گونتای جاوانشیر 

قادین و آزادلیق

Qadın və azadlıq

  شرقده قادین ایجتیماعی- تاریخی توخونون (شبکه نین) بیر پارچاسی کیمی آنلاشیلمامیشدیر. بو ذهنییت هله ده داوام ائدیر. یعنی اؤز دَییشمزلیگینی، سئویمسیز دورومونو سوردورَن شرق کولتورونده ایجتیماعی اولایلاردا قادینا یئر یوخدور. حتّی بعضی اؤلکه لرده قادینا آنایاسال حاق تانینسا دا، "ایسلام اورتا چاغی "[1] کولتور و دونیاگؤروشو اولاراق قادینلارین قارانلیقدا قالماسینا، اسارتله ایچ-ایچه اولان تاریخی ستاتوسونون داوام ائتمه سینه نییتلیدیر. 1400 ایللیک قادین حاقلاری ایله موباریزه تجروبه سینه صاحیب اولان ایسلام اورتا چاغی نین قارانلیغینی، داشلاشمیش کولتورونو مودئرن حقوق آنلاییشی اوچورا بیلمکده چتینلیک چکمکده دیر. تورک آیدینلاریندان ماجیت گؤکبَرک و تقی الدین مئنقوش اوغلونون دا سؤیله دیکلری کیمی "بؤیوک آتاتورک آنادولودا ایسلام اورتا چاغینی" ییخمیشدیر. ایسلام اورتا چاغینی یاشادان عثمانلی ذهنییتینی تاریخه گؤمموش و قادینلارا اینسان اولدوقلارینی خاطیرلاتمیشدیر. لاکین تقریبن 100 ایللیک بیر زامان کئچمه سینه رغمن یئنه ده قادینلار تؤره لرین و دینی جهالتین قوربانی اولورلار. 100 ایللیک آوروپالاشما تجروبه سی اولان تورکییه جمهورییتینده دوروم بئله دیرسه، هئچ بیر مودئرنلشمه تجروبه سی اولمایان دیگر ایسلام اؤلکه لرینده قادینلارین دورومونون نه قدر بدبخت اولدوغونو همن باشدان سؤیله مک مومکوندور. 

