ÖZ TÜRKÇƏ SÖZCÜKLƏR

      Dillə eləcədə sözcüklərlə bağlı danışıb  yazmaq , bilgi ötəsi  sorumluluq istər. Bu sorumlulğa titiz  düşüncə yürütməklə souynmaq olar . Bilik yerinə olasılıqlara sarılaraq  düşüncə yürütməklə, qaş düzəldiyimiz yerdə göz çıxardarıq . Ona görədə bir ulusun ana varlığı olan dilə sayqılı davranıb, biliklərimizlə önərilərimizi  özəl düşüncələrdən uzaq içdənliklə sunmalıyıq . Bu yoldə Azərbyacanda əskidən “ terminolji komitəsi ” Türkiyədə isə “ Türk dil kurumu ” yetərli olmasada  çalışmışlardır . Bu suçlamamın nədəni bu iki ölkəyə dil vergisi vermədən soxulan minlərlə yabancı sözcüklərin olmasıdır. Bunların soxulmasında  dildən sorumsuz  görünən alverçi , muğənni , işçi, siyasətçilərin  yanında , dildən sorumlu olmaları gərəkən yazıçıların , qoşuqçuların, fəlsəfəçilərin , qəzetəçilərin , dilçilərində yabancı söz vurğunluğundan dolayı payları vardır . Bu vurğunçuluq qarşısında  savaşmadan uduzmuş durumda olaraq yabancı sözcüklərə özgəçilik ( kapitülasyon) payı veririk .

      Yuxarıda adlarını çəkdiyim dildən sorumsuzlara bu yöndə bir söz deyilərsə, çiyinlərin silkələməkdan başqa nəsnə deyəcəkləri olmaz . Ancaq dildən sorumlu olanların bu yöndə suçlamalar qarşısında  yersiz , anlamsız yorum yozumdan başqa nə deyəcəklərini  bilmirəm . Bunların bir çoxları “ Sözün doğrusuyla ” anlamlı dilçilikdən uzaq  yalnız “ məndə ” varam demək üçün toplumu çaşbaş salmaqdan başqaq nəsnə edəməzlər .

         Ömər Faiq Nömanzadə hardasa 100 il bundan öncə demiş “ iyrənmiş ərəb , fars sözlərini yan yana düzüb, ədəbiyat demək , ədəbiyatı bilməmək deməkdir ” . Bu anlamda alışılmış  , ölməz ( klasik ) denilən bir çox nazimi qoşuqçu alaraq  çiyinlərimizə yüklmişlər , daşıtdırırlar . Salman mümtaz M . Ə. Sabirə Türk qoşuqçularından  hansını bəyəndiyini sormuş. Sabir N. Kamalla , R . Əkrəmin adlarını demişdir . S . Mümtaz isə , T . Fikrəti sorduqda “ O ərəb şairidir ”  yanıtlamışdır .

        Doğrusu bu gün  əruz dışında yazılan Y. Əmrədə, Q. Burhanətdindən , Tufarqanlı.Abbasdan öz türkcə bir dizi oxurkən , yüz illər ötsədə dilmanca eləcədə yorum yozuma gərəkmi var !? Bu əngin göy kimi açıq  Türkcədir, ərəb saçı kimi qarışıq əruz deyildir . Ona görədə Kaşğarlı Mahmut çəkinmədən Bağdada öz Türkcəsilə axın etmış , şımarıq ərəb xəlifəsinə “ Türk atı ərəb atından yürək olduğu kimi , Türk dilinində ərəb dilindən yürək olduğunu bildirmiş ” . Bu biliklə ürək işini Y. H. Hacəb QUTADQU BİLİKlə süsləmış , Türkcəyə dırnaq ucu  yan baxanları Ə ,Ə , Nəvayi eyləmlərlə( Fiillərlə) məhkəməlik  ( Muhakimətülluğətenlə ) etmişdir .

