Dr.Doç. Mübariz SÜLEYMANLI

Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İincəsənət Universitetinin

 AZƏRBAYCANDA GENDER PROBLEMİNƏ DAİR İLK KULTUROLOJİ TƏDQİQAT

Bu gün gender problemləri ilə bağlı Azərbaycanda kütləvi informasiya vasitələrindən tutmuş elmi toplantı və nəşrlərə qədər müxtəlif qurumlar tərəfindən qızğın tədbirlər həyata keçirilməkdədir. Mövzu ilə əlaqədar tanınmış alimlərin bir sıra elmi tədqiqat əsərləri də çap olunmuşdur. Amma nədənsə cəmiyyətimizdəki müasirlləşmə prosesləri fonunda qadın problemlərindən söz düşərkən Azərbaycan milli mətbuatında hələ ötən əsrin ilk illərindən müzakirə obyektinə çevrilmiş yazılardan bəhs edilmir. Qadın problemi Azərbaycan elmi-nəzəri fikri üçün tamamilə yeni bir hadisə kimi təqdim edilir. Nədənsə XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərində yaşayıb-yaratmış Qafqaz Şüyxülislamı Axund Əhməd Hüseynzadə (Əli bəy Hüseynzadənin babası), müfti Mirzə Hüseyn Əfəndi Qayıbov, görkəmli Azərbaycan maarifçisi Mirzə Əbdürrəhim Talıbzadə, Mir Məhəmməd Kərim Mircəfərzadə, Mirzə Əbu Turab Axundzadə kimi onlarla ilahiyyat xadimləri və din alimlərimizin bu yöndəki fəaliyyətlərindən, nəşr edilmiş əsərlərindən bəhs edilmir. Habelə Əhməd bəy Ağaoğlunun 1901-ci ildə Tiflisdə rus dilində çap edilmiş “İslama görə və islamiyyətdə qadın” adlı fundamental monoqrafiyasından, Axund Yusif Talıbzadənin bu sahədəki yaradıcılığından (1903-cü ildə islam aləmində qadın tərbiyəsindən bəhs edən “Hədiyyəyi-nisvan” kitabı və onlarla məqalələrindən) və eləcə də digər Azərbaycan ziyalılarının çoxsaylı elmi-publisistik yazılarından söhbət belə getmir. Bir sözlə, son yüzildə mütəfəkkirlərimizin qadın problemlərinə dair yazdıqları, milli-mənəvi və dini baxımdan təqdirəlayiq olan əsərlərin yenidən nəşri və təbliği əvəzinə, sifarişlə yazılmış kitabların nəfis şəkildə çapı, təntənəli təqdimatı və pulsuz yayımı vasitəsilə, nəinki qadın-kişi münasibətlərinə yaxşı bir şey gətirilir, əksinə qadınlarımızın mənəviyyatına mənfi keyfiyyətlər aşılanır və minilliklərdən bəri varlığını mühafizə etmiş ailələrimizin strukturuna təhlükələr yaradılır. Əslində bu problem adı altında cəmiyyətimizə atılmış mənəviyyatsızlıq toxumlarının cücərməsinə şərait yaradılır ki, aşınmaya məruz qoyulan, nəticə etibarilə dağıdılmasına çalışılan isə ailə təşkilatımızdır. Mənəviyyat işğalçılarının cəmiyyətdə pozuqluq yaratmaq məqsədilə hədəfə aldıqları əsas nişangahları da məhz milli ailə formasıdır.

