Dr.Doç. Mübariz SÜLEYMANLI

Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İincəsənət Universitetinin

İSLAHATÇI ZİYALILARIN QADIN VƏ AİLƏ MÖVZUSUNDAKI MÖVQELƏRİNƏ DAİR

(Əhməd bəy Ağaoğlunun dünyabaxışı kontekstində)

Rusiyadakı türk ziyalılarının XIX əsrin ikinci yarısından etibarən mədə­niyyət və cəmiyyət həyatı ilə bağlı mütərəqqi ideyalar verməyə başladıqlarını, habelə ailə və qadın problemlərilə yaxından maraqlandıqlarını, bu problemləri islahatçı bir mövqedən araşdırdıqlarını söyləyə bilərik. Bu sahədə ilk cəhdlər Həsən bəy Zərdabinin “Əkinçi” və İsmayıl bəy Qaspıralının “Tərcüman” qəzetləri vasitəsilə göstərildi. XIX əsrdə suffragett adı altında Qərbdə ortaya çıxan və qadınlara ümumi səs və çalışma haqlarını tələb edən feminizm hərəkatı aradan çox zaman keçmədən Şərq ölkələrində Şeyx Cəmaləddin Əfqani kimi bir sıra islahatçı ziyalıların da maraq dairəsinə girməyə başladı. Mövzu ilə bağlı oxşar müzakirə və mübahisələr başqa bir tərzdə Osmanlı və Azərbaycan ziyalıları arasında da gündəmə gəldi. Qərbdəki yeni inkişafları yaxından izləyən bu ziyalılar, bunları öz cəmiyyətləri baxımından dəyərləndirməyə səy göstərdilər. Əksər hallarda bu meyl özünü, ziyalıların Şərq cəmiyyətlərinin ümumi bir böhran içində olduğu düşüncəsində və yeni şərtlərə ancaq bir sıra islahat səylərilə uyğunlaşa bilmək mümkünlüyü fikrində göstərirdi. Beləcə, keçmişdə zəngin bir tarixi təcrübəyə sahib olan islam ölkələrində XX əsrin əvvəllərindən etibarən qərbliləşmə – yeniləşmə meyllərinin miqyasının getdikcə genişləndiyinin şahidi oluruq. Əlbəttə bu meylin hüdudlarının genişləndiyi hər yerdə, ənənəvi təzyiqlər də hiss olunurdu. Qafqazda bu vəziyyətin qarşılığı özünü cədidçi hərəkatın qarşısına mühafizəkarların çıxmasında göstərirdi. Tərəflərin cəmiyyət problemlərinın həllindəki əks mövqelərilə bərabər, anlama tərzi baxımından bəzi ortaqlıqları da var idi. Bir tərəfdən yeniləşmənin hüdudları məsələsi ciddi şəkildə mübahisə edilirdi, digər tərəfdən Şərq cəmiyyətlərinin müasirləşmə problemi ilə bağlı bir axtarış dövrü yaşadığı mövzusunda fikir birliyi vardı. Əslində bu ortaqlıqdan, fikir birliyindən çıxış edən bir qrup ziyalı Qərb dəyərlərini ön plana çıxarırkən, digər qrup isə ancaq ənənəvi dəyərlərin mühafizəsilə cəmiyyətun özünü tənəzzüldən qoruya biləcəyini düşünməkdə idi. Beləcə, yeniləşməyə qarşı çıxanlar, bunun cəmiyyət böhranını sürətləndirəcəyi həqiqətinə sığınırdılar. Birinci görüş tərəfdarları, cəmiyyəti siyasətlə bütünləşdirmə, onu siyasətin bir ünsürü halına gətirmə səyində ikən, ikincilər mövcud cəmiyyət dəyərlərinin siyasətə alət edilməməsi zərurətini ifadə etməkdə idilər. Hər iki görüşün haqq qazandırılası tərəflərilə yanaşı tənqid ediləcək cəhətləri də var idi ki, bütün bunlar fikir birliyi üçün müəyyən çətinliklər ya­radırdı. Belə bir situasiyada – cəmiyyətdə geniş miqyaslı dəyişmələr gerçəkləş­mədiyi və dəyişiklik tələbi də gəlmədiyi halda, bir qrup ziyalı tərəfindən müəyyən (cəmiyyət strukturunun süni olaraq dəyişməsini təmin edəcək) təkliflər irəli sürülür. Dəyişiklik cəhdi və təşəbbüsü cəmiyyətdən gəlmədiyi üçün, mütərəqqi ziyalılar bu missiyanı – cəmiyyətin yeniləşmə yükünü öz üzərlərinə götürürlər. Onlar islam cəmiyyətlərinin böhran və məhv olma astanasında olması və bu səbəblə yeniləşmənin qaçılmaz zərurət halına gəlməsi qənaətindən çıxış edərək, bu məsələdə öz baxışlarına haqq qazandırma yolunu tuturlar. Təzyiq göstərən digərləri isə, yeniləşmənin təxribat doğuracağı fikrindən başqa bir şey düşünməməkdə və alternativ bir həll yolundan da uzaq durmaqda idilər.