                 شرق اینسانی ایله غرب اینسانینی موقاییسه ائده جک اولساق، بئله بیر مولاحیظه ده بولونماق مومکوندور: شرقلی، کئچمیشین نوستالژیسی ایچینده دویغولانیب دوران، غربلی ایسه گله جکده نه اولاجاغی نین هیجانینی یاشایان آکتیو اینسان نؤوعودور. حیاتین بوتون ساحه لرینده بو ایکی شرق و غرب اینسانی نین دوروشو گؤرونمکده دیر. شرق اینسانی اؤزونو بوسبوتون کئچمیشه، غرب اینسانی اؤزونو گله جگه منسوب بیلیر. بو گون غربین شرق اوزَرینه حاکیم اولماسی نین دا سببینی بو باخیش آچیسیندان دَیَرلندیرمک مومکوندور. ایندیکی زامان کئچمیش زامانین گله جگی اولموشدور. کئچمیش زاماندا غرب ایندیکی زامانداکی دورومونو پلانلاییب و بوگونکو ریفاهی، دئموکراسینی یاراتماق اوچون ماددی- معنوی اولاراق هرطرفلی حاضیرلیق ایشلرینی ائتدیگی زامان، ایسلام شرقی کئچمیش زاماندا یئنه ده کئچمیشین رؤیالارینی، یوخولارینی گؤروردو و گؤرور. غرب، کئچمیشین گله جگی اولان ایندیکی زامانی، ایندیکی اوستون دورومونو، دئموکراسیسینی، اینسان حاقلارینی، قادین حاقلارینی بؤیوک زحمتله یاراتدی، شرق ایسه کئچمیشین رؤیالاریندا باتیب قالدی و قالماقدادیر. شرق اینسانی تئکنیک، دوشونجه، پسیکولوژیک باخیمدان هئچ بیر زامان اؤز چاغیندا یاشاماق ایستمه میشدیر. بو گون سادجه ماددی ووجود اولاراق 21- جی عصرده یاشایان شرق، پسیکولوژیک زامان و ذهنی یارادیجیلیق باخیمیندان کئچمیشین باتاقلیغیندا باتیب قالمیشدیر. بوتون پروبلئملرین ده کؤکو بوردادیر. یعنی اینسان اؤز چاغیندا یاشارسا، هم اؤز عاغلینی ایستیفاده ائده بیلر هم ده دیگر میللتلرین و داهیلرین عقلی تجروبه لریندن یارارلانار. اؤز چاغیندا، اؤز عصرینده یاشامایان بیر اینسانا چاغین احتییاجلارینی آنلاتماق مومکون دئییلدیر. فاناتیزمین ده کؤکو بوردادیر. شرق میللتلری فاناتیکدیر. ندن؟ چونکو مادده و جسد اولاراق 21- جی عصرده یاشاسا دا دوشونجه و پسیکولوژیک داورانیش اولاراق اوزاق کئچمیشلرده، صدری ایسلامدا یاشاماقدادیرلار. بو سببدن ده شرق اینسانی راستلاندیغی یئنیلیکلری درک ائتمک یئرینه اونو محو ائتمه یه چالیشیر. شرق اؤلکه لرینده بو قدر آیدین اینسانین زیندانلاردا چورومه سی نین، اعدام ائدیلمه سی نین و یا موهاجیرتلرین، بئیین قاچیشلاری نین دا سببی بودور. چاغداشلاشماق دئییلدیگینده ایلک اؤنجه کئچمیشه حئیرانلیغی سببی ایله روحو چؤکموش، اؤلگونلشمیش بو جنازه لری یاشانیلان چاغین ایچینه سوخماق نظرده توتولور. یوخسا حیسسن، عقلن کئچمیشده گؤمولوب قالان دیریلر نه اینسان حاقلارینی، نه ده قادین حاقلارینی آنلایا بیلرلر.  

                 قادین حاقلاری چاغداشلیغین دوغوردوغو بیر اولقودور. چاغداش اینسان امک ایشلری نین آسانلاشماسی اوچون چوخ کشفلر ائتدی. بوتون بو ایختیراعلار امک ساحه سینده کی  قادین و کیشی فرقلیلیگینی آزالتماغا باشلادی. بو اینکیشاف نتیجه سینده هم خریستیان اورتا چاغی نین قادی نین حیسسییاتینا، عاغلینا ووردوغو زنجیرلر قیریلدی، قادینلار اؤز حاقلارینی ایستمه جسارتینه یوکسلدیلر، تشکیلاتلاندیلار، هم ده مودئرن ایجتیماعی موحیط قادی نین اینسان اولدوغونو کشف ائتدی. آزاد دونیانین تجروبه لری گؤستردی کی، میللی مسئله دن توتموش قادین حاقلاری، ایقتیصادی، صینفی، سوسیال عدالت مسئله لرینه قدر اینسانلیق پروبلئمی نین گئنیش حللی یالنیز و یالنیز اینسان عاغلینا گووه نین نتیجه سی اولموشدور. الده ائتدیگی بو نایلییتده اؤزگور غرب دیندن و اینانجدان هئچ بیر یاردیم آلمادی، حتّی اونا قارشی ساواش دا آچدی. تصوووفده کی  دیکتاتورلوغون و مورشیدین مورید اوزرینه موطلق حاکیمییتی، نظارتی و کونترولونون تام ترسینه اولاراق، غربده تانری نین میستیک مفهومو مورشیدسیز- موریدسیز اولاراق ایدراک ائدیلدی. قادین و کیشینی احتیوا ائدن اینسان آزادلیغی، فردی حاقلار تام آنلامی ایله گئرچکلشیم سورجی یاشادی. بوتون بو نایلییتلر مادده و معنادا مودئرنلشمه نین نتیجه سی اولاراق تظاهور ائتمیشدیر.                               