Odur ki, gender sahəsində maarifçilik təbliğatının ailə strukturlarımızın möhkəmləndirilməsi xeyrinə aparılması üçün digər tədbirlərlə yanaşı bu sahədə­ki tarixi təcrübənin mənimsənilməsi məsələsinə, o cümlədən Əhməd bəy Ağaoğ­lunun çoxsaylı kulturoloji əsərlərinə də ciddi diqqət yetirilməlidir. Çünki çox­yönlü elmi-mədəni fəaliyyəti ilə Azərbaycan mədəniyyəti tarixinə zəngin irs bəxş etmiş Əhməd bəy Ağaoğlu, həm də islam dininin müxtəlif yönlərdən şər­hinə həsr edilmiş və dövrü üçün əhəmiyyətli olduğu kimi günümüzdə də aktual­lıq kəsb edən bir sıra əsərlər müəllifidir. Onun Fransa, Azərbaycan və Türkiyə mətbuatında çap olunmuş və islamın elm, maarif, mədəniyyət dini olmasını açıqlayan yüzlərlə məqalələrindən başqa, islamda qadın hüquq və azadlıqlarını, elmi-mədəni tərəqqiyə təkan verən amilləri şərh və təbliğ edən monoqrafik əsərləri də vardır.

Ötən əsrin ilk illərində Azərbaycan cəmiyyətini, daha geniş anlamda isə Türk-İslam Dünyasını tərəqqiyə və müasir dünyanın ən mütərəqqi nailiyyətlərini əxz etməyə səsləyən yazılar müəllifi Əhməd bəy Ağaoğlunun ilk çap olunan kitabı “İslama görə və islamiyyətdə qadın” əsəridir. İlk dəfə rusca nəşr olunmasına baxmayaraq, din, millət, müasirlik, qadın və s. kimi problemlərlə bağlı bir əsrdən artıq bir müddətdə qızğın müzakirə və mübahisələrə rəvac vermiş bu əsər müasir Azərbaycan kulturoloji fikiri üçün də öz əhəmiyyətini saxlamaqdadır. Xüsusilə də, gender problemlərinin yenidən gündəmdə olduğu bir vaxtda bu əsər tarixi baxımdan daha çox dəyər qazanmış olur. Tədqiqatçılar “İslama görə və islamiyyətdə qadın” əsərini mədəniyyət tariximizdə qadın problemi ilə bağlı ilk fundamental elmi tədqiqat kimi dəyərləndirirlər. Əsər nəşr olunduğu gündən mətbuatın, elm və din xadimlərinin diqqətini cəlb etmiş və Ağaoğlunun ilə bağlı tədqiqatların əksəriyyətində bu əsərin mahiyyətinə toxunulmuşdur.

Əsərin Tiflisdə və həm də rus dilində nəşr olunması, təbii ki, bu haqda elmi və ictimai fikrin daha geniş məlumatlandırılmasını əngəlləyirdi. Xüsusilə də, o dövrdə Azərbaycanda türkcə mətbuatın yoxluğu, əsərdə qaldırılan problemlərin müzakirəsi imkanlarını məhdudlaşdırırdı. Bununla belə, konkret olaraq həmin nəşrə istinad edilməsə də, Ağaoğlunun orada qaldırdığı problemlərə dair digər yazıları dövrü mətbuatın nəzər-diqqət mərkəzində olmuşdur. Çünki həmin məsələlər (bəzən fərqli aspektlərdən dəyərləndirilmiş olsa belə) Ağaoğlunun Fransa dövrü yaradıcılığından başlamış, Tiflis və Bakı mətbuatındakı yazılarının əsas mövzularını təşkil etməkdə idi. 1904-cü ildən etibarən isə mətbuatımızın “Həyat” və “İrşad” qəzetləri ilə başlanan yeni intibah mərhələsində Ağaoğlu, eyni mövzuları daha müntəzəm, müasir Avropa demokratik dəyərləri baxımın­dan daha modern meyarlarla qaldırdı və türkcə olması səbəbindən xalqla daha yaxın ünsiyyət və müzakirələr imkanı əldə etdi. Həllini gözləyən həmin mövzu­lar haqqında Ağaoğlunun az qala hər gün yazılar yazdığı bir vaxtda, rusca nəşrin müzakirəsi və ya türkcə yenidən basılmasının aktuallıq kəsb etməməsi təbii sayılmalıdır. Xüsusilə də, Ağaoğlunun, nəzəri şəkildə qaldırdığı məsələlərin ictimai həyata tətbiqi ilə də aktiv surətdə məşğul olması, bir az sonra – 1908-ci ildən etibarən Türkiyəyə mühacirət məcburiyyəti və bolşevik istilasından sonra isə arzuolunmaz şəxs kimi onunla bağlı yazıların tamamilə yasaqlanması və s. kimi səbəblər üzündən, sözügedən əsərlə bağlı, mətbuatda elmi-tənqidi müzaki­rələr səngimiş və tədricən milli, dini və demokratik dəyərlər zəminində olan hər bir fikri və əməli təbliğat qadağan olunmuşdur. Odur ki, “İslama görə və islamiyyətdə qadın” əsərinin elmi-tənqidi təhlillərinə dair məlumatlar əsasən Türkiyədə nəşr olunmuş araşdırmalarda öz əksini tapmışdır. Bu barədə biz ilk geniş bilgini Yusuf Akçuranın “Türkçülüyün tarixi” (5) əsərindən alırıq. Akçuranın bu əsərindən aldığımız məlumatlar, onun orijinal variantdan istifadə etməsi faktını tam açıqlığı ilə ortaya qoyur (10).