       Fuad Köpürlünün “ Dədə qorqudu tərəzinin bir tayına , qalan klasik Türk ədəbiyatını  o bir tayına qoysan, dədə qorqud ağır basar ” deməsi doğrunu yansıdır. Bu gerçəkliyi dartışmaq , Türk dilinin özəlliklərini  bilməyənlərə söz payı verə bilər . Onun ötəsi çənə yormaq üçün yorum yozum ola bilər . Dədə qorquda olan deyim biçimlərini biriləri ilkin  yazım örnəkləri kimi görürlər , ancaq onlar gerçək Türk tümcələrini yansıdar. O tümcələr ilkinliyi kimi də gözəlliyilə özəlliklərini qoruyub saxlamışlardır . Bizm bu gün  çeviri  dillə danışdığımız aydındır. Tümcə vurğularımız ərəb, latin , ingilis dillərindən çevirmələrdir . Buna görədə Türkcənin sözcükləri tümcəyə uuym saxlamır. Bu nədənlə dilimizə yabancı sözcüklərin girməsi erkən mənimsənir .

        A .M .Vongaben “ Əski Türkcənin grameri” yapıtında deyir : “ İndiyə kimi Türkoloqlarla dilçilər,  gerçək Türkcənin  diltörəsini anlıyamamışlardır ”. Dədə qorqudu oxurkən dodaqların arasında qalan o gözəl Türkcənin dadına doymamağın nədənidə bu ola gərək .

       İndiyə kimi Türkcəni topluma sevdirməmişik desəm , suçum boyun qırmaz . Bildiyimiz kimi bir çox  xaqanlarımızda Türkcədən hürkmüş , özgəyə tapınmış , “ özgə çıraqlarına yağ olmuşlardır ”.  Bunların saysız örnəkləri geçmişliyimizdə ( tariximizdə ) vardır. Mən bunun ana nədənlərini belə özətlirəm :

      1- Egemənlik öncüllüyü : Türk xaqanları egemənlik dönəmlərində öncüllüyü siyasi , əsgəri yönətimə vermiş , öz dilinə qarşı sorumluluq duymamış , bunun tərsı başqa dillərə qayğı göstərmişlərdir  . Qəznəli Mahmutdan , Qacar, osmanlı saraylarına kimi bir çox örnəkləri vardır .  “ özü Türk oğlu Türk , Amma deyir Türkü cəhalətdir ” ( M . Şəbüstərli )

      2 – Ülkü düşgünlüyü : Xaqanlarımız bütün geçmişlərini egemənlikləri üçün yadırğayıb , unutqanlığa vardıqları kimi , qoşuqçularımızla bilginlərimizdə yansılama eləcədə sayruluğuna tutulmuşlardır . Ona görədə özgə ölçütlərlə “ Bu düşvar asan olmamışdır ”. Toplumla  bilginlər eləcədə qoşuqçuların aralarında anlaşılmazlıq duvarı hörülmüşdür. İslam  inancının aşıladığı ərəbcə egemənliyidə Türkcənı dar alana sıxışdıraraq  yeni sözcüklərin törənməsini qısıtlamışdır .

   3- Dil bilgisizliyi : Üstə yorumladığım iki ana nədənin aşıladığı sonucu ,Türkcə doğru düzgün incələnməmiş , onun gəlışmə yolları göstərilməmişdir . Bu nədənlə Türkcəyə qarşı bir ön yarğı söz konusu olmuş , bilimdən dışlanmışdır .

      Bu son nədənlə bağlı bir az  genış yazmağı düşünürəm . Umarım  yorumlarımda gerçəkləri deyə biləm .

