Həsən Səfərli (Səfəri)

Yaradılan və yazılan tarix

R.Hüseynovun “Qərbi Azərbaycan Mühacir Hökuməti:

ideyadan gerçəkliyə” adlı kitabı haqqında düşüncələr

2007-ci ilin son ayında Bakı şəhərində Ramazan Hüseynovun “Ulu yurdum İrəvan” adlı kitabı işıq üzü gördü. Kitabın birinci cildi əslində “Qərbi Azərbaycan Mühacir Hökuməti: ideyadan gerçəkliyə” adı ilə 2006-cı ildə buraxılmışdır. Qərbi Azərbaycan Mühacir Hökumətinin ideya sahibləri isə Ramazan Hüseynov və yazıçı-publisist Azad Qaradərəlidir. Kitabın hər iki cildinin redaktoru və ona ön söz yazan da Azad Qaradərəlidir.  

Kitabın birinci cildi 120 səhifədə Bakı şəhərində Şirvannəşr nəşriyyatında işıq üzü görmüşdür.

Kitabda Azərbaycanın qədim torpaqları İrəvan xanlığının ərazisindən söhbət gedir. Bu yerlər qədim dövrlərdən Azərbaycan türkünün yaşadığı ərazilər olmuşdur. Lakin son əsrlərdə, xüsusilə Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrindən sonra imperialist dövlətlər həmin türk torpağını müsəlman Türk dünyasının qəlbində yaraya çevirərək, onu hər zaman bu böyük millətə təzyiq alətinə çevirmək məqsədilə istifadə etdilər. İrəvan xanlığı ərazisi hesabına ermənilərə dövlət təşkili planını cızdılar. Müxtəlif yerlərdən azlıqda olan erməniləri köçürdüb, Azərbaycanın İrəvan xanlığı ərazisində məskunlaşdırdılar və müxtəlif üsullar, o cümlədən soyqırım, qovmaq və digər yerlərə köçürmək yolu ilə həmin ərazilərdən Azərbaycan türkünü təmizlədilər. Məqsədyönlü şəkildə Qərb dövlətlərinin yardımı və Rusiyanın əli ilə aparılan bu işin sonunda saxta üsullarla Ermənistan Respublikası formalaşdırıldı.

Yazıçı-publisist Azad Qaradərəli “Qərbi Azərbaycan Mühacir Hökuməti: ideyadan gerçəkliyə” kitabına yazdığı ön sözdə Azərbaycan türkünün torpaqlarının, xüsusilə İrəvan xanlığı ərazisinin ermənilər tərəfindən mənimsənilməsinə və bunların yazılmasının vacibliyinə işarə edərək, yazır: “Mete Xaqan deyirdi: “Biz tarix yazmadıq, tarix yaratdıq.

Çox əcəb! Tarixi yaratmaq azmış, onu yazmaq da gərəkmiş. Mete yazmadısa, Gültikin, Bilgə yazdı. Və dərd ondadır ki, yorğa atlar kimi arxamıza baxmadan irəli çapırıq və bir də görürük ki, arxamızdan, tariximizdən, həm də alın yazımızdan uzaq düşmüşük.

İndi sürət əsri olsa da, dayanıb arxaya boylanmaq, keçmişimizə nəzər salmaq gərəkdir”.

Ön sozdə redaktor daha sonra Azərbaycanın çətin anlarında müqavilələrlə ikiyə parçalanması və daha sonra İrəvan xanlığının həmin tarixi şəraitdə ermənilərin əlinə keçməsi ilə razılaşması və məqsədyönlü şəkildə ermənilərin İrəvan xanlığı ərazisində yerləşdirilməsini nəzərdə tutaraq bugünkü azərbaycanlılara xitabən yazır: “Bəlkə babanın əli yanıb, ağzına təpib, 1813-də, 1828, 1918-də tarixi səhvlər eləyib- bəs sən dünyanın bu düz vaxtında niyə susursan?!

Qərbi Azərbaycan –indiki Ermənistan deyilən ərazi sənindi axı, ay oğul! Beli əyilmiş atanın bir ayağıından rus, birindən fars tutmuşdu, ingilis də başından basırdı, erməniyə hazır yem eləmişdilər. Yüz il yatmaqmı olar, iki yüz il yatmaqmı olar, atam oğul?!”