Akçura, əsərin məzmununu ifadə edən əsas məqamlara toxunaraq vurğula­yır ki, “Əhməd bəy bu risaləsində islamın irəliləməsi və geriləməsinə ölçü olaraq “qadın”ı almışdır. Əhməd bəyin incələməsinə görə Həzrəti Peyğəmbər, qadını, əski İran mədəniyyətinə və islamdan öncəki ərəb adətlərinə nisbətdə çox yüksəltmişdir. Quranın ruhuna görə, birdən artıq arvad caiz deyildir. İslam aləmində Quranın əmirlərinə, peyğəmbərin sözlərinə, İrani və Süryani mədəniy­yətlərin qələbəsindən etibarəndir ki, qadın, kültürəl və sosial mövqeyindən düşməyə başlamışdır. “Türk-Tatar” qövmlərinin islamı qəbuluyla islam aləminə hakim olmasından sonra, qadının mövqeyi təkrar yüksəlmişsə də, bu qüvvətli ünsürün adət və qanunları belə Şərqin ən əski mədəniyyətlərindən olan İran və Süryan mədəniyyətlərinə qalib gəlməyərək, qadın yenə kültürəl və sosial baxımlardan düşmüş və nəhayət bugünkü aşağı səviyyəyə enmişdir” (5, s.158).

Ağaoğlunun, islam qövmlərinin qurtuluş və tərəqqisinə nail olmaq üçün əhəmiyyətli və həllini zəruri hesab etdiyi məsələlər, xüsusilə də, qadın və əlifba problemləri barəsindəki fikirlərini daha çox diqqətəlayiq gördüyündən, Akçura əsərin son səhifələrinin tərcüməsini eynilə verməyi məqsədəuyğun saymışdır. Ağaoğlunun həmin səhifələrdəki fikirlərini ümumiləşdirilmiş halda belə ifadə etmək olar ki, müsəlmanların qurtuluşu, onların mənəvi, maddi, hətta siyasi tərəqqisi yalnız iki məsələnin həllinə bağlıdır: qadın və əlifba məsələsi. Müsəlman qadını sərbəst və savadlı bir ana və həyat yoldaşı olduğu təqdirdə öz sosial funksiyasını yerinə yetirə biləcəkdir. Yalnız bu şərtlər daxilində uşaqlarının xarakter və iradəsini tərbiyə edə bilər, onlara yüksək fikir, duyğu və hisslər aşılaya bilər. Bugünkü şərtlər daxilində isə müsəlman qadının uşaqları bir sıra mənasız mövcudiyyətlərdən ibarətdir.