Şərqdə qadın haqlarının təmsilçiləri olan şəxslərin, əsasən qərblə yaxın əlaqələri olan, Avropa təhsili almış və yaşayış tərzlərini qərb qaydalarına uyğunlaşdıran elita arasından çıxmış olmaları təsadüfi deyildi. Rus yeniləşmə hərəkatınin liderlərilə eyni düşüncə atmosferində yetişmiş, Paris mədəni mühiti ilə yaxın təmas qurmuş, Sorbonna üniversitetində Şərq mədəniyyəti və tarixinə dair təhsil almış Əhməd bəy Ağaoğlu da məhz bu seçkinlər sırasında idi.

Ağaoğlunun türkçəyə “İslamiyyətdə qadın” adı ilə Hasan Ali Ediz tərəfindən çevrilən (1959) əsəri 1901-ci ildə Tiflisdə (rusca) nəşr edilmişdir. Bu əsərində Ağaoğlu, islamın tarixi proseslər içərisindəki gedişatına bağlı olarak qadın möv­zusunu işləmiş, islamaqədərki və sonrakı dövrlərədək qadının ictimai vəziyyəti­nin keçdiyi dəyişiklikləri təhlil etmişdir. Kitab, Qafqazda müsəlman qadınının vəziyyətinin yaxşılaşdırılması üçün mütərəqqi islahatların zərurətini diqqətə alan ilk əsərlərdən biri olması baxımından əhəmiyyətlidir. Ağaoğlu bu kitabında XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Qərbdə qadın haqlarının inkişaf təmayüllə­rindən bəhs edərək, islamiyyətdən əvvəl ərəblərdə və İranda, islam həyatında və islam qaynaqlarına görə qadın mövzusuna açıqlıq gətirməyə çalışmışdır.

“İslama görə və islamiyyətdə qadın”ı qələmə aldığı dövrdə hələ türkçülük nəzəriyyəsinin liderləri içərisində mövqeyini möhkəmlətməmiş Ağaoğlu, islam mədəniyyətinə islahatçı bir anlayışla yanaşmaqdadır və eynilə Ziya Gökalp kimi “islamlaşmaq” idealını Qərb dəyərlərindən qopmaq və ya uzaqlaşmaq olaraq de­yil, yeni bir kimlik çərçivəsində (islamın müasirləşməsi zərurəti şəklində) idrak etməkdədir. Ağaoğluna görə qadının Muhəmməd əleyhissəlam dövründəki vəziyyəti, əski İran və islamaqədərki ərəb mədəniyyətindəki durumuna görə olduqca yüksəkdir. Ancaq sonralar İran və şiə təsirləri səbəbilə və idarəedici sinif və üləmadan bəzi insanların öz şəxsi mənafelərini hər şeydən yüksəkdə tutmaları nəticəsində qadının vəziyyəti tənəzzülə uğramışdır. Ağaoğlu, islamaqədərki türklərdə qadının vəziyyətinin yüksək olduğunu bildirir. Ancaq türk qadınının bu statusu son dövrlərdə fars və süryani mədəniyyətinin müqaviməti qarşısında dayana bilmə­mişdir. O, sonralar türk islamının da qadına lazım olan dəyəri verməkdən uzaqlaşdığını irəli sürməkdədir. Sözügedən əsərin yazıldığı dövrdə isə Azərbaycanda qadın, Ağaoğlunun ifadəsilə, dini təəssübün qatı təzyiqi altında qalmaqda idi.

Ailə həyatı və qadın mövzusunda liberal bir yanaşmaya sahib olan Ağaoğ­luna görə ailə fərdlərini bir-birinə bağlayan əlaqələr zülm və təzyiqdən uzaq ol­malıdır; ailə qurumu könüllü birgəyaşayışa və bağlılığa, qarşılıqlı sevgiyə, haq­larda bərabərliyə və səmimiyyətə dayanmalıdır. Evlilik və ailə qurumu, ənənəvi qızgördü üsuluna deyil, sərbəst razılaşdırılan qarşılıqlı fərdi anlaşmalar təməlində qurulmalıdır (2, s.96). Onun bu görüşləri, islamiyyətin ilk dövrlərdə başladığı islahatlarla cəmiyyətə yeni bir dinamizm və kimlik qazandırması, ancaq zaman keçdikcə bu yüksək dəyərlərin xarici təsirlərə məruz qalması mülahizəsinə söykənməkdədir. Bu mülahizəsinə görə (üzərindəki “yabancı yük” atılaraq, şiə-fars mədəniyyətinin mənfi çöküntülərindən təmizlənərək, başqa sözlə, mirasın əhəmiyyətli bir hissəsi rədd edilərək) Ağaoğlu, islamda islahatlar aparılmasının zəruri olması qənaətinə gəlir. Lakin bu əməliyyatdan sonra geriyə nəyin qalacağı şübhəlidir. Görünür ki, bu ideyalarında, XX əsrin şərtlərindən bir xeyli uzaq olan “asr-ı saadet dönemine” – Muhəmməd əleyhissəlamın yaşadığı dövrə və islam peyğəmbərinin güclü islahatçı şəxsiyyətinə söykənən Ağaoğlu­nun əsl məqsədi qərbçı islahatlara zəmin hazırlamaqdan ibarət olmuşdur.

