Mənim adım Güzgü

  ... Bəşəriyətin özünə yaxşıca  baxa bilməsi üçün 

ən yaxın zamanda hamıya güzgü, güzgü paylanılmalıdır!

 Güzgüdən savayı heçnə.

Rey Bredberi  “Forengeytlə 451°”

                                        Mənim adım Oxucu.

     Çoxları yazdığı kitablarla

 fəxr edir, mən isə oxuduqlarımla.

X. Borxes

          Gənc yaşlarımda  oxumağa bir kitabça almışdım —  “Sənin baban kim olmuş?” Maraqlıydı: kimdir mənim xalqımın babaları — uluları, əcdadları? (Sovet İmperiyası dönəmində doğma tariximiz o qədər də yaxşı tədris edilmədiyindən öz keçmişimizi 1988-ci ildən, Azadlıq meydanındakı məlum  hadisələrdən sonra axtarmağa başladım.) Məktəblilər üçün nəşr edilmiş bu nazik ucuz  kitabcanı oxuyandan sonra çaş-baş qaldım: sən demə “mənim babam” hakimiyət, var-dövlət  xətrinə öz qardaşlarını zəhərləyən, yaxın qohum-əqrəbasının gözlərini  kor edən, boğan, zindanlarda ömürlük çürüdən birisi imiş ki!!!  Bunu da məktəblilərə tövsiyə ediblər... Tariximiz bu səhifələrdən ibarətmi?.. Hərəmxanalar, iç çəkişmələr, qardaş qırğınları, kitabxanaların yandırılması, sonra yenə hərəmxanalar, iç savaşlar, qardaş qırğınları...

          O.Pamukun  detektiv görünüşlü “Mənim Adım Qırmızı” roman-metaforası da sanki “Mənin baban kim olmuş” mövzusunun valideyinlər  üçün variantıdır, amma kütlə üçün asan “həzm” edilən janrda...

                 Detektiv klassiki yazar Uilki Kollinzin “Ay daşı” romanında süjetin gəlişməsi  üçün növbə ilə müxtəlif əsər qəhrəmanlarının  adından və  baxış bucağından  nəqletmə üsulunu türk yazar A.Pamuk  genişlədib.  Yazar   Tibor Figerin “Gülqabı” romanında baş qəhrəman və hadisələrin nəqlçisi bir gülqabıdırsa, “Mənim Adım Qırmızı”da canlı adamlarla bərabər ölü, ağac, qəpik, it, şeytan, rəng,  hətta ölüm də “danışır.” 

                 Diini, fəlsəfi, psixoloji, tarixi və s. ağır mövzuların nisbətən yüngül olan detektiv janrına qatılması nəticəsində  oxucu “keyfiyyəti kəmiyyətə çevirərək əqli çalışmalarda qənaət edir və reallığın dərki daha ucuz  başa gəlir.” (R.Bartr) Yazarın yetkin  yaşlarında yazdığı  bu roman çoxşaxəlidir. Mövzuların bir-birinə “eleqant” keçməsi Şərqin şəbəkə naxışlarını xatırlayır: şəbəkədə hər naxış elementi müstəqil görünsə də, əslində qonşu naxışın qolunu təşkil edir. Rəng adının əsərə verilməsi də təsadüfi deyil. Burada qırmızı rəng insanın instinktiv-emosional yönünün, tarix boyu axıdılan qanların, dəliqanlılığın, idraksız çılğınlığın rəmzini və metaforasını daşımaqdadır.   

                                     Mənim Adım Orxan Pamuk

           “Ümüdvaram,  gün gələcək,

öz həyatımız haqda

 qorxusuz danışmağı öyrənəcəyik.”