Ramazan Hüseynovun “Qərbi Azərbaycan Mühacir Hökuməti: ideyadan gerçəkliyə” adlı kitabının birinci cildinin əvvəlində “Faktlar nə deyir” başlıqlı bölmədə Azərbaycanın sahəsinin 1813-1828-ci ilə qədər təxminən 410 min kv.km olduğunu, İran əsarəti altında qalan Güney Azərbaycanın sahəsinin 280 min kv.km, Rusiya əsarəti altındakı Şimali Azərbaycan ərazisinin sahəsinin 130 min kv.km olduğunu, 1918-ci ildə isə Rusiyanın təzyiqi ilə ermənilərə verilmiş İrəvan xanlığının sahəsinin isə 9 min kv.km olduğunu qeyd edir. Müəllif Rusiya əsarəti altında qalan Dərbənd xanlığının sahəsinin 7 min kv.km olduğunu, sahəsi 114 min kv.km olan Azərbaycan Demokratik Respublikasının isə 1920-ci ildə Sovet İmperiyası vasitəsi ilə işğal ediləndən sonra ərazilərinin böyük bir hissəsi bölüşdürülərək 27.4 min kv.km sahəsi yəni Zəngəzur, Göyçə, Dərələyəz, Dilicanın Ermənistan Sovet Sosialist Respublikasına, Borçalının isə Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikasına verildiyini və nəhayət 1920-1991-ci illərdə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının ərazisinin Ruslar tərəfindən bölüşdürülərək, 86.6 min kv.km qaldığını qeyd edir.

Müəllif Ramazan Hüseynov sahəsi 4400 kv.km olan Dağlıq Qarabağ bölgəsinin və əlavə olaraq 7 digər Azərbaycan rayonunun 1988-1994-cü illərdə işğal edildiyini və beləliklə əslində 20 faiz deyil bəlkə 80 faiz Azərbaycan ərazilərinin hal-hazırda işğal altında olduğunu qeyd edir.

Müəllif əsərinin 9-cu səhifəsində “Ermənistan” adlı dövlətin yaranması ilə bağlı yazır: “Yaxın tarixə nəzər salsaq, qədim türk torpaqları olan Qərbi Azərbaycanda “Ermənistan” adlı bir dövlətin yaradılması 1918-ci il 27 may tarixdə Tiflisdə keçirilən “Zaqafqaziya seymi”nin dağılması və orada 3 müstəqil respublikanın yaradılması ilə əlaqədar qəbul edilən qərarın nəticəsidir. Hələ yaradılmaqda olan Azərbaycan Demokratik Respublikasının yaradıcılarına Avropa ölkələrindən və digər ölkələrdən təzyiq və təsirlərin nəticəsi olaraq Azərbaycan Demokratik Respublikasının banisi M.Ə.Rəsulzadə və digər siyasi liderlərimiz adı çəkilən ərazinin ermənilərə verilməsinə və paytaxtın qədim oğuz türk şəhəri olan İrəvanın yaradılacaq erməni dövlətinə paytaxt seçilməsinə razılıq verdilər.”

Müəllif sözlərinə davam edərək, yazır: “Tarixə nəzər salsaq o dövrdə ermənilərin paytaxtımız Bakı şəhəri olmaqla Azərbaycanın hər bölgəsində çox həddi görünməmiş vəhşiliklər törətdikləri yazılı sənədlərdə və o dövrün şahidlərinin ifadələrində öz əksini tapmışdır. Doğrudur, bu gün 27 may 1918-ci il tarixində Tiflisdə bağlanmış sazişə nəzər salanda heyfslənməli çox şeylər görünür. Yəni sazişə imza atmamaq və Qərbi Azərbaycan torpaqlarını ermənilərə verməmək olardı. Əslində hadisələr çox gərgin bir şəraitdə cərəyan edirdi. Türkiyədən qovulmuş silahlı erməni dəstələrinə Çar Rusiyasının qoşunlarında xidmət etmiş erməni zabitləri rəhbərlik edirdi. Məhz, bu və ya digər faktlar qarşısında zəif olan yeni yaranacaq Azərbaycan hökümətinin nümayəndələri İrəvan xanlığının tamamilə ermənilərə verilməsilə razılaşdı.”

Müəllif sözlərinə davam edərək, yazır: “Torpaqlarımızın ermənilərə verilməsinə baxmayaraq sənəddə ermənilərin bir daha Azərbaycan ərazisinə iddialı olmaması öz əksini tapmışdır. Buna baxmayaraq ermənilər zaman-zaman öz işlərini davam etdirdilər. Yeni-yeni torpaq iddiaları və bağışlanılmış ərazidə yaşayan müsəlman-türk əhalisinin oradan köçürülməsini planlı surətdə həyata keçirməyə başladılar.”

Ramazan Hüseynov qeyd edilən bu məsələlərdə, eləcə də Ermənistan prezidenti R. Koçaryanın danışıqlarda özünü nalayiq aparmasının qarşısını almaq və onu sülh danışıqlarına razılıq verməsinə məcbur etmək üçün də həmin ideyanın effektiv olmasını bildirərək təklif edir:

1-                                “Qərbi Azərbaycan mühacir hökuməti”ni təşkil və təsis etmək.