Köçəri türklərdə qadının rolundan bəhs edən Ağaoğlu, tayfa-qəbilə hayatı yaşayan əski türk boylarında qadın və ailənin yetərincə inkişaf etməmiş olduğunu, kişinin döyüşkən təməl xüsusiyyətilə ön plana keçdiyini, bu səbəblə ailə yaşamının camaat yaşamına fəda edildiyini, qadının ikinci dərəcəli ictimai statusa sahib olduğunu irəli sürür. Bununla yanaşı türklər zaman-zaman daha geniş və mərkəzi ictimai təşkilatlanmalara başlamışlar, beləcə tayfa-qəbilə bağlarından uzaqlaşaraq bir millət və dövlət halında bütünləşmişlər (2, s.92). Türklərin daxili birliklərini quraraq mərkəzi bir hökumət ətrafında toplanmalarıyla qəbilə-tayfa qaydalarından qurtulmağa başladıqlarının şahidi oluruq. Bu mərhələdə türk ictimai quruluşu mədəni-oturaq cəmiyyətlərin sosial quruluşu ilə bərabər bir səviyyəyə yüksəlmişdir. Ağaoğlunun Durkheimçı yanaşmasını (8) xatırladan bu təsbitlərində mütərəqqi bir sosioloji baxış tərzi özünü göstərməkdədir. Ağaoğlu, türklərin savaşçı­tayfa nizamından çıxaraq oturaq-dövlət quruluşuna keçmələrini ideal bir inkişaf tipi olaraq dəyərləndirməkdədir. Beləliklə də o, türklərin köçərilik və savaşçılıq xüsusiyyətlərini itirmələrini, yüksək bir ailə həyatına qovuşmalarının başlıca səbəbi kimi dəyərləndirməkdədir. Başqa sözlə, köçəri türklərdə qadının cəmiyyət içindəki vəziyyəti haqqında çox da müsbət təsbitlərdə olmamaqdadır. Ağaoğlunun bu fikrinə qarşılıq olaraq isə türkçülüyün önəmli simalarından olan Gökalpda bu mövzuya müsbət bir baxış hiss edilməkdədir. Gökalp köçəri türklərdə qadınlara böyük bir sayğı duyulduğunu bildirməkdədir. “Türk Ahlakı” adlı əsərində köçəri türklərin bütün boylarında ana soyu ilə baba soyunun birlikdə olduğunu, heç bir türk boyunda ana soyu və ya baba soyunun ailənin tək hakimi olmadığını, türk ailəsinin heç bir zaman patriarxal bir mənzərə daşımadığını bildirməkdədir (9, s.162). Buna bağlı olaraq ictimai yaşam, siyasət, hətta savaş belə qadınların sərbəstcə fəaliyyət gösrətdikləri sahələrdir. Ancaq Gökalp da, Ağaoğluna bənzər bir şəkildə, bu özəlliklərin ərəb-islam mədəniyyətinin təsirilə itirilərək pozulduğunu irəli sürməkdədir.

Ağaoğlunun II Məşrutədən sonarakı illərdə türkçü çalışma arkadaşlarından biri olacak olan Ayaz İshaki isə köçəri türk qadınını bu sözlərlə mədh etməkdədir: “Öz əfsanə, hekayə və nağıllarımız türk qadınının tədbirli, vətən­sevər, ailəsi uğrunda hər bir çətinliyə hazır olduğuna, analıq vəzifəsini yerinə yetirdiyi zaman göstərdiyi cəsarəti, lazım olduğunda əsgərlik meydanında da göstərə bildiyinə işarə etmişdir. Orta əsrlər səyyahlarının təsvir ettiyi türk qadını bir kişi qədər, kişiyə hər haqda bərabər, dövlət işlərində böyük vəzifələr almış, uşaq təhsilində, ailə idarəsində olduqca mahir və önəmli bir ünsürdür. Bəzi islam tarixçilərimizin gözlərinə İran xəyalçılığı və Bizans ikiüzlülüyü pərdəsi çəkilmiş olduğundan, qadınlara qarşı türkün bəslədiyi ehtiram və iltifat onlarca qeyd oluna bilməmişdirsə də ümumilikdə, türklük aləminin böyük simalı qadınlarını inkar da edə bilmirlər. Türk qadınları arasından yetişmiş böyük alimlər, şairlər, dövlət idarə edən minlərcə qadın, kimsə tərəfindən qeyd və işarə edilmədən keçib gedən böyük türk anaları tariximizin hər bir səhifəsini yüzlərcə isimlərilə bəzəyəcək qədər çoxdur” (11, s.335-336).