     Türkcənin gözəl özəlliklərini bilmədən , dil bilgisindən uzaq əskidən ərəb , fars indisə avropa dillərinə vurqunluq duyulub , Türkcə sözcüklər kölgədə qalmış , unudulmuşdur . Bunun yorumunda dilçilər sürgünə göndərdikləri Türkcələri “ arxeyqləşmış ” deyə dışlar , yabancı sözcüklərə “ vətəndaşlıq ” vermədə sakınca  duymamışlardır . Bu işində bir nəçə nədəni vardır . Biriləri bilikli olaraq Türcəyə qarşı qaşınmalarından  ( alerji) dolayı bu işi görərlər. Onlara nədən bu işi gördüklərini sorarsan dillərini ayaxlarından uzun göstərərək “ Türkçə bilim dili deyil ”, “ yetərsizdir ” kimi anlamsız nədənlərlə öz bayağılıqlarını göstərərlər . Bu kəsimlə dillə bağlı söz verib, almaq yersızdır. Biriləridə yabancı sözcüklərdən pozla bilik süsü olaraq yararlanırlar . Bunlarında  ağızlarına “ nə böyük söyləyirsən ” deməklə anı dağlarına yolamaq olar . Ancaq biriləri isə bunu dilçilik adına görürlərdir . Bunlar qaranlıq düşüncələrə qapılıb, dediklərində dirənər , gerçəyi bilsələr belə üzlərinə gəlməzlər . Bunlarla doğrudan savaşmaq gərəkir . Bunlar  sözdə bu ulusun dostusalar, işdə qənimidilər . Bu nədənlə onların bellərinə yüklənmiş ad sana baxmadan öz dillərilə danəşmaq gərəkir.

         Türkçəni indiyə kimi qoruyan dilin özü olmuşdur . Dilin səs uyuşumula ( ahəng qanunu)    əklərin çoxluğu bu qorunmanın təməli olmuşdur . Səs uyuşumu dilin pozulmamasını , eklər isə yeni sözlərin yaranmasınıa olanaq sağlamışlardır . Türk dili matimatik  kimi düzənli bir dil olmağıyla yanaşı , döğa musiqisi dilidir . Bu dildə doğada olan bütün səslərdən fiil düzəltmək olar . Örnək üçün “Ş ” şaqqıldadı , “ T ” Taqıldadı ,  “ z ” zıqqıldada,   ... Bir sözlə Türkçəylə doğanın bütün varlığını çizmək olar . Gələcəkçi ( fütürist ) N. Hikmətin qoşqusunun en gözəl yönlərini bu doğa səsləri duydurur . Bu səslərdən yaranan sözlər Türkçəyə özəldir . Belə bir özliklərlə varlı olan dili dilnçiliyə götürmək  bilim adına olduğu kimi insanlıq adınada yaraşmayır . Bu dilənçi dilçilik Türkçəni yoxluğa götürən bir yoldur . Buna onay verənlər bu dilin qənimləridilər .

         Biriləri bunu dil alış verişi olaraq görürlərdir . Ancaq burada yanılırlar. Türkçənin Yapı özəllikləri geçmişdə basqısı altında tutulan ərəb, fars inidisə Avropa dillərindən ayrıdır . Bu dillərdən gələn sözlər Türkçənin özəlliyi olan səs uyuşumuna uymaz , dildə qarışıqlıq yaratdığı kimi deymdədə çətinlik çıxardar . Bu konunun başqa bir olumsuz yönünü  eski TDK  başqanlarından Prof. Dr. H. Zülfikar belə dəyərləndirir :

      “ Yabancı kökənli termin Türkçəsini  / Türkçədə  bu kəlməyə qarşılıq bulunmaz , bu kavram Türkçə olaraq ifadə edilməz . Bulunan qarşılıq əsas anlamı verməz /  gibi çeşitli səbəblər irəli sürərək kullanmamak bir bakıma düşüncənin olgunlaşmasına ,bilginin yayılmasına əngəl olmak deməkdir . Türətilən kəlmələrin zamanla anlam gennişləməsinə uğradığı bir gerçəktir .  ”

       “ Konu öğrenim çağında bulunan öğrənciler açısından çok daha önəmlidir . Konsantrasyonla , rezistans terimləri dilimizdə yoğunlaşma ilə dirənç sözlərilə  karşılanıyor . Öğrəncilər bu Türkçə kəlmələrin tanımlarını öğrənmədən öncə köklərdəki anlamlardan  eklerdeki görəvlərdən bəlli bir çağrışıma ulaşarak bu sözləri kavraya bilməkdədirlər . Halbuki batı dillərindən geçən karşılıklarını  özəl olaraq öğrənmək zorundadırlar . Bu tür kelimelerin telafuzlarıla yazımlarıda öğrəncıyə ek bir yük gətirir  ”. ( Terim sorunları, terım yapma yollar . s . 25- Prof . Dr. H. Zülfikar)

         Məncə  yabancı sayruluğuna tutulanlara ,  gərəkən yanıt yetərincə bu tümcələrdə verilmişdir . Nədənsə biriləri Türkçəyə qaşınmalarından dolayı yenədə başqa olumsuzluqlar irəli sürürlərdir . Bunlar bilincdən uzaq içlərində olan pıslıyı araya qoymaqdadırlar .