2-                                Hökumətin nazirlər kabinetinin yaradılması;

3-                                Hökumətin parlamentinin seçilməsi;

4-                                Yaradılan dövlətin bayrağının və gerbinin hazırlanması, parlamentdə təsdiq olunması;

5-                                Azərbaycan və Türkiyə hökumətlərindən “Qərbi Azərbaycan mühacir hökuməti”nin tanınmasını xahiş etmək.

6-                                Hökumətin fəaliyyəti üçün müvəqqəti olaraq Azərbaycan mühacir hökuməti idarələrinin yerləşməsi üçün yer (yeni bina) istəmək;

7-                                Hökumətin tanınması üçün dünya dövlətlərinə və beynəlxalq təşkilatlara yaradılmış hökumət adından müraciət etmək...

8-                                Hökumət əhalinin siyasi iradəsini və tarixi sənədləri əsas tutaraq Ermənistan adlanan dövlətin əhatə etdiyi bütün əraziyə əsaslı surətdə iddialıdır.

Müəllif əsərinin 14-cü səhifəsində Cənub-Qərbi Qafqaz Cümhuriyyətinin mövcudluğuna da diqqəti cəlb edir və indiki Ermənistan Respublikasına daxil edilən Azərbaycan ərazisinin də bir hissəsini əhatə edən bu respublikanın tarixindən qısa məlumat verir.

Müəllif əsərinin 22-ci səhifəsində yazır: “Ermənistanın paytaxtı İrəvanın, qədim Çuxur Səd torpağının altında üstündə qalan və qalmayan maddi mədəniyyət abidələri, əlvan sənət inciləri təsvirli daş sənduqələri, qayalara həkk olunmuş yazılar və rəsmlər, ümumiyyətlə, bütün memarlıq nümunələri yalnız və yalnız azərbaycanlılara məxsusdur. 1655-ci ildə İrəvana gəlmiş Jan Babtist  Taverniyenin əsərlərində (birinci cild) qeyd edilir ki, şəhər qalasında yalnız müsəlmanlar yaşayır. On səkkiz il sonra burada olmuş başqa bir fransız səyyahı Jan Şarden oncildliyinin yenə birinci cildində göstərir ki, İrəvan qalasını özlüyündə kiçik bir şəhər hesab etmək olar. Qalada 800 ev var. Müəllif yazırdı: «Şəhər torpaqlarını cənub-qərbdən axan Qırxbulaq və şimal-qərbdən axan Zəngi çayları suvarır. Sərdarın sarayı çox gözəl, möhtəşəm bir imarətdir. Min addım o yanda bir qala bürcü ucalır, ona burada “kiçik qala” deyirlər ...»

Taverniye və Şardendən sonra Avropa səyyahlarından Cemelli, Kerr-Porter, Ceymz Moriyen, Monpero, Kameron, Linç, Dübüa və b. da yüksək sənətkarlıqla inşa edilmiş, diqqətəlayiq, zövqoxşayan memarlıq abidələri ilə zəngin olan İrəvan qalasını, Xan sarayını, onun “Şüşbənd” adı ilə tanınmış güzgülü salonunu, qaladakı min bir bəzəkli məscidləri, hovuz və hamamları, Zəngi çayınadək enib gedən mərmər pilləkənli yeraltı yolu, qala ətrafında-şəhər imarətləri, karvansara və meydanları müstəsna heyranlıqla təsvir etmişlər”.

Müəllif sözlərinə davam edərək İrənanın orta əsr inzibatı mövqeyi və tarixi vəziyyəti ilə bağlı yazır: “İrəvan XV əsrdən inzibatı mərkəz kimi tanınıb. Qaraqoyunlular (1410-1467) və Ağqoyunluların (1467-1500) hökmranlığı dövründə coğrafi mövqeyinə və yerli şəraitinə görə adı geniş yayılıb Çuxur Səd vilayətinin inzibatı mərkəzi olub. Şəhərə söykənmış Cəfərabad (Arqaval) kəndində indi də ucalmaqda olan bir türbə həmin dövrün yadigarıdır. Türbə bişmiş kərpicdən və daşdan tikilib. Kitabəsində Əmir Sədin və onun oğlu Pir Hüseynin adları çəkilir. Pir Hüseyn Yaqub bəydən əvvəl Çuxur Səd vilayətinin əmiri olub. Kitabədə həmçinin Qaraqoyunlular sülaləsinin başçısı Qara Yusifin (1410-1420) sərkərdəliyindən bəhs olunur, onun oğlu Pir Buğdanın böyük hökmdar olması qeyd edilir”.                         