Məşhur ərəb səyyahı İbn Fazlanın səyahətnaməsində, X əsrdə türk qəbilələrində qadınların vəziyyəti belə təsvir edilməkdədir: “Oğuz qadınları yerli və yabançı erkəklərdən qaçmazlar. Eyni şəkildə, qadın, vücudunun heç bir yerini insanlardan gizləməz” (12, s.31). Bir islam səyyahını olduqca təəccübləndirən bu örnək, türklərin islamiyyəti qəbul etmələrindən sonra da yaşam alışqanlıq­larını müəyyən bir formaya qədər qoruduqlarını göstərməkdədir. Türklərdə örtünmə mövzusundakı sərbəstlik uzun bir dövr ərzində davam etmişdir. Bəzi türkoloqların qaynaqlarında, ərəb səyyahlarının köçəri türkləri uzun müddət islamiyyətə tamamən yabançı və assimilyasiya olma qabiliyyətləri zəif bir topluluq olarak gördükləri mövzusunda bilgilərə rastlanmaqdadır (7, s.52).

Ağaoğlunun tarixən İranda və ərəblərdə qadınların vəziyyətinə dair mövqeyi də fərqlidir. Onun fikrincə, Muhəmməd əleyhissəlamdan əvvəl Ərəbistanda və Ərəbistanı çevrələyən ölkələrdə qadın çox mənfi şərtlərdə yaşamaqdaydı. Xüsusilə, İranda yüz illik fars ənənələrinin basqısı altında qadın tam mənası ilə köləlik yaşamına məruz qalmaqda, ictimai həyata fəal bir şəkildə qatıla bilmə­məkdə idi. Bundan başqa, qanunlar da qadının alınıb-satılmasına izin verməkdə idi. Qadın, ərinin gözündə bir ev əşyasından fərqsizdi. Ərəb ailəsində qız uşa­ğının dünyaya gəlişi o ailə üçün pis bir əlamət, Tanrının bu ailəyə olan qəzəbinin ən açıq bir ifadəsiydi. Ərəb, qızını diri-diri quma basdırar, bir kölə kimi satar, istərsə hər hansı bir ev heyvanı ilə dəyiş-düyüş edə bilərdi (1, s. 23-24).

Muhəmməd əleyhissəlam ortaya çıxışı ərəfədə də vəziyyət çox fərqlı deyildi. Bu mərhələdə Ərəbistanda poliqamiya ən yüksək dərəcəsinə varmışdı. Varlı ərəblər o dönəmdə çox sayda qadınla bərabər yaşaya bilərdilər. Bu qadınlar hüquqi səviyyədə heç bir haqqa sahib deyildilər. Miras haqlarından və s. yararlana bilməzdilər (1, s.25). Ancaq peyğəmbərimizin inqilabçı və mütərəqqi məslək və davranışları bu adətləri sarsıtmağa başladı. Ağaoğlu, Quranın da qadını ucaltdığını düşünməkdədir. O, kişi və qadının eyni xəmirdən yoğrul­duğunu bildirən ayətin, onların bərabər sosial statusa sahib olmaları və Allaha qarşı bərabər ölçüdə məsuliyyətləri şəklində şərh edilə biləcəyini irəli sürərək, Qurana modern bir baxış gətirməkdədir (1, s.29). Quran, qız uşaqlarının diri-diri basdırılması ənənəsinə də son verirdi. İslamiyyətin mənimsənilməsindən sonra belə bu adətin bəzi islam ölkələrində müəyyən şəkildə davam etməsi, ancaq köklü ənənələrin müqavimətilə əlaqəli ola bilərdi.