                 دوروم بو شکیلده ایکن، شرقده قادی نین حاقلارینی دوشونمک ایسترکن، یئنه ده بیر اوووچ سؤزده آیدینلار یاشادیغی عصردن تاریخه فرار ائده رک، تاریخه سیغیناراق بیر شئیلر اویدورماغا چالیشمیشلار. صفویلردن گونوموزه قدر، اؤزللیکله ایرانداکی 1979- جو ایل اینقیلابیندان اؤنجه کی دؤنمده ابوطالیب اوغلو علی نین آروادی فاطیمه اؤرنَکچه (مودئل) اولاراق جمعییته گؤستریلمیش، موختلیف تبلیغات نؤوعلریندن ایستیفاده ائده رک اونو موقدسلشدیریب موطلق نمونه کیمی تقدیم ائتمیشلر. بیر حالداکی فاطیمه نین ایجتیماعی و تاریخی اولایلاری تاثیرلندیره جک هئچ بیر عملی و داورانیشی اولمامیشدیر. سادجه دیگر قادینلار کیمی اوشاق دوغورموشدور. ایسلام تاریخی نظره آلیندیغیندا داها آکتیو و ایجتیماعی حادیثه لره تاثیر گؤسترن 2 قادین گؤزه چارپیر. بیرینجیسی محمد پئیغمبرین قادینی خدیجه دیر کی، بوتون وار- دؤولتینی اری نین اینانجی یولوندا قویموشدور و ایکینجیسی ایسه یئنه ده محمد پئیغمبرین ایکینجی آروادی عایشه اولموشدور. عایشه او زامانکی حادیثه لره یاخیندان موداخیله ائده جک جسارته، ایستعدادا و خاصییته صاحیب ایدی. بیر چوخ ساواشلاردا محمد پئیغمبرین یانیندا اولموشدور. ابوطالیب اوغلو علی ایله ساواشماسی اونون بؤیوکلوگونو و ایجتیماعی شخصییت اولماسینی گؤسترمکده دیر. عربیستانین او زامانکی شرطلرینه گؤره بیر قادی نین بو قدر پلانلاییجی ذکایا صاحیب اولماسی، دوزَنلی اوردو تشکیل ائتمه سی، اوزَریندن آسانلیقلا کئچیلمیه جک بیر حادیثه دیر. عایشه حساب ائدیردی کی، نه اولورسا اولسون، عثمانین قاتیللری جزالانمالیدیرلار، قاتیل تلطیف ائدیلمه مه لیدیر، جزالانمالیدیر. آنجاق ابوطالیب اوغلو علی قاتیللری والی اولاراق تعیین ائتمیشدی. عایشه نین بو عدالتسیزلییه اعتیراضی دیققتلری جلب ائتمه لیدیر. یعنی ایسلام، قادی نین خلیفه اولماسینی یاساقلامیش، بیر حالداکی عاییشه نین خلیفه اولما ایستعدادی وار، بو ایستعداد دؤردونجو خلیفه یه قارشی بؤیوک بیر اوردونو دوزنله میشدیر. عئینی زاماندا اوردونون دا کوموتانلیغینی اله آلمیشدیر. لاکین بونلار، آنجاق زامانین شرطلرینه گؤره بیلینمه لیدیر. بونلارین هئچ بیریسی چاغداش دونیا اوچون اؤرنَک اولا بیلمزلر. مودئرن حقوق آنلاییشی نین اولمادیغی بیر دؤنمده باش وئرمیش حادیثه لرین قهرمانلارینی مودئرن دونیایا داشیماق، یالنیز ایسلام دونیاسیندا اولدوغو کیمی بدبختلیک دوغورار. 