O.Pamuk  “Mənim Adım Qırmızı”

        “Romanlarınıza U.Ekonun təsirini boynunuza alırsınızmı?”  sualına  Moskvada belə cavab verdim: “Təsir demək azdır. Belə deyək: bəzi şeyləri mən ondan əməlli-başlı oğurlayıram.” Ekodan “oğurladıqlarımdan”  ən əsası  tarixi-detektiv roman çərçivələrini bu janra tamamilə aid olmayan məsələləri üzə çıxarmaqdan ötrü istifadə etməyimdir.          

                       Bu romanda məni yaradıcılığın  psixologiyası və sosiologiyası  maraqlandırırdı. Nə üçün yazırıq, çəkirik? Kim və niyə bizə pul ödəyir? Yaradıcılıq paxıllığı, rəqabət nədir? “Öz stilin, üslubun” və ya “öz  səsin” nə deməkdir? Uğur nədir?  

                                   Mənim Adım Rolan Bartr

Oxucu işi təfsirçi işidir.

 Rikör.

        Mətni düzgün anlamaq üçün maraqlı üsul təklif edirəm. Avtomobildə gedərkən pəncərəyə baxanda insan öz arzusu ilə diqqətini ya mənzərəyə,  ya da şüşəyə cəmləşdirə bilir. Şüşəyə baxanda mənzərə ikinci plana keçir və əksinə -- pəncərə şüşəsi adamın gözündə şəffaflaşır və mənzərəni dərinliyi ilə qavraya bilirsən. Bu dəyişikliyin nəticəsi dəyişməzdir: mən şüşənin olmasını dərk edirəm, eyni zamanda da o mənim üçün heç bir maraq kəsb etmir; mənzərə mənə irreal gəlir və eyni zamanda büsbütün özünü göstərir.                                     

                                              Mənim Adım Oxucu

        R.Bartrın məsləhəti “Sətrlər arasındakını oxu!” anlamındadır. Sətrlər arasında “sətr” tapmaq üçün müəllifin şəxsiyyətini, adətlərini, sevimli ifadələrini, dil xüsusiyyətlərini, savad səviyyəsini və b. bilmək gərəkdir. Pamukun savadı və türk tarixinə olan münasibəti  bunu düşünməyə sövq edir ki,  bədii yaradıcılığın təbiətini araşdırmaqdan daha  çox  Nobel ödülçüsünü başqa məsələlər narahat edir. Onları tapmaq üçün diqqətimi romandakı hadisələrdən (Bartrın “pəncərə şüşəsindən ”) bir qədər kənara çəkib miniatür sənətinin mahiyyəti, fəlsəfəsi, onun Avropa təsviri incəsənətiylə fərqi ilə  (“mənzərə” ilə) maraqlanmağa başladım. Bu sahədə  Azərbaycanın dəyərli rəssam-filosofu  Teymur Daiminin çalışmaları diqqətimi cəlb etdi.

                       Mənim Adım Teymur Daimi

  Hər şey belə yaxşıdırsa,

 niyə  hər şey belə pisdir?

                                                                                            Müasir rus məsəli

                   ” İslamda Allah mütləq sonsuzluq, dərkedilməz abstraksiyadır. O, əşyaların mahiyyətinə daxil olmağa mane olan dünyəvi aləmin xəyali  dəyərlərini vəsf etmə yolunu seçmədi. Məhz buna görə absrtakt-həndəsi naxış ifadə formaları, xəttatlıq, arabeska (şəbəkə) sənəti burada xüsusilə yayılmışdı...

             Miniatür — Abstrakta doğru hərəkətdən Mütləqin dərkinə aparan vasitədir. İncəsənət Həqiqətə yaxınlaşdıqca, zahiri oxşarlıqdan o qədər uzaqlaşır. Başqa sözlə desək, incəsənət mütləq həqiqət axtarışlarında bir alətdir.

            Tanrı ideyası mütləq ruhani substansiya, təmiz abstraksiya olduğundan incəsənətin mahiyyəti təmiz abstraksiya, üst qatdan dərin qata, konkretdən abstrakta, kənardan mərkəzə yönələn böyük müqəddəs  hərəkət müstəvisindədir ki, bu da Şərq bədii mentalitetinə, hətta islamdan öncəki mədəniyətə də məxsusdur.