Cəmiyyətlərarası fərqliləşmələrin bir təzahürü və xarici dünyaya qarşı yeni bir düşüncənin ifadəsi olaraq, islam dini ərəblərə tarixlərində görünməmiş ölçü­də bir fəaliyyət qabiliyyəti və inkişaf imkanı qazandırmışdır. Yeni kimliyin ya­yılması, güclü bir təbliğat fəaliyyətini zəruri etdiyindən qadınlara da önəmli bir vasitəçilik vəzifəsi düşməli idi. Bu şərtlər altında mədəni bir canlanma ilə yana­şı, ictimai təşkilatlanmada da ciddi dəyişmələr meydana gəlmişdir. Qadının ictimai vəziyyətinin dəyişməsi məhz bu şərtlərin bir nəticəsi olmuşdur. Həqiqə­tən də təşəkkül tapdığı ilk dövrlərdə islamiyyət, qadının mənəvi dəyərini yüksəl­dərək onlara elə geniş haqlar vermişdir ki, Ağaoğluna görə, Fransa kimi qabaqcıl Qərb ölkələri belə bu haqları tanıma cəsarətini min ildən artıq bir müddətdə göstərə bilməmişlər (1, s.32). Quranın qoyduğu əsaslara görə artıq, qadınlar miras haqqından yararlana biləcəklər, əşya kimi alınıb-satıla bilməyəcəklərdi (1, s.29). İslam, yayılma dövrlərində cox əhəmiyyətli qadın şəxsiyyətlər də yetişdirmişdir. İslam, əvvəllər ərəb cəmiyyətində kök salmış poliqamiya ənənəsini yıxma çətinlikləri qarşısında qalmışdı. Buna baxmayaraq poliqamiyanı imkansız səviyyəyə endirmiş (ən azından məhdudlaşdırılmış formaya salmış) və cəmiyyətə monoqamiyanı təşviq edən qayda-qanunlar gətirmişdir (1, s.32).

Çarşab ərəblərin islamlığa keçmələrindən əvvəl yox idi. Muhəmməd əleyhissəlam dövründə də örtünmə təşviq edilməmişdir. “Ərəblər peyğəmbərin ölümündən çox sonra, başqa millətlərlə ünsiyyətə keçdikdən və fatehlərin doğur­duğu zənginləşmə nəticəsində, xarakterləri pozulduqdan sonra çarşabı qəbul etdilər”. Quran, beləliklə, Asiyada qadının dəyərini yüksəldirdi və ona, o zamana qədər Şərqdə görünməmiş bir-sıra haqqlar tanıyırdı. Lakin bu müsbət vəziyyət, başqa cəmiyyətlərin təsirilə zaman keçdikcə pozulmaga başlamışdır. Buna görə də Ağaoğlu, islam dünyasının bu durğunluq və çöküş dövründən çıxış yolu ola­raq, islamın orijinal və gerçək qaynaqlarına dönmə yolu ilə yaradıcı yeniliklərə girişmək zərurətini vurgulamaqdadır. Amma sonradan görüşlərini dəyişdirərək, ictimai həyatın bütün sahələrində tam qərbliləşmə yolunu təklif etmişdir. Bu zaman o, yazırdı ki, düşüncəmiz, yaşama tarzimiz, zehniyyətimiz bütün yönlərilə qərbə uyğunlaşdırılmalıdır (3, s.98-100).

Ağaoğlu, qadının islamiyyətin tənəzzülü dövründəki vəziyyətinə dair də maraqlı fikirlər söyləmişdir. Belə ki, bu zaman bir sıra hallarda, islam ölkələrin­də qadının dözülməz şərtlərdə yaşamasının təməl səbəbi kimi islam dini göstə­rilirdi və sosial-iqtisadi sahədə islam dünyasının tərəqqi etməsinin bir şərtinin də islamdan uzaqlaşma olduğunu müdafiə edənlər vardı. Ağaoğlu isə, bu mübahi­səli görüşün həqiqəti əks etdirmədiyini təkidlə vurğulayırdı. O, bildirirdi ki, islamdan vazkeçildiyində bütün sosial və iqtisadi problemlərin həll ediləcəyi inancı, Bizansın Şərqdəki rolunu davam etdirən Çarlığın Orta Asiya müsəlman­ları üzərində tətbiq edtmək istədiyi slavyanlaşdırma siyasətinin bir təzahürüdür. Müasirləri kimi rus gimnaziyasında qərbli bir təhsil görməsinə baxmayaraq Ağa­oğlu, qadın problemini bilavasitə islam dininin mənfi təsirlərinə bağlamır və bağlanmasını da xoş qarşılamır. Bununla yanaşı son dövrlərdə, islam dünyasında həqiqi bir böhran və tənəzzülün yaşandığına diqqət yetirir. Qadının sosial möv­qeyinin və rolunun geriləməsi bu ümumi tənəzzülün yalnız bir cəhətini nümayiş etdirir. Tənəzzül, islam dininin daxili quruluşundan qaynaqlanmamaqdadır. Ağa­oğlu, islamı alçaldan başqa amillərdən söz açır. Bu amillər, öz şəxsi mənafeləri üçün islamı degenerasiya edən müəyyən təbəqələrin davranışlarında ortaya çıxmaqdadır. Bunlar, başda idarəçilər olmaqla, dövlətə bağlı ədəbiyyatçılar, katiblər, mülki bürokratlar və üləma-din adamlarıdır. Bu üç sinif, zaman keçdikcə öz vəzifələrini məsuliyyətlə yerinə yetirməməyə başlamış, idarəçiliyin kefə bağlı və despotik bir şəkil almasına və dolayısı ilə islamın geriləməsinə və tənəzzülünə təkan vermişdir (4, s.54-58). İctimai həyatın təməl ünsürlərindən biri olan ailə və qadın da bu geriləmədən payını almışdır.