                 دیندارلارین دینی ساحه ده کی  اؤرنکلندیرمه لرینی موحافیظه کار، گئریجی میللتچیلر ده میللی ساحه ده اؤرنکلندیرمه یه چالیشماقدادیرلار. مثلن، سلجوق سویوندان یئتیشکین بیر کیشی اولماماسی و سارای دئدی- قودولاری، رقابتلری سببی ایله قیسا سوره لیگینه سلجوق ایمپئراتورلوغونون ایداره سینی اله کئچیرن تورکان خاتونو اؤرنَک تورک قادینی کیمی گؤستریرلر. او دؤنمین ایقتیصادی و ایجتیماعی احتییاجلاری گونوموزله باغلانتیلی اولمایان نمونه لردیر. کاریزماتیک اؤزللیگی اولان ایستیثنا قادینلار بوتون میللتلرین تاریخینده اولموشدور. فرانسا تاریخینده ژان دآرکین وار اولماسی فرانسا تاریخینده قادینلارین کؤله اولمادیغی آنلامینا گلمز. مودئرن دونیا، آنجاق تورکان خاتون کیمی سوپئرقادینلارا ایقتیدارلی اولما فورصتی تانیمیر،یعنی ایقتیذارا گلمک اوچون ایمپئراتور قادینی اولماق شرط دئییلدیر مدرن دوشونجه اوچون. ساده قادینلار اؤز حیاتلاریندا خوشبخت اولماق، ایجتیماعی اینسان اولماق ایسته ییر، تاریخین آرخاسیندا دئییل، ایچینده، مجراسیندا اولماق ایسته ییرلر، سورون بودور. بو گونه قدر ایسلام شرقینده قادین تاریخین ایچینده اولمامیشدیر، دیشیندا اولموشدور. دینلرین، تؤره لرین و کیشیلرین غضبینه توش اولان قادینلار غئیری- تاریخی مخلوق اولاراق حیاتلارینی گیزلینجه سوردورموشلر.هئچ بیر دینده قادین تام اولاراق اینسان ساییلمامیشدیر. دینلرین اویدوروغونا گؤره قادی نین خیلقتینده، یارادیلیشیندا بیر عکسیکلیک وار. بو عکسیکلیک سببی ایله ده قادینا گووَنمک اولمازمیش. اوزون عصرلر بویو حاکیم ذهنییت اولان بو گؤروشه قادینلار دا تسلیم اولموش، اؤز بدبختلیکلری ایله باریشمیش، "بیزه گووَنمک، اینانماق اولماز، بیزه گووَنمه یین، اینانمایین!" پسیکولوژیسی اساسیندا بدبختجه یاشامیش، آیدینلانمامیش، آیدینلاتمامیشلار. هئچ بیر دینین تاریخینده آیدین، اوخوموش، اوخودوقلارینی کیتابلاشدیران عالیم قادینلارا راست گلینمه مکده دیر. قادینلارا بو خوشبختلیگی تانییان مودئرن مدنییت اولموشدور. دین مرکزلی قادین آنلاییشینا قارشی موحافیظه کار میللییتچیلرین و فاشیستلرین ده گؤروشلری آرتیریلینجا قادین داها دا زاواللی و چتین دوروما سوروکلنمیشدیر. مثلن، فارس میتولوژیسینده عمومییتله قادین خیانتین، اخلاقسیزلیغین، آلچاقلیغین و رذالتین جانلی اؤرنه ییدیر. بو اخلاقسیز مخلوقون خصوصییتینی فیردووسی بو شکیلده آنلاتماقدادیر: 

  "کیمین بو دونیادا اولسا بیر قیزی 

  پادشاه اولسا دا سؤنموش اولدوزو. 

  قادیندانسا ایتدن خوشلانسین اینسان 

  بیر کؤپک یاخشیدیر یوز پاک قادیندان. 