        Türkçənin dil özəlikləri egemən olan dillərdən ayrı olduğu üçün , onlardan borc almada öz varlığını itirər yavaş - yavaş başqalaşmağa doğru gedər .

       Min ildən artıqdır Türkçəyə ərəbcəilə farscadan çoxlu sözlər gəlmişdir . Bu sözlər bu dilin özəliyini daşımadıqları üçün  qısır qalmış , ölülərilə də bu dilə yük olmuşdur. Bu gün belə Azrbaycan Türkcəsinə  baxsaq bu iki yabancı dilin  sınlaqı ( məzarlığı )  durumunda olduğu görünür.  Bir çox sözlər anlamlarını belə dəyişmiş ,  köksüz duruma gəlmişlərdir . Sözlərin yaranmasında mitilogiyanın etgən olduğunu düşünsək , bu yanlış işlə bilimlə insanlığa nə kimi pislik etdiyimiz aydın görünər . Biz dilənçi dilçiliklə yalnız öz geçmişimizi baltalamır başqa uluslarında  uyğarlığını pozuruq ( Təhrif edirik ) . Bu gün ölü ( arxeiq) söz deyə arı Türkcə sözləri tapıb üzə çıxartmaq , geçmişliyimızə ışq tutmaq , Türk uyğarlığının yeni araştırmalarına götürər bizi.  Örnək üçün ərəbcəsini işlətdiyimiz “ həkim ” sözü “ yerinə Divani luğatı Türkdə olan “ sağucu ” sözü bütün yönlərilə ağır bastığı kimi bir bilim uyğarlığınında göstərgəsidir . Həkim  sözünü bütün bitikləri toplayaraq Türkcələşdirib , bir Türkə anlatmağın çətinliyni bilməmiz gərəkir . Ancaq yazıb , oxuması olmayan bir Türkə “sağatmaq ” fiilindən “sağucu  ” adının düzəltilməsini açıqlayıb , anlatmaq çətin olmaya gərk .  Biz yüzlərlə yaşaya biləcək sözlərimizi öldürməklə öz geçmişimizi baltalar, qırımlara ( duşmanlara ) “ Ətraki bi idrak ”, “ köçəri , bayağı Türk ” kimi qara yaxma söz payı veririk .  Örnək üçün  , 1 000 ilə yaxın  yaşı olan bir bitiktə ( Divani luğati Türkdə ) ütü  (ütük) sözünün olmasi dərin Türk uyğarlığının aydın göstərgəsidir . Yüzlərlə belə sözü sürgünə göndərərək özümüzü gülünc duruma gətirib , dədələrimizin üzünə kölgə salmışıq .   

        Bu yabancı sözlər yalnız Türkcəni dilsiz etməmiş , dilin yumuşaqlığında əlindən almışdır . Bu sözlər ipəyə yamanan bez kimi əprik , yaraşıqsız  olduqlarından səs uyuşumuna da uymadıqlarından dili də topolamaya götürmüşdür .  Azərbaycanın əski dilçilərindən olan Fərhatzadə !926.cı ildə yazdığı ( nə üçün ərb əlifbası Türk dilinə yaramaz ) yapıtində belə bir sonuca varır . Ərəb əlifbası bir dağıdıcı qoşundan çox Türk dilini dağıtmışdır . O , yapıtında bu konunu çox dərindən incələmiş , bilkli olaraq bu sonuca varmışdır . İnanc yoluyla soxulan ərəb , fars sözcüklərinin dağıdıcılığı da o əlfabedən az olmamışdır .