Boğucu hərəm havası içində keçirilən tənbəl və sırf heyvani bir həyat, qadının fiziki inkişafına izin vermədiyindən, irqin fiziki tənəzzülünə də yol açmaqdadır. Əlifbanın çətinliyi isə oxuyub yazmağı çox zorlaşdırdığından müsəlmanların ağıl və qəlblərinin aydınladılması yolunu qapamaqdadır. Qadın və əlifba: budur islam aləminin iki ən həqiqi düşməni, onun müalicə olunmayan iki xəstəliyi ki, onların təsiri altında bu aləm yavaş-yavaş məhv olmaqdadır” (5, s.158-160). Akçura yazır ki, əsərin ideyası da o dövrdə müsəlman ziyalılarının düşüncə tərzinə uyğundur və islahat yoluyla müsəlmanları çöküşdən qurtarmaq, inkişafa sövq etmək mahiyyətindədir. Ağaoğlu, əsərdə bütün müsəlmanlarla məşğuldur. Onun türkçülük duyğusunu, ancaq türklərin qadına verdikləri dəyəri ifadə edən sətirlərdən çıxara bilərik. Çünki Ağaoğlu burada “Türk-tatar” qadınını idealizə etməkdədir (5, s.160).

Ağaoğlunun qadın problemi ətrafında düşüncələrinin lap gənc yaşlarından formalaşmasına dair tədqiqatçıların fikirlərini o, özü də təsdiqləyir. Səməd Ağaoğlunun “Babamdan xatirələr” əsərindən öyrənirik ki, Ağaoğlu hələ Tiflisdə tələbəykən, bir erməni qızına dərs verdiyi anlardan qadınlarımızın acınacaqlı vəziyyəti barəsində düşünmüşdür. O, sonralar həmin hadisəni xatırlayaraq yazırdı ki, “mən bu erməni qızına dərs verirkən, daima bacılarımı, əmiqızlarımı xatırlayaraq heyrətlərə dalırdım. Evimizdə on ikiyə qədər böyük-kiçik qızlardan bir qisminin (bəzi Quran surələrini əzbərdən bildiklərindən başqa) heç bir şey öyrənmədiklərini, bilmədiklərini və bir çox nəsillər belə gəlib keçdiyini və bir çoxlarının da belə davam edəcəyini düşünür, yenə heyrət edirdim! Mən hələ ki, hökm edəcək hal və vəziyyətdə deyildim. Hətta aldığım tərbiyədən irəli gələrək, qızların belə açıq-saçıq, oğlanlarla görüşmələrini, onlardan dərs almalarını qınayacaq bir zehniyyət içindəydim. Elə zənn edirəm ki, əyər iki il əvvəl, mənə o erməni qızına dərs vermək təklif edilmiş olsaydı şiddətlə rədd edərdim. Çünki haramın iki tərəfi olduğuna dərindən imanım vardı!” (2, s.81-82).

Yeniləşmə hərəkatının vüsət aldığı tarixi proseslərdə qadın problemi də diqqət mərkəzi idi. Qafqazda cədidçilərlə mühafizəkarların bu problem ətrafındakı çarpışmaları uzun illər davam etmişdir. Problemi hər kəs qəbul edirdi, hamı qurtuluş yollarını arayırdı: bir cəbhə Avropada, digərləri ənənələrə sədaqətdə görürdü. Mühafizəkarlar müasirləşmənin cəmiyyətin tənəzzülünü sürətləndirdiyinə inanırdılar. Bir qism cəmiyyətin siyasiləşməsi, digər qism isə ictimai dəyərlərin siyasətə alət edilməməsi tərəfdarı idi. Şərqdə qadın haqlarını qaldıranların əsasən Avropada təhsil almış və həyat tərzlərini Qərbin həyat tərzinə uyğunlaşmış insanlar arasından çıxması da təsadüfi deyildi və Ağaoğlu da zümrəyə məxsus idi. Ağaoğlu islamda aparılacaq islahatlar nəticəsində, onun ilkin vaxtlarda olduğu (qızıl dövrü adlandırdığı) vəziyyətini alacağına əminlik aşılayır. O, buna mane ola biləcək amillərdən birinin qədim İran mədəniyyətinin qurum və dəyərləri olduğu və türk qadınının mövqeyini zəiflədən, türk kültürünün inkişafının qarşısını alan əsas səbəblərdən birinin də məhz bu olması düşüncəsindədir. Təbii ki, iranlı kimi çıxış etdiyi Fransa mətbuatındakı yazıları ilə müqayisədə bu mövqe təəccüblü görünür.