  دونیا چیرکینلیکدن تمیزلنَرک 

  قادین و اژدها محو اولسون گرک" ! [2]

  بو میصراعلارداکی مئساژلار ایجتیماعی اخلاقین اؤرنه یی کیمی گؤرونمکده، گؤستریلمکده دیر. البتته، فارس ذهنییتی نین بو وحشیلیگیندن قادینی قورتارماق اولماز. قادی نین، هم ده هله یوز پاک قادی نین دَیَری بیر کؤپه یه برابر دئییلمیش. البتته، بونو بو شکیلده ده آنلاماق اولار کی، بؤیوک احتیمالا گؤره فیردووسی نین یا آناسی، یا دا قادینی فاحیشه ایمیش. قادینا قارشی فیردووسی نین بئله سالدیرماسی گؤستریر کی، فیردووسی اؤز خصوصی حیاتیندا هانسیسا بیر اخلاقسیزلیغی بیلمیشدیر. بؤیوک احتیمالا گؤره فیردووسی اؤز آناسی نین فاحیشه اولدوغونو و اؤزونون ده حارامزادا اولدوغونو کشف ائتمیشدیر. یوخسا آدام نییه دوروب- دوردوغو یئرده قادینلارلا بو قدر دوشمنلیک ائتسین.  

  دین، ایدئولوژی و تؤره مرکزلی قادین آنلاییشی نین اورتایا قویدوغو اخلاق قادینلارا اوغورلو یاشام گتیرمه میشدیر. قادی نین روحوندا و عاغلیندا بارینان یارادیجیلیق ائنئرژیسینه قورخونج انگللر قویولموشدور. بو انگللردن بیر قیسمینی م. ع. صابیر و مؤعجوز شبوسترلی کیمی شرق کولتورو تنقیدچیلری منظوملاشدیرمیشلار. قادینلارین ایجتیماعی پلاندا اؤزلرینی گئرچکلشدیره بیلمه مه لری سبب اولموشدور کی، اونلارین وارلیقلارینداکی ائنئرژی منفی ایستیقامته، مثلن دئدی- قودو ایستیقامتینه یؤنلسین. چونکو هر حالدا قادین دا بیر شئی دانیشمالی، اؤز ایچینی دانیشاراق بوشالتمالیدیر. خصوصن قورخاق، آغزی بوش کیشیلری قادینلارا بنزَتمک آیریجا بیر تحقیر نؤوعو کیمی بو گون ده وارلیغینی سوردورمکده دیر. قورخاق، اخلاقسیز کیشیلر اؤز قورخاقلیقلارینی، حیاسیزلیقلارینی اوزَرلریندن آتیب قادینلیغا یوکله ییرلر. ایشین ایلگینج یانی دا بودور کی، بوتون سماوی دینلر، تؤره لر ده بو چیرکین عملده کیشیلرین طرفینده دیر. "قهرمان"! کیشیلر زورلا اؤز آنالاری نین، باجیلاری نین، خانیملاری نین باشلارینی اؤرتمه لرینی ایسته ییرلر. چونکو قادینلارا گووه نیلمیر. بوتون سماوی دینلر ده امر ائتمیش کی، قادینلارا گووَنمه یین.