        Məncə Türkcənin söz törədən əklərini  başqa dillərin fiilərilə tartının gözlərində ölçərsək, eklərimiz ağır basar . Doğanın bir səsindən minlərlə fiil , fiillərdən  çeşitli ad, sifət düzəldə biləcək bir dilin yaramaz dilənçiliyə gərəyimi var !? Yazıb oxuması olamyan dədələrimiz gərəyində altun kimi gözəl sözcükləri düzəldib , bizə ərməğan etmişlərdir. Biz bunu başara bilmiriksə suçu dildə deyil , öz biliyimizdə , bacarımızda bilməliyik .

         Bu gün dilin qorunub saxlanması eləcədə gəlişməsi yazqan  əlinə alıb , dildən yararlananların borcudur. Bu nədənlə yabanı sözcükləri gömrükdən girmədən öncə yaxalayıb , adını dəyişdirərək Türk ölkələrinə giriş verilməlidir . Bu yolda dilçilərlə yanaşı yazıçının , qoşuqçunun , gəzetəçinin də ulusal görəvlərindən biri bu olmalıdır . Bir ölkəyə girən kiçik bir maldan vergi alındığı kimi , söz vergisinində alınması  gərəkir . Yoxsa dil yabancı dillərin atıqlığına çevrilə bilər . Bu iş görülərkən Sayın Prof. Dr .H . zülfkarında bir uyarsını göz önündə tutmamız gərəkir .

“ Terim  türətmək mekanik olaraq bir köklə bir əki birləştirmək demək deyildir . Bu bəsit işi hər kəs yapa bilir . Terim yaparkən dilin incəliklərini bilmək , kəlmənin səs , ahənk , yapı yönlərini  hesaba qatmaq , qarşılayacağı kavramı hər yönüylə iyi dəğərləndirmək gərəkir . Ötə yandan türətiləcək kəlmənin bir istetik  yanının da bulunması gərəkdiyini unutmamaq gərəkir  ”. (   Terim sorunları , terim yapma yollar  . S. 40 )

        Bu konu sözcük düzəltmə yolunda çox önəmlidir . Türkiyədə “camaşır makinesi ” , Azərbaycanda isə “ paltaryuyan maşın” deyə işlənir . Türkiyədə düzəldilən sözün türkcəylə yaxından uzaqdan ilgisi yoxdur . Farsca bir adla ( came ),  fiilə (Şır , şostən)  latincə ad ( makin ) artılaraq düzəldilmışdir . Nədənsə Türkiyədə Türk qardaşlarımız dedikləri başqa Tür ağızlarından yaranmağa ərinmışlərdir . Bu gün Azərbaycanda toplumun mənimsədiyi çox gözəl Türkcə sözlər vardır , bunların yerınə Türkiyədə indi də yabancı sözlər işlənir . Örnək üçün bütün türk dilinin özəlliyini , gözəlliyini daşıyan “ çimərlik ” sözü , “plaj ” yerinə  işlənir . Yazıb oxuması olmayan qoyuna çimənlikdən danışsan anlayacağı kimi , yazıb oxuma öyrənməyən çoçuğa da çimərlikdən danışsan “ o nə ” deməyəcəyi aydındır . Ancaq nədənsə üzü batıya mıxlı Türkiyədə bu yöndə sözdə qardaşlıq varsadə ,  iştə görünmür .

         Söz düzətməkdə sözün gözəlliyinin , yumuşaqlığının toplumun mənimsəməsi açısındanda önəmlidir . Bu gün Türkiyədə devlətin dilə azda olsa qayğsından dolayı öz Türkcə minlərlə  yeni sözü topluma mənimsətdirilmişdir . Bu sözlərin içində yüzlərlə  səs uyumuna yumayan sözlərdə vardır, ancaq toplum bunları gərksinim olaraq mənimsəmişdir .

         Türk dilinin kurallarına uyaraq yeni sözlər yapılmalı , geçmışdə olduğu kimi səs uyumuna uymayan sözlərin düzəltməsi aza endirilməlidir . Mən Azərbaycanlı qoşuqçu R. Rızanın “ Tərcümeye hal yerinə ” , önərdiyi “ illərliyi ” sözünü Türkiyədə mənimsətilən  “ öz geçmiş ” sözündən daha gözəl eləcədə doğru bilirəm . Burada qoşuqçunu incə ruhu sözü bayağılıqdan uzaq mum kimi yumuşatmışdır . Una görədə söz yaradılarkən qoşuqçılarında düşüncələrini alarsaq qazancımız çox olar .

