Güntay Gəncalp

İsmayıl Şəms

Azərbaycanın dəyərli şəxsiyətləri haqqında bir yazı yazarkən, google-da onların rəsmlərini araram. Adətən də tapdığım rəsmi məqaləmin başında yerləşdirərəm. İsmayıl Şəmsin ölüm xəbərini eşidərkən gözlərim doldu. Otaqda addımlayıb içimdəki  kədəri özümə məxsus şəkildə yaşamaq istədim. Sonra da İsmayıl Şəms haqqında bir yazı yazmaq istədim. Google-da onun rəsmini tapa bilmədim. Dəhşətə bax, bir millətin ana dilində Təbrizdə qəzet çıxarıb onun varlığı yolunda gəncliyini, bütün ömrünü fəda edən insanın bir tək rəsmi belə internet dünyasında yoxdur. Bu üzdən də bu yazımı İsmayıl Şəmsin rəsmi olmadan yazacağam. İsmayıl Şəmsin məchul qalmasında, internet dünyasında bir tək rəsminin olmamasında sanıram mənim də suçum var. Biz suçlu millətik. Qurtluş isə bu suçluluğu fərdi və milli yazqıdan qaldırmaqla mümkün olacaq. 

***

Azərbaycan Yazarlar Birliyinin toplantı salonunda bir mərasim var idi. Orada mən də atəşin söhbət etmişdim. Proqram bitdikdən sonra yaşlı və arıq bir kişi mənə yaxınlaşıb əlini çiynimə qoyub “Mən də gəncliyimdə sənin kimi idim. Sağ ol səni, mənə gəncliyimi xatırlatdın. Mən də gəncliyimdə özümü qurtuluşçu sayırdım. Böyük və sarsılmaz iradə ilə mübarizə aparırdım.”- dedi. İsmayıl Şəms idi bu ulu insan. İsmayıl Şəmsi öncədən tanıyırdım. Onun haqqında “21 Azər” dərgisində oxumuşdum. İsmayıl Şəmsin əllərini böyük bir səmimiyətlə sıxdım. Bu insan mənim tariximin canlı bir örnəyi idi. Daha sonra da bir kərə görə bildim İsmayıl Şəmsi. Danışarkən səsi titrəyirdi. Titrək səsin içində gəncliyindəki mübarizə enerjisi ilə Sovetlər Birliyində gördyü əziyətlər bir-birinə qarışmışdı. 21 Azər hərəkətinin məfkurələrindən biri olan İsmayıl Şəms Sovet məkanında yoxsulluq və Sovetlərin soysuzlaşdırma siyasəti nəticəsində çox şeyini itirmişdi. Azərbaycanın milli məfkurələrindən biri olan bu insan bəzən gündəlik yeməyə möhtac buraxılmışdı. Ayrıca ən yaxın dostları kommunistlər tərəfindən sibirlərə sürgün edilmiş, milli rəhbəri olan Pişəvərinin başını bir erməni arabaya çarpa-çarpa öldürmüşdü. Yurdu dağılmış, idealı əlindən alınmış bir insan. Bütün bu olaylara şahid olan İsmayıl Şəmsin qurtuluş arzuları ürəyində dəfn olmuşdur. Özü də unutqanlıq dumanlığında itib-batmışdır.

O zaman İsmayıl Şəmsin “mən də sənin kimi idim”- deməsi məni qorxutmuşdu. Öz-özümə düşünmüşdüm ki, mənim də yaşlılığım, gələcəyim İsmayıl Şəms kimimi olacaq? Belə kimsəsiz, yalnız, unudulmuş! Düşünürdüm ki, nədən bizim tariximizdə fərdi aqibətlərini milli aqibətə bağlamış insanların yazqısı bu şəkildə olmalıdır? Nədən, nədən, nədən? Tariximizdə və düşünüş tərzimizdə bir əksiklik var, belə olmamalıdır. İsmayıl Şəmsin yeri, tarixi-mənəvi statusu bu şəkildə olmamalı idi. Bu tarixi uçurmaq lazım. Uçurub yenidən dürüst memarisinə başlamaq lazım.

İsmayıl Şəmsin həyatı tarixi bir romanın, böyük həcmli bir romanın mövzusudur. O uçurumlu, o qorxunc, o umutsuz  həyat yollarını keçən İsmayıl Şəmsin yaşam öyküsü süquta uğrayan, əzilən bir millətin acı tarixinin, yazqısının örnəklərindən biri və ən ibrətamizidir.

25.01.2008