  سیویل و اؤزگور دونیادا مودئرن دوشونجه، الده ائتدیگی ایقتیصادی مووففقییتلری ده اؤز یانینا آلاراق قادینلارا ائدیلن بو سایقیسیزلیغی اورتادان قالدیرمیشدیر. حقوقی باخیمدان قادینی تحقیر ائتمک، قورخاق، اخلاقسیز کیشیلری قادینا بنزَتمک سوچ عنصورو ساییلیر و قادی نین محکمه یه باش ووروب اؤز حئیسییتینی، اؤز شخصییتینی قوروما حاققی وار. اصلینده قادین حاقلاری دئییلن حادیثه ده بوندان عیبارتدیر. کئچمیشین، کؤهنه لیگین، اسکیلیگین قالیقلارینی مودئرنیته قبول ائتمز. آنلاشیلدیغی کیمی، مودئرن دونیا ایلک اؤنجه قادینی ائکونومیک فعالیته سؤوق ائتمیشدیر. ایقتیصادی جهتدن بیرینه تابع اولماق بیر نؤوع کؤله لیکدیر. داوام ائدن ایسلام اورتا چاغیندا قادینین ایقتیصادی فعالیتده بولونماماسی، یا دا بولونماسی نین انگللنمه سی قادینی کیشی نین کؤله سی حالینا گتیرمیشدیر. قادین کیشیسی نین هر جور عذابینا، ظولمونه دؤزمک زوروندادیر. چونکو کیشی سادجه اونون اری دئییلدیر، هم ده آللاهیدیر.  ایقتیصادی ایستیقلالی اولمایان قادینین سئوگیسی ده گوونجه سیزدیر. بونو بؤیوک فیلوسوف و دراماتوق حسین جاویدین بیر بئیتی ایله آنلاتالیم: 

                                                    " باخ، حقیقت ده، بلکه حاق دا بودور،  

  سنی هر کیم دویورسا، تانرین اودور. "  

  ایستیثنالاری نظره آلمازساق، تاریخ بویونجا قادین اؤز قلبینی معده سی نین احتییاجینا ساتمیشدیر. اونا گؤره ده ایسلام شرقینده قادین بازاردا ساتیلان جانلی اشیادان باشقا بیر شئی اولمامیشدیر اصلینده. بو بازارین دا صاحیبلری وار. بازارین صاحیبی ده قادین اؤزو دئییلدیر. قادین بو بازارین قییمتلی اشیاسیدیر. نه قدر چوخ گؤزلسه بیر او قدر قییمتلی اشیادیر. بونو بؤیوک فیلوسوف شاعیر محمد فضولی، لئیلی نین دیلی ایله ائله آنلاتمیش کی، بو گونوموز اوچون ده کئچرلیدیر: 

                                                                      من گؤوهرم، اؤزگه لر خریدار،  

  منده دئییل ایختییاری- بازار.  

  دؤوران کی، منی مزاده سالدی،  

  بیلمم کیم ایدی ساتان، کیم آلدی؟  

  اولسایدی منیم بیر ایختییاریم،  

  اولماز ایدی سندن اؤزگه یاریم!  