Çikaqo Universiteti Yaxın Şərq dilləri və mədəniyyətləri bölümünün əməkdaşı, tədqiqatçı A. Holly Shisslerin “İki İmparatorluk Arasında. Ahmet Ağaoğlu ve Yeni Türkiye” adlı əsəri (4, s.216) Ağaoğlu irsi, xüsusilə onun Fransa dövrü yaradıcılığı haqqında yeni təhlillər ortaya qoymaqdadır. O, qadın probleminə də toxunaraq yazır ki, “İslama görə və islamiyyətdə qadın” əsəri, İran cəmiyyəti ilə bağlı Fransada silsilə halında yayımlanan yazılarından daha uzun deyildi, amma tək bir mövzu ətrafında toplanmış olması səbəbiylə ondan fərqliydi və onunla müqayisədə daha tamdı. Bu əsərində Ağaoğlunun bir ziyalı kimi təmayül və inkişafı haqqında çox bilgi vardır. Müntəzəm olaraq və təfsilatlı bir şəkildə qadınlar haqqında yazmasına baxmayaraq, müəyyən mənada qadın mövzusuna müraciət etməsi, kitabının ən az maraq doğuran tərəfidir. Qadınlar mövzusundakı görüşləri səmimi olmaqla birlikdə, uzun müddətdə Ağaoğlunun dünyagörüşünə daha çox yaxın olan başqa mövzuların müzakirəsi üçün bir vasitə funksiyası görür. Dövrün bir çox islam islahatçısı və ya islam dinini bəyəndirməyə çalışanların əksinə olaraq Ağaoğlu, bəzi hallarda qadınların da boşanma davası aça biləcəklərindən heç söz açmır. Bəlli ki, güclü ictimai və dini təzyiqi, qadınları basqı altında tutan ünsürlər olaraq deyil, evliliyi gücləndirən, onları qoruyan bir ünsür olaraq düşünürdü. Bu nöqtədə o, qadınların acınacaqlı vəziyyətə düşməsini tarixi şərtlərə bağlayır (4, s.218-219).