Müəllif R.Hüseynov İrəvanın orta əsrlər tarixinə və 1679-cu ilin zəlzələsinə, eləcə də qalanın yenidən azərbaycanlılar tərəfindən ucaldılmasına işarə etdikdən sonra əsərinin 25-ci səhifəsində İrəvanın qədim məhəllə və yer adları haqqında yazır: “İrəvanın məhəllələri, çayları, bulaqları, dağ və təpələri indi də el arasında (bir qismi isə rəsmi sənədlərdə) öz adlarını qoruyub saxlamışlar. Məsələn, İ.Şopenin verdiyi məlumata görə XVIII əsrdə İrəvanın üç iri məhəlləsi olmuşdur: Şəhər, Təpəbaşı, Dəmirbulaq. Eyni adı daşıyan həmin məhəllələr indi də şəhərin iri məhəllələri sayılmaqdadır”.

Müəllif kitabında İrəvanın və ümumiyyətlə Azərbaycanın müasir tarixinə işarə edərək, İrəvanın hansı tarixi şəraitdə ermənilərə güzəştə gedildiyinə aydınlıq gətirir.

R. Hüseynov əsərinin 77-ci səhifəsində qədim Azərbaycan ərazisi İrəvan mahalının və ümumiyyətlə Qərbi Azərbaycanın toponimlərinin ermənilər tərəfindən dəyişmələri və bu məsələ ilə bağlı mənfur məqsədləri haqqında yazır: “Ermənilər Qərbi Azərbaycandakı türk nişanələrini kəsmək üçün buradakı bütün türk adlarını dəyişdirmişlər. Əziz Ələkbərlinin “Qədim türk-oğuz yurdu “Ermənistan” kitabında bu məsələlərə işıq tutulur. Bu gün “Ermənistan” adlanan Qərbi Azərbaycanın sahəsi 29.8 min kv.kilometrdir. buraya 36 rayon, 24 şəhər və kəndlər daxildir. O cümlədən vaxtilə Qərbi Azərbaycanda 7 mahal var idi.

Ermənilər zaman-zaman türk izlərini itirmək üçün buradakı türk yer adlarını erməniləşdirmək siyasətini də həyata keçiriblər. Məsələn rayon adlarını onlar belə erməniləşdiriblər: Abaranı “Aparan” eləyiblər. O cümlədən Damcılını “Mravjan”, Babakişini “Bujakan”, Gülablını “Dzoraqlux” şəklinə salıblar və sair.

Akin rayonu “Ani”yə çevriblər. Eləcə də həmin rayonun kəndlərindən Söyüdlünü “Sarnaxpyur”, Bəbirlini “Bartsraşen”, Daşqalanı “Karaberd” kimi dəyişiblər və sair. Vaxtilə dədə-babalarımızın Manas adlandırdığı rayonu əvvəl Allahverdi, sonra isə “Tumanyan” eləyiblər. Eləcə də Qaçağan kəndinin adını “Arevadzor”, Uzunları isə “Odzun” şəklinə salıblar və sair”.

Müəllif Qərbi Azərbaycanda ermənilərin türkmənşəli Azərbaycan toponimlərini dəyişməsini əks etdirməklə yanaşı, 80-cı illərdə azərbaycanlıların həmin vətənləri və yurd yerlərində ermənilər tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilməsi və qovulmasına da işarə edir.

R.Hüseynov əsərinin birinci cildinin sonlarında XX əsrin axırlarında əlavə olaraq Azərbaycanın 20 faiz torpaqlarını ermənilərin işğal etməsi məsələsi və bu sahədə BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri, bəyanatları və s. əks etdirilmişdir.

Artıq əsərin II hissəsi olan “Ulu yurdum İrəvan” kitabı da çapdan çıxıb. Sevindirici haldır ki, ölkə prezidenti cənab İlham Əliyev və Azərbaycanın Mili Məclisi bu gün Qərbi Azərbaycan və xüsusən də İrəvan haqqında öz narahatçılıqlarını bildirmiş və bu torpaqların tarixi Azərbaycan əraziləri olduğunu bəyan etmişlər. Bu gün “Qərbi Azərbaycan mühacir hökuməti: ideyadan gerçəkliyə” kitabı çox böyük əhəmiyyətə malik tarixi əsərdir. Bu kitabın hər iki cildinin rus və ingilis dillərinə tərcüməsi və nəşri günün ən vacib məsələsidir.

حسن صفرلی (صفری)

یارادیلان و یازیلان تاریخ

رمضان حسینووون  "غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی:

ایدئیادان گئرچکلییه"  آدلی کیتابی حاققیندا دوشونجه لر

  2007-جی ایلین سون آییندا باکی شهرینده رمضان حسینووون  "اولو یوردوم ایروان" آدلی کیتابی ایشیق اوزو گؤردو. کیتابین بیرینجی جیلدی اصلینده "غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی: ایدئیادان گئرچکلییه" آدی ایله 2006-جی ایلده بوراخیلمیشدیر. غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی نین ایدئیا صاحیبلری ایسه رمضان حسینوو و یازیچی- پوبلیسیست آزاد قارادره لیدیر. کیتابین هر ایکی جیلدی نین رئداکتورو و اونا اؤن سؤز یازان دا آزاد قارادره لیدیر.