           “Şərq təsviri incəsənətində zirvəyə qalxmış Azərbaycan  Təbriz miniatür məktəbinin bütün rəsm elementlərinin mütləq bərabərlik, eyni mahiyyətli olması prinsipi gözlə görünənlərin təbəqələşməsinin dağıdılmasını, kosmik harmoniya və gözəllik doğurur. Fiqurlar nə tabedirlər, nə də başçılıq edirlər, eyni səviyyəli olaraq yan-yana mövcuddurlar.

 İslam estetikası Azərbaycan təsviri sənətinin strategiyasını dəyişib təzələməyib, onun əsas xüsusiyətlərinə -- şərtiliyə, təsvirin simvolikliyinə, abstrakt  təfəkkürə güclü meylə, konkret olana açıq-aşkar etinasızlığa daha çox diqqətini yönəldibdir. Bədii-estetik, plastik, konseptual və metafiziki ideyaların sonsuz mənbəyi olan miniatür, pravoslavçılıqda ikona, buddizmdə mandal olduğu kimi  dünyanın təsviri dərkinin bir zirvəsidir.   Abstrakta doğru hərəkət vasitəsilə mütləqi dərk etməyə çalışan “müsəlman incəsənəti” sayılan Şərq miniatürü qərb incəsənətindən fərqli olaraq irreal, abstrakt, metaforik və fantastikdir.”       (“Обретение Пути” (“Yolun tapılması”) kitabından)      

                                       Mənim adım Oxucu

 “Şərqin əsəbi yavrusu bilməz ki, nə yapsın...”

Hüseyn Cavid

                   Miniatürlərdə əksini tapan  mövzular əsasən  sevgililər,  işgəncə,  savaş və ölüm səhnələridir. “Şahnamə”poemasından — Əfrasiyabın Siyavuşun başını kəsməsi, Rüstəmin  Söhrabı öldürməsi, Rüstəm şahın Mazəndaranla vuruşması; dəmir geyimli Rüstəmın Əfrasiyaba basqını, naməlum əsgər surətləri, ikiyə bölünmüş cəsədlər, qana boyanmış xəncərlər, soğan tək bir-birini doğrayan əsgərlər, sevgililərin görüşü   və s . 

Təbriz və Şiraz miniatürlərində saray, hamam, qala, qab-qacaq, istəkan, mətbəx əşyaları, hərbi sursat, top, ordu, həlak olanlar, hərb çadırları, ağac yarpaqları, budaqlar, qızılgül,  quşlar, çin üslubunda qıvrım buludlar,  kollar, ceyranlar, padşah, ovçu, saraylar, ağaclar, boşqab, güzgü, sandıqlar çəkilərdi...

             Bədii ədəbiyatda rəsm əsərinin sözlə təsviri, ekfrasis adlanan üslub, oxucunu mətni davam etməyə, genişlətməyə, mətn yaratmada aktiv iştirakçı olmağa, sonda da məntiqi nəticə çıxarmağa dəvət edir. Bu yolla yazar,  özü aşkar söyləmək istəmədiyi fikirlərə oxucusunu salmağa çalışır. Nobel mükafatçısı quşdili  ustası Pamuk da burada istisna deyil.                   