Ağaoğlu əsərdə islam dininin çoxarvadlılığa münasibətinin təfsirini verməyə çalışaraq poliqamiya haqqında belə yazır ki, Məhəmmədin dövründə Ərəbistanda və qonşu ölkələrdə hədsiz poliqamiya hökm sürürdü. Əsrlərlə mövcud və yəqin ki, Şərq üçün səciyyəvi olan bu sosial institutu birdən-birə yox etmək mümkün deyildi; bu, həm də əhalinin temperamenti və Şərq ölkələrinin iqlimi ilə bağlı idi. Buna baxmayaraq, islam bütün Şərq üçün bu istiqamətdə müsbət nailiyyətlər əldə etmişdi. Qanuna görə, kəbinlərin sayı dörd kəbinlə məhdudlaşdırılmışdı. Eyni zamanda, irəli sürülən şərtlər o dərəcədə mürəkkəb idi ki, bu, faktik olaraq, monoqamiya ilə nəticələnməli idi. Əsas şərt isə bundan ibarət idi: ər, bütün qadınlarına qarşı eyni dərəcədə ədalətli olmalıdır. Kamus, İmam Fəxr Razi və Molla Fətullah “ədalət” anlayışını belə izah edirlər: “ədalət, ərlərin qadınlarına qarşı zahiri münasibətlərini deyil, həm də onların hissi münasibətlərini əhatə etməlidir; ər, nəinki bütün qadınları ilə eyni tərzdə rəftar etməli, hətta onları eyni dərəcədə sevməlidir”. Lakin, bu mümkündürmü? Quran bu suala da cavab verir: “Siz heç vaxt qadınlarınızla tam mənada ədalətli münasibətləri qura biməzsiniz”. Təbii ki, bu, mümkün deyil. Bəs nə etməli? Bu suala da Quran cavab verir: “Əgər sizin bütün qadınlarınıza ədaləti gözləyə biləcəyinizə az da olsa şübhəniz varsa, bir qadınla evlənin; bu, ədalətsizliyə yol verməməyin, günah işlətməməyin ən yaxşı vasitəsidir”. Gətirdiyimiz sitatlar islamın monoqamiya tərəfdarı olduğunu təsdiq edir; bu, həm də onu göstərir ki, gələcəkdə müsəlmanlar öz dinini, onun mahiyyəti və yönümünü dərk edəndən sonra, monoqamiya qələbə çalacaq. Ona görə də Quranı və Məhəmmədi qadına qarşı düşmənçilik münasibətlərində günahlandıran bəzi Avropa yazarları haqsızdırlar; onlar həm də ayrı-ayrı müsəlmanların qüsur və eyblərini islam dini ilə bağlayanda da haqsızlığa yol verirlər; əksinə – bütün bu qüsurlar islama ziddir. Quran, Asiya qadınını yüksəltmək istiqamətində təşəbbüs göstərdi. Ona o dövrə qədər Şərqdə görünməyən hüquqları bəxş etdi, onu əsl qadın, əsl ana səviyyəsinə ucaltdı” (10, s.23-24; 1; 3).

Holly Shissler Ağaoğlu ilə Qasim Əmin arasında paralellər apararaq qeyd edir ki, bu islahatçı mütəfəkkir Ağaoğludan fərqli olaraq bu barədə belə yazır: “Bu iki ayət ələ alındığında (Qurani Kərim IV: 3 və IV: 129) çoxarvadlılığın yasaqlandığı düşünülə bilər və bu mülahizə məqsədə olduqca yaxındır. Lakin peyğəmbərin örf və adətləri çoxarvadlılığın yasallaşdırılmasını gərəkli etmişdir. Bu ayətlər çoxarvadlılığa izin verir, amma Allah bunu hər insanın öz təqdirinə bağlamışdır” (4, s.223-224).

Müqayisələri öz qənaəti ilə yekunlaşdıran Holly Shissler yazır ki, yuxrıdakı istinadlardan anlaşıldığı kimi, iki yazarın da çoxarvadlılıq haqqındakı görüşləri və mövzunu işləmə tərzləri eynidir. Hər ikisi də, doğru anlaşıldığı təqdirdə isla­mın birarvadlılığı üstün tutduğunu gösrərmək üçün Qurandan eyni ayətləri verir­lər. Lakin Əmin, Quranın çoxarvadlılığı təsdiq etmədiyini, amma izin verdiyini söyləməklə kifayətlənirkən, Ağaoğlu, Quranın təsdiq etmədiyi bir şeyə izin ver­məsinin nədən gərəkli olduğunu tarixi təməldə açıqlamağa girişir. Əslində hər iki yazarın yazıları məqsəd və mahiyyət baxımından çox bənzər olduğu halda anlayış baxımından aralarında dərin bir ayrılıq görünməkdədir. Ağaoğlu, Allah­dan gələn vəhyin ictimai gerçəklərlə şərtlənməsi fikrini önə sürərək Allahın niy­yətini tam və birbaşa olaraq gerçəkləşdirmənin imkansızlığını göstərmişdir; in­san oğlu həqiqətdən ayrılmamışdır, həqiqətə təsir edib dəyişdirmişdir (4, s.224).