  فضولی نین ده اوزَرینده دوردوغو کیمی، قادین حاقلاری بیر ایختییار، اؤزگورجه سئچیم مسئله سیدیر. بو اؤزگورلوک هر شئیدن اؤنجه قادینین ایقتیصادی باخیمدان اؤز-اؤزونو تامین ائتمه سیندن آسیلیدیر. یعنی قادین اؤز ایراده سی نین صاحیبی اولمالیدیر. قادین اؤز ایراده سی نین صاحیبی اولمادیغیندا، بیر کیشی یا دا بیر دین، تؤره و ایدئولوژی اونون ایراده سینی، عاغلینی یؤنلندیرمه لی اولور. قادین اؤز ایراده سی نین صاحیبی اولمادیغیندا بازاردا آلیش-وئریش اشیاسینا دؤنوشور. فضولی نین تنقید ائتدیگی قادینلارین بو تاریخی ستاتوسو ایسلام شرقینده هله ده داوام ائتمکده دیر. غربده آنا یاسادا بللی ائدیلمیش کونکرئت آنالیق حاققی وارکن، ایسلام اؤلکه لرینده آنالارین حاققی او دونیایا حواله ائدیلمیش. "جنّت آنالارین آیاغی نین آلتیندا"[3] ایمیش!. بو دونیانی قادینلارا جهننم ائدن ذهنییت او دونیانین خولیالاری ایله قادینلارا موتلولوق وعد ائتمکده دیر. بیر طرفدن "عاقیبتلرینی، گله جکلرینی قادینلارا تاپشیرانلار سعادتمند اولمازلار"[4] ، دیگر طرفدن ده "جنّت آنالارین آیاغی نین آلتیندا ایمیش" گؤروشونو ساوونماقدادیر. اصلینده ایسه بو اساسسیز شعارلار قادین تاجیرلری اوچون شرعی بهانه تشکیل ائتمکده دیر. بوگونکو ایسلام مرکزلی دؤولتلرین قادینلارلا، قادین حاقلاری ایله باغلی سیاستلری تام بو شعارلار اساسیندا تطبیق ائدیلمکده دیر. بو قدر بؤیوک بیر انگلی قادینلار آشا بیله جکلر می؟ آوروپادا فئمینیست فداییلر بوگونکو آزادلیغی اورتایا قویدولار، ایسلام شرقی نین فئمینیست قادینلاری، آیدین، اوخوموش، مودئرن و گوجلو قادینلار چاغداشلیق اؤرنگینی سرگیله مه لی و اؤز همجینسلرینی بو اسارتدن قورتارماغا چالیشمالیدیرلار. بو باخیمدان ائراسموس[5] اؤدولونو آلمیش مراکئشلی فاطیمه خانیم مئرنیسسی نین علمی چالیشمالاری، آراشدیرمالاری گئرچکدن ده تقدیره لاییقدیر. فاطیمه مئرنیسسی ایسلام تاریخی اوزَرینه درین علمی بیر آراشدیرما یاپمیش و ایسلام تاریخی نین نئجه تحریف ائدیلدیگینی، اؤزَللیکله قادینلارلا باغلی حدیثلرین هانسی شرایطده نقل ائدیلدیگینی و نئجه ساختالاشدیریلدیغینی ایثباتلاماقدادیر. فاطیمه مئرنیسسی نین ایسلام شرقینده آنلاشیلماماسی، حتّی کؤتولنمه سی و غرب دونیاسیندا تقدیرله نیب یوکسک مبلغلی اؤدول ایله تلطیف ائدیلمه سی بیر داها گؤستردی کی، شرق یئنه ده گئریجیلیگین درینلیگینده باتیب قالماقدا قرارلی ایکن، غرب مدنییتی اؤز سویوندان، اؤز جینسیندن اولمایان دَیَرلره و بیلیم آداملارینا دا صاحیب چیخماقدادیر.   

  ادبییاتدا قادین گؤزللیک رمزی اولاراق اؤوولسه ده قادین حاقلاری نین گئرچک حیاتدا ساوونولماسی اوچون ادبییاتچیلار هئچ بیرعملی چالیشمادا بولونمامیش، آنجاق خیال دونیاسیندا بو اشیانین گؤزَللیگینی وصف ائتمیشلر. ایسلامدان سونرا باشینی اؤرتمَک زوروندا بوراخیلان قادینلیق کیشیلری ده بیر چوخ گؤزللیکلردن محروم بوراخمیشدیر. فضولی کیمی بؤیوک شخصییتلر بونا اعتیراض ائتمیشلر: 

   " تماشایی جمالیندان نظر اهلینی منع ائتمه 

  نه سود اول خوب اوزدن کیم اونا قیلماز نظر آشیق "  

  (گؤزل جامالینی دوشونجه اهلیندن گیزلتمه. باخیلمایان، درک ائدیلمه یَن گؤزللیگین نه فایداسی وار.) 

  ایشین چوخ ماراقلی طرفی تورک تاریخینده اولموشدور. تورکلر ایسلاما گیردیکدن سونرا یارانان بوتون دستانلاردا قادین یا ائرمنی اولموش یا دا گورجو. صفویلردن صونرا ایسه بوتون آدلار فارسلاشدیریلمیشدیر. "اصلی و کرم"ده، اصلی ائرمنی قیزی و "آشیق قریب و شاه صنم" دستانیندا ایسه شاه صنم گورجو قیزیدیر. ح. جاویدین فریدالدین عطار