Ağaoğluna görə müsəlman cəmiyyətində özünü büruzə verən başlıca xəstəlik qadına və əlifbaya (təhsilə) dəyər verilməməsindən qaynaqlanmaqdadır. Cəmiyyətin təməl problemlərinın həlli də bu sahələrdəki yeniləşməyə bağlıdır. Ağaoğlunun təklif etdiyi proqram, mövcud islami həyat tərzinin islahatlara tabe etdirilməsini nəzərdə tutur. O, Ömər Xəyyamın bu sözlərinə istinad edir: “Əslin­də islamlığın heç bir qüsuru yoxdur. Bütün qüsur bizim müsəlmanlığımızdadır”. Artıq müsəlmanlıq anlayışımızı, qadına, təhsilə və sairəyə baxışımızı dəyiş­dirmək məcburiyyətindəyik. Ağaoğlu, islami yaşam tərzində bir sıra islahat və tənzimləmələr aparıldığında, islam mədəniyyətinin çöküşünün qarşısının alına­cağına, islamın əski qızıl dövrünə geri dönüləcəyinə inanmaqdadır. Ağaoğlu ictimai qüsurların səbəbini dinin “özündən” çox, dinlə birlikdə ictimai həyatı ləngidən sosial amillərdə axtarmaqdadır. Beləliklə, o, mövzuya bir din alimindən çox, bir sosioloq kimi yanaşmaqdadır. İslam dünyasının gücsüzlüyünü islam dininin öz dəyərlərinə və mənfi təsirlərinə bağlamaq istəməyən Ağaoğlunun bu mövqeyi, əlbəttə haqlı və köklü səbəblərə söykənməkdədir. İslam cəmiyyətinin geriliklərinin səbəbini dinə bağlayan baxışın əksinə olaraq, dinin strukturuna söykənən bir açıqlamanın mümkün olmadığını xatırladan Ağaoğlu, Qərb Orta çağında hökmran olan inkvizisiya, sürgün və kütləvi halda öldürmə hadisələrini də yenə dinin, xristianlığın təsirinə bağlamanın doğru olmadığını irəli sürür (1, s.22). Orta əsrlərdə Qərbdə dini təəssüb və vəhşət hadisələrinə nə qədər çox rastlanırdısa, “günümüzdə islamlıq da öz Orta Çağını yaşamaqdadır. İslamlıqda bu gün gözə çarpan qüsurlar, Orta çağda Avropada xristianlığa aid edilən qüsurlardan fərqsizdir” (1, s.23).

Ağaoğlunun qərbyönlü təbliğatı mühafizəkarların qatı bir islamçı reaksiyası ilə üzləşmişdir. Türkçülərin cəmiyyətin düşüncə hayatında olduqca təsirli olduq­ları bir dövrdə, islamçı polemik yazıları ilə məşhur “Səbilür-Rəşad” dərgisində çıxış edən Həsən Hikmət, çağdaş islam qadınını qərb modelinə uyğun olaraq formalaşdırmaq istəyən ziyalılara qarşı silsilə məqalələr çap etdirmişdir. O, “Hürriyət-i Nisvân” (Qadın özgürlüyü) adlı maqaləsində, Qərb mədəniyyətinin bütün tərəflərilə mənimsənilməsi tərəfdarı olan Ağaoğluna cavab olaraq diqqəti, islami təməl və ənənələrdən uzaqlaşdığı halda ailə həyatının pozulacağına və qadının gerçək ictimai dəyərini itirəcəyinə yönəldir. Həyatın hər sahəsində qərb­liləşməyı müdafiə edən Ağaoğlunu isə, bir başqa məqaləsində “ictimai pozğun­çuluq”da ittiham edir (10, s.61). Sosial elmlərin nəticələrinə istinad edən Həsən Hikmət, cəmiyyətlərdə pozulma və geriləmənin ilk növbədə ailə və qadından başladığını, qadının ailədəki rolu zəiflədikcə cəmiyyəti birləşdirən bağların da qırıldığını bildirməkdədir. Onun fikrincə, Qərb mədəmiyyəti ilə başladığı müba­rizədən məğlub çıxan islam dünyası qarşısındakı yeganə alternativ bu mədəniy­yətə bənzəmək deyildir. Qərblə əlaqə məhdud bir səviyyədə tutulmalıdır.