  کیتابین بیرینجی جیلدی 120 صحیفه ده باکی شهرینده شیرواننشر نشریاتیندا ایشیق اوزو گؤرموشدور.

  کیتابدا آذربایجانین قدیم تورپاقلاری ایروان خانلیغی نین اراضیسیندن صؤحبت گئدیر. بو یئرلر قدیم دؤورلردن آذربایجان تورکونون یاشادیغی اراضیلر اولموشدور. لاکین سون عصرلرده، خوصوصیله گولوستان و تورکمنچای موقاویله لریندن سونرا ایمپئریالیست دؤولتلر همین تورک تورپاغینی موسلمان تورک دونیاسی نین قلبینده یارایا چئویره رک، اونو هر زامان بو بؤیوک میلته تعضیق آلتینه چئویرمک مقصدیله ایستیفاده ائتدیلر. ایروان خانلیغی اراضیسی حسابینا ائرمنیلره دؤولت تشکیلی پلانینی جیزدیلار. موختلیف یئرلردن آزلیقدا اولان ائرمنیلری کؤچوردوب، آذربایجانین ایروان خانلیغی اراضیسینده مسکونلاشدیردیلار و موختلیف اوصوللار، او جومله دن سویقیریم، قووماق و دیگر یئرلره کؤچورمک یولو ایله همین اراضیلردن آذربایجان تورکونو تمیزله دیلر. مقصدیؤنلو شکیلده غرب دؤولتلری نین یاردیمی و روسییانین الی ایله آپاریلان بو ایشین سونوندا ساختا اوصوللارلا ائرمنیستان رئسپوبلیکاسی فورمالاشدیریلدی.  

  یازیچی- پوبلیسیست آزاد قارادره لی "غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی: ایدئیادان گئرچکلییه"  کیتابینا یازدیغی اؤن سؤزده آذربایجان تورکونون تورپاقلاری نین، خصوصیله ایروان خانلیغی اراضیسی نین ائرمنیلر طرفیندن منیمسنیلمه سینه و بونلارین یازیلماسی نین واجیبلیگینه ایشاره ائده رک، یازیر: "مئته خاقان دئییردی:  "بیز تاریخ یازمادیق، تاریخ یاراتدیق.

  چوخ عجب! تاریخی یاراتماق آزمیش، اونو یازماق دا گرکمیش. مئته یازمادیسا، گولتیکین، بیلگه یازدی. و درد اوندادیر کی، یورغا آتلار کیمی آرخامیزا باخمادان ایره لی چاپیریق و بیر ده گؤروروک کی، آرخامیزدان، تاریخیمیزدن، هم ده آلین یازیمیزدان اوزاق دوشموشوک.

 ایندی سورعت عصری اولسا دا، دایانیب آرخایا بویلانماق، کئچمیشیمیزه نظر سالماق گرکدیر."

  اؤن سوزده رئداکتور داها سونرا آذربایجانین چتین آنلاریندا موقاویله لرله ایکییه پارچالانماسی و داها سونرا ایروان خانلیغی نین همین تاریخی شراییطده ائرمنیلرین الینه کئچمه سی ایله راضیلاشماسی و مقصدیؤنلو شکیلده ائرمنیلرین ایروان خانلیغی اراضیسینده یئرلشدیریلمه سینی نظرده توتاراق بوگونکو آذربایجانلیلارا خطاباً یازیر: "بلکه بابانین الی یانیب، آغزینا تپیب، 1813-ده، 1828-ده، 1918-ده تاریخی سهولر ائله ییب- بس سن دونیانین بو دوز واختیندا نییه سوسورسان؟!

  غربی آذربایجان- ایندیکی ائرمنیستان دئییلن اراضی سنیندی آخی، آی اوغول! بئلی اَییلمیش آتانین بیر آیاغییندان روس، بیریندن فارس توتموشدو، اینگیلیس ده باشیندان باسیردی، ائرمنییه حاضیر یئم ائله میشدیلر. یوز ایل یاتماقمی اولار، ایکی یوز ایل یاتماقمی اولار، آتام اوغول؟"!

