیشاراق بو وطن اؤولادلارینا اوخ آتماغا باشلامیشلار. بونلارا باخمایاراق آذربایجان میللی حؤکومتی یئنیلدیکدن سونرا یئنه ده فارس ساغ و سول آخینلاری حاکیمیت اوغروندا چکیش و برکیش ائتمه گه باشلامیشلار. بو مسئله 1332(1953) ایلینه دک داوام ائتمیش. 1332 ایلینده وضعیت گرگین اولدوغو اوچون محمدرضاشاه خاریجی آقالاری نین بویوروغو ایله کئچیت (موقتی) اولاراق ایرانی ترک ائدیب و سرلشگر فضل الله زاهدی توده چی و مصدقچیلارین باشلارینا دؤیوب یئرلرینده اوتورداندان سونرا محمدرضا راحاتلیقلا حاکیمیت اوچون تهرانا دؤندوکدن سونرا سرلشگر فضل الله زاهدی دن بیر نئچه سورقو سوآل ائتمیش. او  دانیشیغی شاهین آناسی تاج الملوکون آغزیندان ائشیدیریک:

" موقعی كه 28 مرداد 1332 شد ومردم درخيابانها ريختند وبه نفع محمدرضا شعاردادند محمدرضا ازفضل اله زاهدی پرسيد اين مردم همه شاه دوست هستند پس چه كسانی تا سه روزقبل خواستار سرنگونی من بودند؟

زاهدی گفت: همين‌ها! اينها ازهرطرف باد بيايد بادش می‌دهند! خودشان هم نمی فهمند چه می‌خواهند!

خوب  بيايند و به مردم بگويند كه چرا انگليسی‌ها سه باردرايران دست به تعويض شاه زدند. يكبار احمد شاه را بردند ويكباررضا ) شاه( را بردند ويكبارهم محمدرضا)  شاه(  را؟!!"(10).

1341 اینجی ایلین تیر آییندا اسدالله علم بیرینجی وزیر اولدوقدان سونرا محمدرضا شاه طرفیندن تکلیف اولموش "انقلاب سفید شاه و مردم" مسئله سی آیت الله خمینی نین مخالفتی ایله اوزلشرکن (11) بیر یاندا حاکیمیت قارشیسیندا دین فاکتورو بؤیوموش  باشقا یاندان درباردا عیاشلیق ایشلری محمدرضا آریامهر (!!) طرفیندن گئنیشلنمه گه باشلامیشدیر. بو دوغرولتودا محمدرضا شاهین آناسی تاج الملوکون دئدیکلرینی ائشیدیریک:

" ايادی هميشه به من اطمينان می‌داد كه جای نگرانی نيست وموضوع مريضی محمدرضا به خاطرشيطنت‌های زياد او وضعف قوه باء است! خدا لعنت كند اسداله علم را كه بساط شيطنت برای محمدرضا درست می‌كرد و باعث تحليل رفتن قوه پسرم می‌شد. به هرحال پسرم شاه بود و اگر شاه ازشاه بودنش لذت نبرد و شاهی نكند چه بكند؟!"(10)

ایران ممالیکی محروسه سینده شاهلیق نیظامی علیهینه گرگینلیگین آرتماسی فارسچی جبهه ملی ایران و حزب توده ایران پارتیلرینی نسیل دگیشیمه لرینه اوغراداراق یئرلرینه ایکی گنج تشکیلاتین، "سازمان چریکهای فدائییان خلق ایران" و "سازمان مجاهدین خلق ایران" دئیه شاهلیق علیهینه بیر آلتئرناتیو کیمی ایکی گنج تشکیلاتین، اورتایا چیخماسیندان خبر وئریردی. بئله لیکله جبهه ملی یانچیلاری دون دگیشه رک نهضت آزادی ایران و سونرالار "سازمان مجاهدین خلق ایران" آدی ایله ایجتماعیت اوچون دیققت کچیجی اولماغا باشلادیلار. بیلیندیگی کیمی ایسلام اینقلابیندان سونرا بو جریان "ملی و مذهبی ها" دئیه آیری بیر بو تشکیلاتا قارداش قوروپون اورتایا چیخماسینا یول آچمیشدیر. ایندیسه بو جریانلارین کئچمیشینه داییر ابراهیم یزدی ایله قانعی فردین دانیشیغینی اوخوماق فایدالی اولاردی، اوخویوروق:

"- ابراهیم یزدی:.. اين که از عامل سوم، قيام 15 خرداد نتيجه گيری شده بود، اين بود که بعد از قيام 15 خرداد همه مبارزين داخل و خارج به اين نتيجه رسيدند که دست خالی نمی توان با شاه مبارزه کرد اين فقط جمع بندی ما نبود. ما اولين گروهی بوديم که به قول خودمان هر چی راه بود رفتيم. عده ای از چپی ها همزمان يا بعد از ما رفتند به کوبا. سيروس پرتوی کوبا رفت. خان بابا تهرانی و.... رفتند به چين که باعث اختلاف در سران حزب توده شد و عده ای به نام انقلابی ازحزب توده ای جدا شدند عده ای از کادرها جداشدند عده ای از اين چپی ها و توده ای ها رفتند ويتنام و ما در جريان فعاليت های اينها بوديم. ما آقای پرويز امين را به عنوان نماينده فرستاديم و رفت با دولت جديد الجزاير مذاکره کرد. با مصری ها مذاکره کرديم ما پذيرفتيم که بريم مصر. خان بابا تهرانی و.. پذيرفتند که به چين بروند فقط ما نبوديم و.... تمام فعالانی که در داخل ايران مبارزه می کردند و يا در خارج از کشور بودند همه در يک مقطع تاريخی به دليل اين تجارب به اين جمع بندی رسيدند که با مبارزه سياسی علنی نمی شود. اين که می گويم همه، شما دفاعيات مهندس بازرگان را در دادگاه نظامی بخوانيد. در آخرين جمله می گويد ما آخرين گروهی هستيم که به زبان قانون و مسالمت آميز با شما حرف می زنيم بعد از اين کسی ديگر با شما با اين زبان حرف نخواهد زد. يعنی اين جمع بندی حاصل همين مشاهدات سياسی بود حالا چرا اينکه موفق شديم يا نه، چپی ها به کجا رسيدند،... بحثی است جداگانه همه به اين جمع بندی رسيديم که ايران در نقطه ای قرار گرفته که جز اين راهی ندارد."(5).

گؤروندوگو کیمی سونرالار "سازمان مجاهدین خلق ایران" کیمی اورتایا قویولاجاق تشکیلاتین  مساژینی ابراهیم یزدی ایلک ایفاده سی ایله اورتایا آتیر. بیلیندیگی کیمی نهضت آزادی بوگونه دک هئچ بیر سیلاحلی چاتیشمادا شاه علیهینه مباریزه ائتمکده اولمامیشلار. اونلار اصلیتلری تورک اولان محمد حنیف نژاد و سعید محسن و علی اصغر بدیع زادگانلارین احساساتلاریندان سوء ایستیفاده ائدره رک اونلاری شاهلیق سیستیمی نین علیهینه دیکتمیشلر دئسک، یانیامامیشیق. سونرالار ابراهیم یزدی نین ایفاده لرینده ده اونلاری بو ایشه تشویق ائتمک اوچون اونلارا تهرانین نارمک بؤلگه سینده تیمی بیر ائو اختیارلاریندا قویولماسی و گیزلی موبازه اوچون میصیردن گؤندردیکلری اوخوما ماتئریالی اختیارلاریندا قویولماسی نین بیر ائشیدر تانیغی اولاجاییق. بئله لیکله سازمان مجاهدین خلق ایران دئیه نهضت آزادی اوچون قارداش فارس بیر تشکیلاتی نین آدی ایله تانیش اولوروق. گؤروندوگو کیمی آذربایجان میللی مسئله سی ایله مشغول اولانلارا ایتتیهام ووران ذات عالیلرین هامیسی تاریخ بویو خاریجی مملکتلر ایله ایش بیرلیگی ایچریسینده اولموشلار. بو مجاهیدلرین اؤزو ده ایران و عراق ساواشیندا سککیز ایل صدام حسین ایله یان- یانا ماللارا ایله ساواشیریق دئیه ایران ممالیکی محروسه سیندن اولان اینسانلاری اوز اوزه قویموشلار. بونلارا باخمایاراق آذربایجانلیلار مشروطیت اوغروندا تبریزده مضیقه ایله اوزلشدیکلریندن و روس بایراغی آلتیندا گئتمه دیکلرینه باخمایاراق (12) آذربایجان مجاهیدلری تهراندا اتابک باغیندا فارس میللتچیلری و اؤزگه عامیللری طرفیندن  گوللنمیش بئله لیکله روس و اینگیلیسلر واسیطه سی ایله رضاخان فارس میللیتچیلیگینی ایران ممالیکی محروسه سینه غنیم کسدیرمیشدیر. بیر چوخ مسئله لره ابراهیم یزدی دوزگون یاناشمادیغینا باخمایاراق آنجاق دولاییلی اولاراق اوخویوروق:

" ما در واشنگتن وقتی تظاهرات بزرگی راه انداختيم رفتيم به مسجد مسلمانها ـ مرکز اسلامی کاردار سفارت مصر که درعين حال عضو هيأت مديره مسجد مرکز اسلامی واشنگتن بود من و چمران را دعوت کرد. رفتيم مسجد و خصوصی صحبت کردو گفت شما نمی خواهيد يک سفر به مصر برويد. ما گفتيم برای گردش نه ولی برای کارهای ديگر چرا. گفت شايد بتوانيد کارهای ديگری هم بکنيد. ما را معرفی کردند به سفيرشان در سوئيس مکاتباتی کرديم و منجر شد که ما را پذيرفتند. بنابر اين طبيعی است که وقتی ما رفتيم اولا ً ما را به نام نهضت آزادی پذيرفتند و برای اينکه برويم مصر معرفينامه ها و مدارک را ارائه داديم از ارتباطمان با طالقانی و ديگران آنها هم، مصری ها، می خواستند ما برويم عليه شاه آنجا راديو راه بندازيم ما بعدا ً فهميديم که مصری ها قصد دارند ما راديو را شروع کنيم فعاليت کنيم. بعد عبدالناصر با قيمت بيشتری با شاه بسازد ما اين را نپذيرفتيم."(13).

بیلیندیگی کیمی هدف اوچون بیر ایش گؤرمه گه چالیشان هدفی دوغرولتوسوندا و لازیم گؤردوگو جهتده حرکت ائدر. بورادا ابراهیم یزدی مصر طرفیندن بیر رادیو اختیارلارینا قویماق ایسته دیکلرینی ایدعا ائدیر. دئمک، سیلاحلی موبازیه حاضیرلیق گؤرمه گه دوشونن ذات عالی اؤزو قارشی طرفین یئرینه تکلیف وئریب، اؤزو ده او تکلیفی گئری گؤتورمز دئیه دوشونمه لی ییک. گئنه ده اوخویوروق:

" ما در سازمان چون مخفی بود هر کدام چند اسم و گذرنامه مختلف داشتيم من گذرنامه مصری داشتم. بعضی گذرنامه ها را ما خودمان درست کرده بوديم. در زمانی که در مصر بوديم کسی قصد نداشت که از آنجا فارسی مکاتبه کند. نامه هايی که برای ما از خانواده ها می آمد يک مسئول مقيم در فرانکفورت داشتيم آنها می فرستادند به من و آنها با پست ديپلماتيک به قاهره می آوردند تا آن زمانيکه ما در آنجا بوديم ساواک اطلاع نداشت ما سازمان زيرزمينی درست کرده بوديم و حتی عمليات ما اسم مستعار داشت. در هيچکدام از مکاتباتمان نمی گفتيم ايران،جبهه ملي، مصر و....." (10).

گؤروندوگو کیمی خاریجی عامیللره حاکیمیت چئویریلیشی اوچون متوسل اولان ذات عالیلر اؤزلرینی  جبهه میللی ایران و نهضت آزادی ایران یانچیسی کیمی تانیتدیران ذات عالیلردیر. بونلار اؤزلری خاریجی عامیللره باغلی اولدوقلاری و اونلارا دایاناراق حرکت ائتدیکلری اوچون هر زامان خوشلارینا گلمه دیکلری عملی توطئه دئیه گوناهلاندیرارلار. گئنه ده اوخویوروق:

" وقتی رفتيم مصر اولين دوره ای که ما آموزش ديديم من و چمران، جمع بندی ما اين بود که اين ارتباطات مخفی با ارزش ترين آموزش است که ديديم که تا آن موقع بلد نبوديم . (چون می خواستيم از ايران داوطلب بياوريم اول خودمان آموزش ديديم که ببينيم اين آموزش چيست). مثلا ً سال 40 جلسه ای خانه شمس الدين اميرعلايی بود، کاظمی بود، سالک بود، اينها وقتی که منزل بودند بحثی می کردند که رئيس ساواک زنگ می زند به آقای کاظمی که: آقای کاظمی اين تصميم شما نادرست است. اينها همه به هم مشکوک می شوند که چه کسی اين اطلاعات را به ساواک داده است. ما هم که خبر نداشتيم. رفتيم آموزش ديديم بعد فهميديم که با يک ميکروفن زيرميز تمام اين ها ضبط شده است. رمزنويسي، عکس برداری مخفي، ارتباطات مخفی و... همه را آموزش ديديم. تمام جزوه هايی را که به ما داده بودند سر هم کرديم. نشريه ای درست کرديم و برای مجاهدين فرستاديم. آنها اولين خانه امن را در نارمک تشکيل دادند. مطابق ضوابط موجود در دفاتر ما. بله ه&#