İslahatçı ziyalıların qadın və ailə mövzusundakı mövqelərinə Ağaoğlunun dünyabaxışı kontekstində yanaşıldığında aşağıdakı nəticələrə gəlmək mümkün­dür: Ağaoğlunun, Cümhuriyyət dövrü əsərlərində ailə və qadın mövzusuna yeni və fərqli bir baxış tərzilə yanaşdığını görürük. Türk tarixinə irq nəzəriyyələri baxımından baxan hakim anlayışa görə türklər, hindular və avropalılar kimi ağ Aryan irqinə mənsubdurlar. Buna görə türklərin Qərb mədəniyyəti ilə ayrılmaz və tarixi əlaqəsinə sözdə nəzəri bir təməl qazandırılmaq istənməkdədir. Ağaoğlu, Birinci Türk Tarix Konqresinə təqdim etdiyi bir məruzəsində əski türk ailə hüququ ilə Hind-Avropa ailə hüququnu bu yanaşmaya uyğun olaraq qarşılaşdırmaqda və aralarında böyük bənzərliklər tapmaqdadır. Romalılar, yunanıstanlılar və germanlar gimi Aryan irqinə üzv olan türk və hind cəmiy­yətlərində ata hakimiyyətinin hökm sürdüyü və ailə münasibətlərini tənzimləyən prinsip və əlaqələrin ortaqlığı irəli sürülməkdədir. Bununla da, türklərin adətən Qərb mədəniyyətinə təbii mənsubiyyəti olduğu müddəasına elmi bir don geyin­dirilir və nəzəri baxımdan bu ideyanın rəsmiləşdirilməsinə çalışılır.

Göründüyü kimi, Ağaoğlunun qadın problemi ilə bağlı görüşləri zaman-zaman dəyişikliyə uğramışdır. İlk əsərlərini yazdığı dövrlə türkçülüyü mənim­sədiyi dövr arasında qadın və ailə mövzusundakı baxışlarında bəzi prinsipial fərqliliklərin əlamətləri nəzərə çarpmaqdadır. Ağaoğlu ilk yazılarında islam mə­dəniyyətinin peygəmbər zamanına aid pozulmamış dəyərlərinə söykənərək, is­lam qadınının modernləşməsi zərurətini vurğulamaqdadır. Malta sürgünündə ikən (1919-1921) yazdığı “Üç mədəniyyət” əsərində isə qərbliləşməyə bağlı gö­rüşlərində daha güçlü və ifrat bir vurğunun ortaya çıxdığını görürük. Bu dövrdən etibarən Ağaoğlu artıq ənənəvi islami dəyərlərə qayıdışın mümkünsüzlüyündən, bu dəyərlərin qətiləşmiş tənəzzülündən, qadın və ailənin tam mənasilə qərbliləşməsi zərurətindən bəhs etməkdədir. Və o, bu ərəfədə əvvəlki baxışların­dan fərqli bir mövqe nümayiş etdirərək belə bir qənaətə gəlir ki: Mədəniyyət bir bütündür. Elm və teknika bu bütünün ancaq bir qismini təşkil edir. Qərb mədəniyyəti bütün qüsur və məziyyətlərilə qəbul edilməlidir. Düşüncəmiz, yaşayış tərzimiz, zehniyyətimiz Qərbə uyğunlaşdırılmalıdır (16). Böhran içərisində olan islam mədəniyyətinin bundan başqa qurtuluş çarəsi yoxdur. Ağa­oğlunun, ictimai problemləri həll etmənin ilk yolu olaraq Qərb mədəniyyətinə işarə etməsi başqa alternativlərin qarşısını əngəlləyəçək bir mahiyyətdədir. Bundan başqa, XX əsr bütünlüklə göz qarşısında canlandırıldıqda, qərbliləşmə hərəkatları nəticəsində (islam cəmiyyətlərinin qarşılaşdıqları problemlərlə bağlı) əhəmiyyətli bir yaxşılaşma nəzərə çarpmamaqdadır. Yeniləşmə və ya qərbliləş­mə adı altında həyata keçirilməyə çalışılan bütün təcrübələrə baxmayaraq, islam cəmiyyətləri hələ də qərbdən təcrid edilməkdədir. İslam qadını, yaşam tərzi baxımından qərblı həyat standartlarına uyğunlaşdırıldıqda cəmiyyət problem­lərinin də həllinə çarə tapılacağı düşüncəsinin həqiqətə uyğun olmadığı ortaya çıxmışdır ki, bu tarixi həqiqətin səbəbləri də ayrıca bir tədqiqatın mövzusudur.