  رمضان حسینووون "غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی: ایدئیادان گئرچکلییه" آدلی کیتابی نین بیرینجی جیلدی نین اولینده "فاکتلار نه دئییر "باشلیقلی بؤلمه ده آذربایجانین ساحه سی نین 1813-1828-جی ایله قدر تخمیناً 410 مین کیوادرات کیلومتر اولدوغونو، ایران اسارتی آلتیندا قالان گونئی آذربایجانین ساحه سی نین 280 مین کیوادرات کیلومتر، روسیا اسارتی آلتینداکی شیمالی آذربایجان اراضیسی نین ساحه سی نین 130 مین کیوادرات کیلومتر اولدوغونو، 1918-جی ایلده ایسه روسیانین تعضیقی ایله ائرمنیلره وئریلمیش ایروان خانلیغی نین ساحه سی نین ایسه 9 مین کیوادرات کیلومتر اولدوغونو قئید ائدیر. مؤلیف روسیا اسارتی آلتیندا قالان دربند خانلیغی نین ساحه سی نین 7 مین کیوادرات کیلومتر اولدوغونو، ساحه سی 114 مین کیوادرات کیلومتر اولان آذربایجان دئموکراتیک رئسپوبلیکاسی نین ایسه 1920-جی ایلده سووئت ایمپئرییاسی واسیطه سی ایله ایشغال ائدیلندن سونرا اراضیلری نین بؤیوک بیر حیصه سی بؤلوشدوروله رک 27.4 مین کیوادرات کیلومتر ساحه سی یعنی زنگه زور، گؤیچه، دره لیه ز، دیلیجانین ائرمنیستان سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکاسینا، بورچالی نین ایسه گورجوستان سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکاسینا وئریلدیگینی و نهایت 1920-1991-جی ایللرده آذربایجان سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکاسی نین اراضیسی نین روسلار طرفیندن بؤلوشدوروله رک، 86.6 مین کیوادرات کیلومتر قالدیغینی قئید ائدیر.

  مؤلیف رمضان حسینوو ساحه سی 4400 کیوادرات کیلومتر اولان داغلیق قاراباغ بؤلگه سی نین و علاوه اولاراق 7 دیگر آذربایجان رایونونون 1988-1994-جو ایللرده ایشغال ائدیلدیگینی و بئله لیکله اصلینده 20 فاییز دئییل بلکه 80 فاییز آذربایجان اراضیلری نین حال- حاضیردا ایشغال آلتیندا اولدوغونو قئید ائدیر.

  مؤلیف اثری نین 9-جو صحیفه سینده  "ائرمنیستان"  آدلی دؤولتین یارانماسی ایله باغلی یازیر: "یاخین تاریخه نظر سالساق، قدیم تورک تورپاقلاری اولان غربی آذربایجاندا  "ائرمنیستان"  آدلی بیر دؤولتین یارادیلماسی 1918-جی ایل 27 مای تاریخده تیفلیسده کئچیریلن "زاقافقازییا سئیمی" نین داغیلماسی و اورادا 3 موستقیل رئسپوبلیکانین یارادیلماسی ایله علاقه دار قبول ائدیلن قرارین نتیجه سیدیر. هله یارادیلماقدا اولان آذربایجان دئموکراتیک رئسپوبلیکاسی نین یارادیجیلارینا آوروپا اؤلکه لریندن و دیگر اؤلکه لردن تعضیق و تاثیرلرین نتیجه سی اولاراق آذربایجان دئموکراتیک رئسپوبلیکاسی نین بانیسی محمد امین رسولزاده و دیگر سیاسی لیدئرلریمیز آدی چکیلن اراضی نین ائرمنیلره وئریلمه سینه و پایتاختین قدیم اوغوز تورک شهری اولان ایروانین یارادیلاجاق ائرمنی دؤولتینه پایتاخت سئچیلمه سینه راضیلیق وئردیلر".

  مؤلیف سؤزلرینه داوام ائده رک، یازیر: "تاریخه نظر سالساق او دؤورده ائرمنیلرین پایتاختیمیز باکی شهری اولماقلا آذربایجانین هر بؤلگه سینده چوخ حدی گؤرونمه میش وحشیلیکلر تؤرتدیکلری یازیلی سندلرده و او دؤورون شاهیدلری نین ایفاده لرینده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. دوغرودور، بو گون 27 مای 1918-جی ایل تاریخینده تیفلیسده باغلانمیش سازیشه نظر سالاندا حئیفسلنمه لی چوخ شئیلر گؤرونور. یعنی سازیشه ایمضا آتماماق و غربی آذربایجان تورپاقلارینی ائرمنیلره وئرمه مک اولاردی. اصلینده حادیثه لر چوخ گرگین بیر شراییطده جریان ائدیردی. تورکیه دن قووولموش سیلاحلی ائرمنی دسته لرینه چار روسیاسی نین قوشونلاریندا خیدمت ائتمیش ائرمنی ضابیطلری رهبرلیک ائدیردی. محض، بو و یا دیگر فاکتلار قارشیسیندا ضعیف اولان یئنی یاراناجاق آذربایجان حؤکومتی نین نوماینده لری ایروان خانلیغی نین تامامیله ائرمنیلره وئریلمه سیله راضیلاشدی."