Fahri Sakal da müəyyən qədər Holly Shisslerlə eyni mövqedən çıxış edir. Onun fikrincə, Ağaoğlunun islam dinilə bağlı yazıları ümumi olaraq dövrün siyasi və mədəni hadisələrini şərh edərkən verdiyi örnəklərdir. Yoxsa islamla bağlı doğrudan yazı yazmamışdır. Qadınların, əlifbanın, mədrəsələrin vəziyyəti, islam aləminin geriləməsi, xilafətin səltənətə dönüb istibdadın islamı əzməsi və s. kimi mövzulara həsr edilən yazıları əslində bütünlüklə dövrün hadisələrini daha yaxşı şərh etmək üçündür (8, s.132-133).

İslam dünyasının çöküş səbəblərindən birisi olaraq gördüyü qadın və ailə məsələsinin həlli ilə müsəlmanların təkrar yüksələcəyini də bildirən Ağaoğlu, müsəlman aləmini yüksəldəcək qabiliyyətli gənclərin sağlam ailələrdə yetişəcəyini, lakin mövcud ailə quruluşumuzdan gözlənilən xilaskar fərdlərin çıxmasının imkansızlığını irəli sürmüşdür (8, s.137). Ümimiyyətlə, ailə və qadın mövzusu təkcə Ağaoğlunu deyil, müasiri olduğu digər islahatçı mütəfəkkirləri də düşündürən əsas problemlərdən olmuşdur. Heç təsadüfi deyildir ki, İsmayıl bəy Qaspıralı da yeniləşmə ilə bağlı fəaliyyətində dillə yanaşı qadın probleminə də mühüm yer ayırmışdır. Onun prinsiplərindən biri də məhz türk qadınına azadlıq və kişilərlə bərabər hüquqlar qazandırılması uğrunda mübarizə olmuşdur. İsmayıl bəyin “Qadınlar ölkəsi” adlı əsərindən bəhs edən Yusuf Akçura yazır ki, o, “Bu prinsipini də israrla və davamla gerçəkləşdirmək istər. Onun gözündə millətin anaları, millətin birinci tərbiyəçiləri qadınlardır; qadınlar həyatı anlamayacaq olurlarsa, uşaqlarını həyata qabiliyyətli olaraq yetişdirəməzlər. Millətin yarısı, qadınlardır; onlar həyat və fəaliyyətdən uzaq qalarlarsa, millətin həyat və fəaliyyəti də yarımçıq qalar...” (5, s.72).

Ə.Ağaoğlu irsinin tədqiqatçılarından olan Ufuk Özcan isə bu fikirdədir ki, (7, s.75-76) müsəlman qadınının Avropa yaşam standartlarına uyğunlaşdırılacağı təqdirdə cəmiyyət problemlərinin də həll olunacağı düşüncəsinin həqiqətə uyğun olmadığı ortadadır. Çünki Qərbdə qadın hərəkatı, ucuz işçi qüvvəsini təmin edən kapitalist mexanizmlər içində qadının işgüzar həyata fəal olaraq qatılmasının bir nəticəsi olaraq ortaya çıxmış və getdikcə qadın haqları sahəsində inkişafa nail olunmuşdur. Bunun əksinə isə, belə bir sənaye və ictimai təşkilatlanmadan məhrum olan Şərq cəmiyyətində qadının statusunda bənzər dəyişikliklər olmadan qadın və ailənin islahatlara cəlb edilməsi zərurəti irəli sürülmüşdür. Elə Şərqdə qadın haqlarının ictimai bir təşəbbüsün nəticəsi olaraq inkişaf etməməsinin, yuxarıdan diqtə edilən islahatların cəmiyyətə asanlıqla tətbiq oluna bilməməsinin başlıca qüsurları da məhz bu səbəblərdə axtarılmalıdır.