Ədəbiyyat

1.        Ağaoğlu Ahmet, İslamiyette Kadın (Çev. H. A. Ediz). Ankara, Birey ve toplum yayınları, 1985.

2.        Ağaoğlu Ahmet. Üç Medeniyet, İstanbul, Milli Egitim Basımevi, 1972.

3.        Ağaoğlu Ahmet. İran ve İnkılabı. Ankara , 1941.

4.        Agayef Ahmed. İslam Aleminde Görülen İnhitatın Sebepleri. İslam Mecmuası, cilt: 1, sayı: 2, İstanbul, 1330.

5.        Ağayev Əhməd. Şiə dinində məzdəki inancları (Fransızcadan çevirəni Hamlet Qoca). “Mədəniyyət dünyası”, X buraxılış, 2005, s.57-62.

6.        Ağayev Əhməd. İslama görə və islamiyyətdə qadın (rus dilindən tərcümə edəni: Rüfət Şərifov). “Mədəniyyət dünyası”, XII buraxılış, Bakı: 2006, s. 31-50.

7.        Barthold W. Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler. İstanbul, 1927.

8.        Durkheim Emile. Din Hayatının İptidai Şekilleri (Çev. Hüseyin Cahit), cilt: I-II, İstanbul, 1923-1924.

9.        Gökalp Ziya. Türk Ahlâkı, İstanbul, 1989.

10.     Hikmet Hasan. İçtimaiyatta Garbcılık ve Bozgunculuk. “Sebil’ür-Reşad”, cilt: 21, sayı: 528-529.

11.     İshaki Ayaz. Türk Kadını. “Türk Yurdu”, cilt: 3, sayı: 15, 1925.

12.     Onuncu Asırda Bir İslam Seyyahı: İbn Fazlan Seyahatnamesi (Yay. Haz. R. Şeşen). İstanbul, 1975.

13.     Süleymanlı M.A. Kulturoloji tədqiqatlarda Əhməd Ağaoğlunun “İslama görə və islamiyyətdə qadın” əsərinə elmi-tənqidi münasibətlər haqqında. “Mədəniyyət dünyası”, XII buraxılış, Bakı: ADMİU, 2006, s. 7-30.

14.     Özcan Ufuk. Ahmet Ağaoğlu ve rol değişikliği (Yüzyıl dönümünde batıcı bir aydın). İstanbul, Donkişot yayinlari, 2002.

15.     Özcan Ufuk. Ahmet Ağaoğlunun eserlerinde kadın ve aile teması. “Mədəniyyət dünyası”, XII buraxılış, Bakı, 2006, s. 67-76.

16.     Ağaoğlunun ail həyatı da bu düşüncələrinə uyğun və tutarlı bir şəkildə formalaşmışdır. Avropalı bir tərzdə yetişdirdiyi qızları Cümhuriyyət dövründə qabaqcıl türk qadınları arasında yer tutmuşlar: Tezər Taşkıran 1943-cü ildə Karsdan CHP millət vəkili seçilmişdir. İstanbul Hüquq Fakültəsinin ilk qadın tələbələrindən olan Sürəyya Ağaoğlu ise Türkiyənin ilk qadın vəkilidir.

М.А.Сулейманлы

Об отношении представителей интеллигенции-реформаторов

к проблеме женщины и семьи

(В контексте взглядов Ахмед-бека Агаоглы)

В статье говорится о реформаторских инициативах представителей интеллигенции конца ХIХ – начала ХХ века. Раскрываются социально-политические причины актуальной в тот период проблемы обновления общественной жизни. Показаны общность и различия взглядов интеллигенции к вопросу семьи и положения женщины. Проблема анализируется в контексте мировоззрения Ахмед-бека Агаоглы. В работе нашли свое отражение взгляды Агаоглы на роль женщины в семьях турок-кочевников и на сформировавшееся в Иране и у арабов в годы реакции положение женщины. Приводятся выводы Агаоглы, связанные с решением этой проблемы.

M.A.Suleymanli

Remarks of reformist intellectuals on women issues

and their status within the family

(within the context of Ahmed bey Ağaoğlu’s viewpoint )

Reformist activities of the intellectuals during late XIX. century and early XX.th century are mentioned in the article. Internal, political, scientific and cultural reasons of the reformism issue which caused serious debates in Muslim societies are explained. Common and divergent remarks made by reformist intellectuals on women and family issues are depicted. The topic is analysed within the context of Ahmed Bey Ağaoğlu’s viewpoint. The ideas of Ağaoğlu on role of women within the family in migrant Turks, status of women in Iran and Arap societies and during the fall of Islamic civilization are clarified. The opinion of Ağaoğlu on solution of the problems are analysed.

Tel: 431 05 65 (ev); 050 624 54 82 (mobil)

mubariz_suleymanli@yahoo.com