        Türkçənin söz düzətmək olanağı dartılışacaq deyildir . Bu gün acunun ən uzun sözü olaraq bilinən “ Çekoslavakiyalaşdıramadıqlarımızdanmısınız ?” Bir muzik deyilsə nədir !? Neçə kəz söz hallanıb , anlam dəyişib , Türkçə əklərin uyumundə pozuqluq  yoxdur. Bax budur dil teknolijisi .

          Burada F. H. Dağlarcanın bir sözünü anımsayıram . “ Mən Türkçəmi yüzdə doxsana çıxartmışam .” 50 ildən artıq bu sözü deyən ulusun yeni quşaqları nədən övünərək deməsin “ mən yüzdə yüz Türkçəylə yazıram ”. Bu yüzdə 90 o böyük qoşuqçunun səzünü əzik deyil çox dadlı , çoxda gözəl göstərmişdir .

     Burada Şəhryarın bir dizəsini demədən geçəmirəm. “ Türkün dili tək sevgili istəkli dil olmaz  özgə dil qatsan bu əsil dil əsil olmaz ” .

          Burada deyinəcəyim başqa bir konu isə, ərəbcədən aldığımız  “ və ”ilə farsçadan aldığımız “ke , ki ” bağlaclarıdır . Tümcə tikimində iri sap yerinə işlənən bu bağlaclara gerçək Türkçədə yer yoxdur . Bunlar Türkçənin sözdizimini ( sentaksını) pozmuş , dilin axıcılığını önləmişdir .  Dədə korkutda mirzənin suçundan bu bağlaclar  azda olsa vardır . Bunlar olmayan yerdə dədə qorqud bal kimi dadlı , çay suyu kimi axıcıdır . Bunlarsız tümcələrimiz daha gözəl daya axıcı olur,  deyə düşünürəm . Bunlar  diltörəmizi  en etgiliyən eləcədə pozan etgənlərdir . Bunların yerinə dilimizdə “la , lə , ila, ilə ”, “ kən ,  “ kimi doğma bağlaclarımız vardör . Ərəblər kimi “ Leyli və məcnun ” deyildisə , Türk kimidə “ Əslilə ( ilə ) kərəm ” daha çox deyilib mənimsəndi . Bu iki yabacı bağlacda bir bayağılıq , qondarmalıq sezilməkdədir .

        Günümüzdə ortaq Türkçənin necə olması danışılır . Məncə ortaq Türkçə arı yazılan Türkçə olmalıdır . Bu arı  Türkçə çağla çeşıtlı ağızlarıda birləşdirər . Bu yolda Bütün Türk ağızlarında olan arı Türkçələrə öncəlik verilməlidir . Hüsen Kazım Qədrinin  dərləyib , topladığı “ Türk lüğəti ” sözlüyü bu yola klavuzluq edə biləcək bir qaynaqdır . Umarıq bir gün bu çox dəyərli qaynaq yenidən bastırıla .

        Burada önərilən ÖzTürkçə sözcüklərin ana qaynağı  Türk dil kurumunun “ Bilgi ” bölümünün sunduqlarıyla yanaşı Ali Püsküllüoğlunun “ Öz Türkçə klavuzu ” , Dədə qurqud , eləcədə kemal Demirayın “ Təməl Türkçə sözlük ” lər olmuşdur .

         Burada bir çox səs uyuşumuna uymayan önərilər vardır . Bunların gələcəkdə aza endirilməsi ümidilə .

       Yeni önərilən sözcüklərin əklənməsilə iki aydan bir yenidən sunulacaqdır.