Azərbaycanda gender problemlərinə dair ilk tədqiqatlardan olan “İslama görə və islamiyyətdə qadın” əsərini, eləcə də sırf islama aid digər kitab və çoxsaylı məqalələrini çap etdirməklə, Ə.Ağaoğlu, islam dinini təhriflərdən və qərəzli münasibətlərdən qorumağa çalışmışdır. Bu əsərlərin, Avropa elmi-nəzəri fikrinin yanlış şərhlərinə təsir göstərmək cəhdləri ilə yanaşı, xalqımızın mövhumat və xürafatdan qurtulub islamın əsil mahiyyətini əks etdirən inanclara yiyələnməsində də praktik əhəmiyyəti olmuşdur.

Ədəbiyyat

1.        Ağaoğlu Ahmet. İslamlıkda kadın (Türkceye çeviren: Hasan Ali Ediz). İstanbul, Nebioğlu Yayınevi, 1959.

2.        Ağaoğlu Samet. Babamdan hatıralar. Ankara, Zerbamat matbaası, 1940.

3.        Ağayev Əhməd. İslama görə və islamiyyətdə qadın (rus dilindən tərcümə edəni: Rüfət Şərifov). “Mədəniyyət dünyası”, XII buraxılış, Bakı: ADMİU, 2006, s.31-50.

4.        Shissler A.Holly. İki İmparatorluk Arasında. Ahmet Ağaoğlu ve Yeni Türkiye (Çeviren: Taciser Ulaş Belge), 1. Baskı. İstanbul Bilgi Universitesi Yayınları, 2005.

5.        Akçura Yusif. Türkçülüğün tarihi. İstanbul, Kaynak yayınları, 2001.

6.        Özcan Ufuk. Ahmet Ağaoğlu ve rol değişikliği (Yüzyıl dönümünde batıcı bir aydın). İstanbul, Donkişot yayinlari, 2002.

7.        Özcan Ufuk. Ahmet Ağaoğlunun eserlerinde kadın ve aile teması. “Mədəniyyət dünyası”, XII buraxılış, Bakı, 2006, s.67-76.

8.        Sakal Fahri. Ağaoğlu Ahmed Bey. Ankara:,Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1999.

9.        Süleymanlı Mübariz. Kulturoloji tədqiqatlarda Əhməd Ağaoğlunun “İslama görə və islamiyyətdə qadın” əsərinə elmi-tənqidi münasibətlər haqqında. “Mədəniyyət dünyası”, XII buraxılış, Bakı: ADMİU, 2006, s.7-30.

10.     Агаев Ахмед. Женщина по исламу и в исламе. Тифлис (Скоропеч. М. Мартиросянца, Михайловский пр. № 81), 1901.

М.А.Сулейманлы

Первый в Азербайджане культурологический трактат по проблеме гендера

Ведущей силой начавшегося с первых лет ХХ века национально-культурного возрождения в общественной жизни Азербайджана были представители азербайджанской интеллигенции, в основном, получившие образование в европейских университетах. Одним из важных элементов их борьбы за общественный прогресс и приобщение к достижениям мировой культуры была проблема женщины и семьи. В статье говорится о заслугах азербайджанской интеллигенции в решении этой проблемы. Особенно подчеркивается культурологическая сущность и значение книги Ахмед-бека Агаоглы «Женщина по исламу и в исламе». Анализируются и обобщаются данные исследований на эту тему. Раскрывается значение книги с позиции исторической преемственности и решении проблемы гендера в современную эроху.

M.A.Suleymanli

Initial cultural research on gender problem in Azerbaycan

Since early XX.th century, the pioneers of national move aiming rise of civilization in Azerbaycan society were mainly the intellectuals who were educated in Russia and Western world. One aspect of their struggle to develop the society and adopting world’s scientific and cultural values was related with women and family issues. Contribution of our intellectuals on this aspect are emphasized in the article. Cultural value of Ahmed Ağaoğlu’s work named “Status of women in Islamic belief and Islamic society”, first excellent investigation on this topic is dealt with. The opinions of reseachers about this work are analysed and depicted. Importance of the work in solution of gender problems in ancient times and contemporary world are explained.

Tel: 431 05 65 (ev); 050 624 54 82 (mobil)

mubariz_suleymanli@yahoo.com