                Miniatürlərin yüksək fəlsəfi düşüncələrin — abstraksiyanın əksi olduğuna inanmaq son dərəcə çətindir. Bu pritça – romanda  bir çox gerçək tarixi faktlar sadalanmaqla türk-müsəlman elitasının o zamankı səviyyəsi göstərilir.  Örnəyin, adından çox şeylər vədd edən “Tarixin mahiyyəti” (!)  kitabı avropalıların osmanlı sultanına hədiyyə verdiyi saatların həmin sultan tərəfindən  baltalanması haqdadır (“bundan sonra İstambulda nə Şərq, nə də Qərb üslubu ilə çəkən olmadı”), M.Qəzzalinin “İnam haqqındakı elmlərin dirilməsi” (!) əsəri evlənmənin, arvad almanın yaxşı və pis tərəflərini göstərməkdən ibarətdir, Əl-Cəvziyənin  “Ruh kitabı”  (!) dirilərin psixologiyasından, ruhundan  yox, ölülərin ruhu haqdadır, “Surnamə” kitabı padşah oğullarının  52 gün sürən sünnət şadlığından söz açmaqdadır. Romandan sitat: “Kainat hakimi Teymur öləndən sonra oğulları və nəvələri aralarında qəddar davalar aparıb, bir-birinin şəhərlərini ələ keçirən kimi ilk öncə öz şəkilləri ilə pul buraxır, sonra tarixdə qalmaq üçün köhnə kitabların səhifələrinin yerini dəyişib növbəti kainatın hakiminə həsr edilən kitablar yaranırdı.”

Bu cür yaranan əksər kitablar heç bir elmə fayda verə bilməyəcək qədər dəyərsiz idi. Dəyərli kitablar varıydısa, onlar da adətən külə döndərilirdi. Məsələn, ”monqol xanı Hülakü bir neçə gün ərzində bir sürü kitab yandırtdıraraq məhv edib Dəclə çayına atdırmışdı”, “Qəzvin valisi Abbas Mirzənin zamanında bir rəssam, şeyx Məhəmməd, böyük şəhər kitabxanasını yalnız ona görə yandırır ki, yüzlərcə kitab arasında öz rəsmlərinin olduğu kitabları tapa bilmir. Rəssam özü də yanıb kül olmuşdu...”  Böyük Hüseyn Cavidin “İblis ” dram əsərində dediyi kimi, “Şərqin əsəbi yavrusu bilməz ki, nə yapsın...”

          T.Daiminin yuxarıdakı fikirləri  islam Şərqinin incəsənətinə başucalığı gətirəbiləcək qədər dəyərli olsa da, dərindən düşünəndə, inandırıcı görünmür. Niyə? 

Tarixi yaddaşımızı silkələyən Pamukun bu məşhur romanı  “ən yaxşı şeir yazılan, ən yaxşı şəkil və naxışlar çəkilən” məkan sakinlərinin heç də  “abstrakta doğru hərəkət”indən  xəbər vermir: “Qaraqoyunlu Cihan şah Ağqoyunlu Uzun Həsən arasında gedən rəqabətə görə at, çinarlar, sevgililər, əjdahalar və gözəl şahzadələr çəkən rəssam şeyx Əli, Cihan xanın tərəfindən kor edilir ki, birdən Uzun Həsən üçün də rəssamlıq edər. Rəqabətdə qalib çıxan Uzun Həsən də I Mehmed Fatih tərəfindən  məğlub edilir..”.  ”Şirazda qara-qabaq şah varmış. Oğlundan ehtiyat edib onu qalaya salır. 31 il orada qalan oğul atasının ölümündən sonra taxta çıxar-çıxmaz ona at göstərməyi tələb edir, çünkü atı yalnız şəkillərdə görmüşdü. Lakin atı yaxından görəndə bəyənmir, şəkillərdə gördüyü və təsəvvür etdiyi qədər olmadığından. Atların hamısını məhv etməyi əmr edir. 40 gün ölkədə atlar kəsilir. Qaraqoyunlu Türkmən-bəy hücum edəndə ölkəni müdafiə etməyə atçı olmur. Savaşı uduzurlar. Atların qanı yerdə qalmır... Təhmasib şah isə oğlu II İsmayılı (Şah İsmayılın nəvəsini-İ.U.) çılğınlığına görə 20 il zindanda saxlayır . Lakin padşah taxtına çıxan kimi o, bütün qardaşlarından qəddarca intiqam alır. Əlehdarları onu zəhərləyir və səfeh, ağıldan yüngün böyük qardaşını, Məhəmməd Xudabəndini iqtidara gətirirlər.”