                                                       Ersan Erel

           A

 Aberasyon .Fra : Sapınç 

Abone. Fra : Sürdürüm

Absoulute frequency. Ing : Kəsin sıxılq

Adres –fra : Yöngə

Afoni.fra : səs itimi

Agnostik : fra : Bilinemezci

Agrafi . yunan : Yazma yitimi

Ağıl .ərəb : us

Ajanda. Fra : Andaç

Akronim. Ing : Qısma ad

Aksesuar. Fra  : Donatımçı, bəzəkçi

Aksiyon . fra : Bəlit

Aktuel .fra : Güncəl

Alakart ( a la carte ) fra : Seçimli yemək

Alerji. Yunan : Qaşınma

Alg . latin : Su yosunu

Alternatif . fra : seçenek

Albinas . Fra : Ağşın

Amblem ( ambleme ). Fra : Bəlirtkə

Ampirik ( empirique ). Fra : Dənəyə dayalı n

Anarşi .yunan : Dərəbəylik , qarışıqlıq

Anartri. Fra : Dil tutuqluğu

Anatomi .yunan : Gövdəbilim

Animasiyon . fra : Canlandırma

Angajman ( engagement ).fra : Bağlantı

Agnosi : fra: Tansızlık

Agrandisman.fra : Büyültmə

Angajman . Fra : Bağlantı

Anket. Fra : Sormaca

Anomali . fra :  Sapaqlıq

Anons.fra : Duyuru

Ansambl ( ensemble ) . fra  : Topluluq

Ansikloprdi . fra :Bilgilik

Anten . Fra : Duyarqa

Anti . yunan : Qarşı

Antipati ( antipathie ) . fra : Sevimsizlik , soyuqluq

Antipatik .fra : sevimsiz , soyux

Antitez . yunan : Qarşısav

Antre .fra : Giriş , Başlanqıc yeməyi

Aranjman . fra : Düzənləmə

Aranjör. Fra : Düzənləməçi

Arbitraj. Fra : Ara qazanc

Arboretum . latincə. : Ağac parkı

Arketip( archetype) . fra : İlkörnək

Aroma. İtaliyanca : Xoş qoxu (gözəl qoxulu)

Aromatik: Xoş qoxulu ( gözəl qoxulu)

Artikülasyon  (articulation). Fra :  Boğumlanma ( dilçilikdə )

Asimilasyon . fra : özümləmə

Asparagas .ing : Şişirmə xəbər , Şişitmə sav

Astronom . fra : Göybilimci

Aupair. Fra : Baxıcı

Aut . ing : Dışarı

Avangart ( avant-garde ) . fra : Öncü

       B

Bakirə. ərəb : Ərdən

Balans . fra : Dəngə

Barikat . fra : Önləc

Bariyer ( barriere ). Fra .  Əngəl

Barkod (barcode). Ing : Çizgi imi

Bearish . ing : Düşən ( alverdə )

Bestseller . ing : Çoxsatan

Bedminton . ing : Tüklütop

Bədbin . fars : Qaramsar

Bədir. ərəbcə : Dolunay

Bəlağət .ərəb : Sözbilimi

Bəyannamə . ərəb : Bildirgə

Bəyanat . Ərəb : Dəməç

Biblografija .ərəb : Qaynaqça

Biyografi. Yunan : İllərlik , yaşam  öyküsü

Biyolog . yunan : yaşam bilimci

Blactop. Ing : Küçə basketbolu ( Küçə səbəttopu )

Blokaj ( blocage) fra : Tutmaq , durdurmaq

Boarding gart . ing : Uçuş kartı

Bolometre .fra : Işınımölçər

Botanik . fra : Bitgi bilimi

Bounspas . İng : Səktirmə pas ( səbəttopda )

Brand extention . ing :  Marka türləməsi ( im türləməsi )

Branş.fra : Dal , qol

Brifing . ing : Özətçə

Buldozer. Ing : Yoldüzər

Bullish . ing : Yüksələn (alverdə )