  مؤلیف سؤزلرینه داوام ائده رک، یازیر: "تورپاقلاریمیزین ائرمنیلره وئریلمه سینه باخمایاراق سندده ائرمنیلرین بیر داها آذربایجان اراضیسینه ایدیعالی اولماماسی اؤز عکسینی تاپمیشدیر. بونا باخمایاراق ائرمنیلر زامان- زامان اؤز ایشلرینی داوام ائتدیردیلر. یئنی- یئنی تورپاق ایدیعالاری و باغیشلانیلمیش اراضیده یاشایان موسلمان- تورک اهالیسی نین اورادان کؤچورولمه سینی پلانلی صورتده حیاتا کئچیرمه یه باشلادیلار".   

  رمضان حسینوو قئید ائدیلن بو مسئله لرده، ائله جه ده ائرمنیستان پرئزیدئنتی ر. کوچاریانین دانیشیقلاردا اؤزونو نالاییق آپارماسی نین قارشیسینی آلماق و اونو صولح دانیشیقلارینا راضیلیق وئرمه سینه مجبور ائتمک اوچون ده همین ایدئیانین ائففئکتیو اولماسینی بیلدیره رک تکلیف ائدیر:

  1-      "غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی" نی تشکیل و تأسیس ائتمک؛ 

  2-     حؤکومتین ناظیرلر کابینئتی نین یارادیلماسی؛  

  3-     حؤکومتین پارلامئنتی نین سئچیلمه سی؛ 

  4-     یارادیلان دؤولتین بایراغی نین و گئربی نین حاضیرلانماسی، پارلامئنتده تصدیق اولونماسی؛ 

  5-     آذربایجان و تورکیه حؤکومتلریندن "غربی آذربایجان موهاجیر حؤکومتی"نین تانینماسینی خواهیش ائتمک. 

  6-     حؤکومتین فعالیتی اوچون موقتی اولاراق آذربایجان موهاجیر حؤکومتی ایداره لری نین یئرلشمه سی اوچون یئر (یئنی بینا) ایستمک؛ 

  7-     حؤکومتین تانینماسی اوچون دونیا دؤولتلرینه و بین الخالق تشکیلاتلارا یارادیلمیش حؤکومت آدیندان موراجیعت ائتمک... 

  8-     حؤکومت اهالی نین سیاسی ایراده سینی و تاریخی سندلری اساس توتاراق ائرمنیستان آدلانان دؤولتین احاطه ائتدیگی بوتون اراضییه اساسلی صورتده ایدیعالیدیر.

  مؤلیف اثری نین 14-جو صحیفه سینده جنوبغربی قافقاز جمهوریتی نین مؤوجودلوغونا دا دیقتی جلب ائدیر و ایندیکی ائرمنیستان رئسپوبلیکاسینا داخیل ائدیلن آذربایجان اراضیسی نین ده بیر حیصه سینی احاطه ائدن بو رئسپوبلیکانین تاریخیندن قیسا معلومات وئریر.

  مؤلیف اثری نین 22-جی صحیفه سینده یازیر: "ائرمنیستانین پایتاختی ایروانین، قدیم چوخورسعد تورپاغی نین آلتیندا اوستونده قالان و قالمایان مادی مدنیت آبیده لری، الوان صنعت اینجیلری تصویرلی داش صندوقه لری، قایالارا حک اولونموش یازیلار و رسملر، عومومیتله، بوتون معمارلیق نمونه لری یالنیز و یالنیز آذربایجانلیلارا مخصوصدور. 1655-جی ایلده ایروانا گلمیش ژان بابتیست  تاوئرنییه نین اثرلرینده (بیرینجی جیلد) قئید ائدیلیر کی، شهر قالاسیندا یالنیز موسلمانلار یاشاییر. اون سککیز ایل سونرا بورادا اولموش باشقا بیر فرانسیز سیاحی ژان شاردئن اون جیلدلیگی نین یئنه بیرینجی جیلدینده گؤستریر کی، ایروان قالاسینی اؤزلوگونده کیچیک بیر شهر حساب ائتمک اولار. قالادا 800 ائو وار. مؤلیف یازیردی: "شهر تورپاقلارینی جنوبغربدن آخان قیرخبولاق و شیمالغربدن آخان زنگی چایلاری سوواریر. سردارین سارایی چوخ گؤزه ل، مؤحتشم بیر عیمارتدیر. مین آددیم او یاندا بیر قالا بورجو اوجالیر، اونا بورادا "کیچیک قالا"  دئییرلر." 