 Müsəlman incəsənəti nümayəndələri  təbiətlərinin instinktiv-emosional tərəfiylə  hərəkət edən müsəlman fərdlər toplumunda yetişdiyi mühitdən artiq olmaları istisna təşkil edir. Bu baxımdan da, aşıq gördüyünü çaldığı kimi, şərq rəssamları da gördüklərini, eşitdiklərini  bacardıqları qədər vəsf edirdilər. Sonralar bu “bacardıqları qədər”ə xüsusi stil, üslub, fəlsəfi yanaşma, görüş adları verildi. Məncə, O.Pamukun bu əsərdə üslub haqda  düşüncələri, üslub anlayışına yeni bucaqdan baxması miniatür də daxil olmaqla ümumiyyətlə incəsənətə münasibəti dəyişdiməyə qadirdir. 

Mənim adım Üslub

Sivilizasiya,  ayrı-ayrı dövlətlərdən ibarət olduğu halda,

 onlardan daha kamil ola bilməz. Dövlət, onun hər bir

 vətəndaşından daha kamil ola bilməz

.

C.Faulz “Kahin”

         “...Üslub, rəssamın şüurlu sürətdə seçdiyi bir şey deyil. Bu, rəssamın keçmişini üzə çıxaran bir gizli qüsurdur, onun unudulmuş xatirələridir. Bütün dünyada Avropa ustalarının üslubu yayılan zaman öncələr utanc gətirən və gözə çarpmamaq üçün onlardan qaçmaq istənilən nöqsanlar, çatışmazlıqları qürurla “individual xüsusiyət” adlandırmağa  başladılar. İndi rəssamların bir çoxu öz qüsurlarıyla öyündüyü zaman dünya daha rəngarəng, lakin daha da səfeh olacaq və, əlbəttə ki, nöqsanların  sayı artacaqdır.”

Mənim Adım Güzgü

Özümüzü olduğumuz kimi qəbul etdikdə

necə olmalıyıq ümüdündən özümüzü məhrum edirik.

C.Faulz “Kahin”

Qarşımda duran hər şeyi əks etməyə qadirəm. Həqiqəti biləndən sonra dəyişilmə arzusu yaranar. Yazarlara daxil olub mövcudluğun bütün qatlarını ədəbiyyatda əks edə bilirəm. F.Dostoyevskidə, L.Tolstoyda, A.Çexovda — ruslar görünür, O. Balzakda, R.Rolanda, V.Hüqoda -- fransızlar, T.Drayzerdə, C.Londonda -- Amerikalılar, Ç.Dikkensdə, Tekkereydə — ingilislər, M. Sabir, Mirzə Cəlil, Ə.Nesində -- türklər. “Təkrar biliyin anası” olduğuna görə,  bu dəfə də Pamuku seçdim... 

Mənim Adım Sitat

       “Qadın problemi — nə geyməyi, özünü necə aparmağı kişilər həll edir. Qadınlar haqda hərbçilər, islamçılar danışır, amma qadın həyatında heçnə dəyişilmir...”                 

                                                      ***

 “Cəlladların işgəncə vermə təsvirləri xarici səyahətçilər tərəfindən xüsusi olaraq yaxşı alınırdı...”

                                                       ***

“Sevgi məktubu yazmaq üçün şkafın küncündən, qazanların yanından çıxarılan qələm...”

                                                       ***

“Təsəvvür etdim ki, nə qədər hərbi yürüşlər etmək, neçə savaş udmalısan, nə qədər qan axıtmalısan ki, bu qədər var-dövləti, bu qədər əşya yığmaq mümkün olsun.”