Burjuva .fra : Kənsoylu

       C

Cani .Ərəb : Qıyıcı

Carry trade. Ing. Araqazanc alveri

Casting , ing : Oyuncu seçimi , yoxlama çəkimi

Casus . Ereb :  Ağızlıqçı

Cərəsəqil . ərəb : Qaldiricı

Charter. Ing :  Dolmuş uçaq

Check-list .ing : Dənətim çizəlgəsi

Check-out.ing : Çıxış işləmi

Cihaz. ərəb : Ayqıt

Cinayət. ərəb : Qıyım

Clearing  . ing   : Takas

Clip kart. İng : varlık kartı

      Ç

Çare . fars :Umar

    D

Datif. Fra : Yönəlmə durumu 

Dealline. Ing : Sunan

Debi.fra : Axım

Defakto . latincə : Edimli

Defans. Fra : Savunma

Defroster. Ing : Buz çözər

Deprasiyon.fra :çöküntü

Detay. Fra : ayrıntı

Demogoji.fra . Duyğu sömürüsü

Demokrasi.yunan : Elerki

Demokratik. Yunan : Elergil

Deolasman.fra : Dişsaha

Destinasyon. Fra : Varacaq , varışyeri

Detant. Fra : Yumuşama

Deterjan. Fra : Arıtıcı

Determinizm . fra : Bəlirlənimçilik

Determinist .fra : Bəlirlənimçi

Developer. Ing: Yüyənəc

Dezenformasyon. Ing :Yanıltma

Dəlil . ərəb : Bəlgit

Dərman.fars : Toxdac

Diaspora . fra : Qopuntu

Difraksiyon .fra :Kırınım

Diktatör . Latin : Buyurqa

Dinamo.  Fra :Sürükləyici , Gücləndirici

Direksiyon. (rol , fərman ) fra : Yönəltəç

Direktif . : Yönərgə

Direktor . fra : Yönətmən

Disiplin . Fra :Düzəncə

Disponibilite . fra : Hazır pul

Diyalekt. Fra: Ləhcə ,ağız

Diyalektik materyalizm .fra : Eytişimsəl özdəkçilik

Dogma. yunan : İnaq

Dogmatik .fra : İnaqsal ( inaqçı )

Doktrin. Fra : Öğrəti

Dominant . fra :Baskın

Done, data .fra :  Veri

Donor . fra : verici

Dripling . ing : top sürme

Duayen .fra : ağsaqqal

Dünya .ərəb : Acun

Düşman. Fars : Qırım

        E

Edisyon. Fra : Baskı, çap

Editör. Fra : Yayımçı

Egoist .fra : Məncil

Egosantirik .fra : Məniçinçilik ( Mənüçünçülük)

Egzistansiyalist. Fra : Varoluşçu

Ehsas . ərəb : Duyum

Ehtimal .ərəb :Olasılık

Eklektik ( eclectique ).fra : Seçməçi , karmacı

Ekliptik. Fra : Tutulum

Ekran. Fra : Görüntülük

Eksantrik (excentrique ). fra: Dış mərkəzli

Eksperimantalizm . fra : Dəneysəlçilik

Eksper. Fra : Uzman

Ekspersyonizm.fra : Dışavurumçuluq

Eksperyans. Fra : Dənəyim

Ekspozisyon (exposition ). Fra : Eərgiləmə , sərgi

Elmi.ərəb : bilimsəl

Embriyo. Fra : Oğulcuq

Emperyalizm. Fra : Yayılımçılıq ,Sömürgəçilik

Empresyonist. fra : İzlənimci

Emprivizasyon . fra :  Doğmaca ( filbədahəe)

Endirek . ing: Çiftvuruş , ikilivuruş ( ayaxtopunda )

Endeks .ing : Dizin , göstərgə

Enerji. latin : Erkə

Ensklopediya. Ing: Biliklik

Enfeksiyon. Fra : Bulaşma

Enflasyon .Latin : pulçoxluğu , Para şişginliyi

Enformasyon ( information ).fra : Danışma , tanıtma , savlaşma ,bilgiləndirmə

Ent ( hand ). Ing : Əl. Əllə oynama

Entegrasyon . fra : Bütünləşmə , uyqunlaşmaq

Entelektualizm .fra : Anlıqçılıq

Epidemi.fra :Salqın sayruluq

Epigrafi.fra : Yazıtbilimi

Epilog .yunan : Sondeyiş

Episantır . Fra  : Deprem ortası

Eskiz .fra : Taslaq

Estetik. Yunan : gözəllik

Ethnos. Yunan : Ulus , budun

Etimoloji.yunan : Kökənbilim

Etnik . yunan :Azınlıq, budunsal

Etnografya . yunan : Budunbetim

Etnolog .yunan: Budun bilimci

Etnoloji. Yunan :Budun bilimci