  تاوئرنییه و شاردئندن سونرا آوروپا سیاحلاریندان كئمئللی، کئرر- پورتئر، جئیمز مورییه، مونپئرو، کامئرون، لینچ، دوبوا و باشقالاری دا یوکسک صنعتکارلیقلا اینشا ائدیلمیش، دیقته لاییق، ذؤوق اوخشایان معمارلیق آبیده لری ایله زنگین اولان ایروان قالاسینی، خان سارایینی، اونون" شوشه بند" آدی ایله تانینمیش گوزگولو سالونونو، قالاداکی مین بیر بزکلی مسجیدلری، هوووز و حاماملاری، زنگی چایینادک ائنیب گئدن مرمر پیلله کنلی یئرالتی یولو، قالا اطرافیندا- شهر عیمارتلری، کاروانسارا و مئیدانلاری موستثنا حیرانلیقلا تصویر ائتمیشلر."

  مؤلیف سؤزلرینه داوام ائده رک ایرنانین اورتا عصر اینضیباطی مؤوقعیی و تاریخی وضعیتی ایله باغلی یازیر: "ایروان اون بئشینجی عصردن اینضیباطی مرکز کیمی تانینیب. قاراقویونلولار (1410-1467) و آغ قویونلولارین (1467-1500) حؤکمرانلیغی دؤورونده جوغرافی مؤوقعینه و یئرلی شراییطینه گؤره آدی گئنیش یاییلیب چوخورسعد ویلایتی نین اینضیباطی مرکزی اولوب. شهره سؤیکنمیش جفرآباد (ارقاوال) کندینده ایندی ده اوجالماقدا اولان بیر توربه همین دؤورون یادیگاریدیر. توربه بیشمیش کرپیجدن و داشدان تیکیلیب. کیتابه سینده امیر سعدین و اونون اوغلو پیرحسینین آدلاری چکیلیر. پیر حسین یعقوب بیدن اول چوخورسعد ویلایتی نین امیری اولوب. کیتابه ده همچنین قاراقویونلولار سولاله سی نین باشچیسی قارا یوسیفین (1410-1420) سرکرده لیگیندن بحث اولونور، اونون اوغلو پیر بوغدانین بؤیوک حؤکمدار اولماسی قئید ائدیلیر ".

  مؤلیف رمضان حسینوو ایروانین اورتا عصرلر تاریخینه و 1679-جو ایلین زلزله سینه، ائله جه ده قالانین یئنیدن آذربایجانلیلار طرفیندن اوجالدیلماسینا ایشاره ائتدیکدن سونرا اثری نین 25-جی صحیفه سینده ایروانین قدیم محلله و یئر آدلاری حاقیندا یازیر: "ایروانین محلله لری، چایلاری، بولاقلاری، داغ و تپه لری ایندی ده ائل آراسیندا (بیر قیسمی ایسه رسمی سندلرده) اؤز آدلارینی قورویوب ساخلامیشلار. مثلا، ای. شوپه نین وئردیگی معلوماتا گؤره اون سککیزینجی عصرده ایروانین اوچ ایری محلله سی اولموشدور: شهر، تپه باشی، دمیربولاق. عینی آدی داشییان همین محلله لر ایندی ده شهرین ایری محلله لری ساییلماقدادیر ".

  مؤلیف کیتابیندا ایروانین و عومومیتله آذربایجانین موعاصیر تاریخینه ایشاره ائده رک، ایروانین هانسی تاریخی شراییطده ائرمنیلره گذشته گئدیلدیگینه آیدینلیق گتیریر.

  رمضان حسینوو اثری نین 77-جی صحیفه سینده قدیم آذربایجان اراضیسی ایروان ماحالی نین و عومومیتله غربی آذربایجانین توپونیملری نین ائرمنیلر طرفیندن دییشمه لری و بو مسئله ایله باغلی منفور مقصدلری حاققیندا یازیر: "ائرمنیلر غربی آذربایجانداکی تورک نیشانه لرینی کسمک اوچون بوراداکی بوتون تورک آدلارینی دگیشدیرمیشلر. عزیز علی اکبرلی نین "قدیم تورک- اوغوز یوردو "ائرمنیستان"  کیتابیندا بو مسئله لره ایشیق توتولور. بو گون "ائرمنیستان"  آدلانان غربی آذربایجانین ساحه سی 29.8 مین کیوادرات کیلومتردیر. بورایا 36 رایون، 24 شهر و کندلر داخیلدیر. او جومله دن واختیله غربی آذربایجاندا 7 ماحال وار ایدی.

  ائرمنیلر زامان- زامان تورک ایزلرینی ایتیرمک اوچون بوراداکی تورک یئر آدلارینی ائرمنیلشدیرمک سیاستینی ده حیاتا کئچیریبلر. مثلا رایون آدلارینی اونلار بئله ائرمنیلشدیریبلر: آبارانی "آپاران" ائله ییبلر. او جومله دن دامجیلینی "مراوژان"، باباکیشینی  "بوژاکان"، گولابلینی "دزوراقلوخ" شکلینه سالیبلار و سایر.

  آکین رایونو "آنی"یه چئوریبلر. ائله جه ده همین رایونون کن