                                                       ***

“Məgər Məhəmməd peyğəmbərin zamanında ölülərə dua oxuyardılar? Ölüyə 40 gün tutardılamı, mərhumu yad eləmək üçün şirniyat paylayardılamı? Quranı mahnı kimi müxtəlif tonlarla oxuyardılar mı? Minarəyə qalxanda da sanki qadın rolu oynayaraq, öz səsini nümayiş edərdilərmi, ərəb dili ilə fəxr edərdilərmi? Müsəlmanlar qəbirsanlığa ölülərdən kömək istəməyə gedirlər, məzar daşlarına bütpərəstlər kimi baş əyir, ürəklərində arzu tutaraq əski bağlayır, and içirlər. Məhəmməd peyğəmbərin zamanında belə şeylər öyrədən təriqətlər var idi mi?

                                                        ***

“Füzulinin “Divan”ı, “Yusif və Züleyxa”. Bu əsərlər qardaş paxıllığının həyatda nə qədər rol oynadığını xatırladır.”

                                                       ***

“119 yaşındakı rəssam Təhmasib şahın emalatxanasında 16 yaşlı çox yaraşıqlı bir  şagirdinə ilk baxışdan vurulur.”

                                                       ***

“Atların qanı yerdə qalmır.”

                                                   ***

“Bizim dünyamızda ən önəmli, dəyərli olan hər şey təsvir edilməlidir! Mərkəzdə isə padşahımız olmalıdır! ... İtlər və ağaclar Osmanlının ən dəyərli şeyləridir... Kitab  Venesiya kralını heyrətə gətirəcək və o bizimlə dostluq etmək istəyəcək.”

                                                 ***

               ”Dünyada baş verən şər və günahların mənbəyi mən — şeytan — deyiləm. Adamlar mənim iştirakım olmadan ehtiraslarına, şəhvətlərinə, iradəsizliyinə, alçaqlıqlarına görə, çoxları da səfeh olduqlarından günah edirlər.”

                                        ***

“Sözlərimin rənglərindən kim olduğumu tapın, kiməm mən?”

                        ***

                                                   “Şəhərin qiyməti kitabxanalarının və mədrəsələrinin, orada yaşayan alimlərinin, rəssamların və xəttatların sayı ilə yox, bu şəhərdə baş  verən cinayətlərin sayı ilə ölçulməlidir. Bu məntiqlə İstanbulu  dünyanın ən dəyərli şəhəri adlandırmaq olar.”

                       ***

“Dünyada baş verən şər və günahların mənbəyi mən — şeytan — deyiləm. Adamlar mənim iştirakım olmadan ehtiraslarına, şəhvətlərinə, iradəsizliyinə, alçaqlıqlarına görə, çoxları da səfeh olduqlarından günah edirlər.”

                       ***

“O rəssam usta olur ki, özgə əfsanələri bizə aydınlaşdırır.”

                       ***

“Adam özünün pis olmağı ilə barışan kimi asanlıqla əjdahaya dönür.”              

                   ***

”Yaxşı rəssam yalnız  heyrətləndirmir, yaddaşımızdakı şəkilləri dəyişir.”

                   ***

”İstanbulda hər 20 ildən bir şəhərin bölgələri yanır. Hər 3 ildə o qədər kitab və kitabxanalar yanır ki, monqolların yandırdığı və taladığı Bağdad kitabxanasından daha çoxdur.”

                     ***

”Mənim çığırtımı təsvir etsəydilər, o yaşıl rəngdə olardı.”

                      ***

”Ölülər diyarında cansız ruh nə qədər xoşbəxtdirsə, ruhsuzlar da bir o qədər canlıların arasında xoşbəxtdirlər.”

                      ***

”Mən itəm, mənim qədər ağıllı olmasanız da siz, ey insanlar, hesab edirsiniz ki, itlər danışa bilməz. Amma ölülərin danışa bilməsinə inanırsınız və mənasını anlamadığınız nağılları həqiqət kimi qəbul edirsiniz.”

                         Mənim adım

İlahə Ucaruh