Quzeyin
Azərbaycancası
Güneyin
Türkcəsi
Mehran
Baharlı
Elgün-05
Ocaq- 2008- Siçan İli
Geçənlərdə
Azərbaycan Buduncu (Cumhuriyəti) televiziyonlarında 2008 ilinin
başından olmaq üzərə, Türkiyə Türkcəsi ilə
yayınlanan izlənclərə (pıroqramlara) yasaq
gətirildiyi salığını (xəbərini) duyduq. Yasağın
gərəkçəsi, bu yabancı dilin Azərbaycancaya
itəm (zərər) verdiyidir. Bu salıq Paniranist güclər
tərəfindən böyük bir sevinc, İran ve Güney
Azərbaycan Türklüyü tərəfindənsə böyük bir üzüntü
ilə qarşılandı. Azərbaycan Buduncunda Türkiyə Türkcəsinə
gəririlən yasaq, bizim dilimizə gətirilən yasaqdır.
Bu olay belə görülməli, belə alqılanmalı ve bu üzdən
də qınanmalıdır. Dilimizin adını (Türkcə)
bilə bilməyən və onu qondarma Azərbaycanca diyə
adlandıran Quzey Azərbaycanlı
yetgililər, nəyin ona itəm verdiyini, nəyin ona yarar
gətirdiyini necə anlayabilərlər?
Güneyin
yazılı-görkül (ədəbi) dili, Türkcədir,
Azərbaycanca deyildir
Güney
Azərbaycan târixi bir yol ayrıcındadır. Günümüzdə
Güney Azərbaycan və İran Türklüyünün oluşdurmaq və
biçimləndirməkdə olduğu görkül dil, təməl aldığı
Güney Azərbaycan və İranın başabaşına
sərpilmiş Türk budununun
(xalqının) dili ilə, Azərbaycan
və Türkiyə Buduncları görkül dillərinin birləşməsindən
ortaya çıxmaqda və daha doğrusu bu üçünün özgün və
yeni biləşgəsidir. Bu üzdən onu Yenicil (modern) Batı
Oğuzcası adlandıranlar da olmuşdur. Bu dil, özünə
Azərbaycan Buduncu görkül dilini ülgü almamaqdadır. Güneyin görkül
dili, hər iki qonşu ölkənin görkül dillərinə eşit
aralıqda (məsafədə) durur və onların idi (heç)
birisini tək başına öz görkül dili olaraq tablamır (qəbul
etmir).
Ancaq
Güney Azərbaycan və İran Türklüyü, Türkcənin sözdağarcığına
yiyələnmə, öz Türk soykökünə qayıdış
və dilimizi çağdaşlaşdırma (muâsirləşdirmə)
və yenicilləşdirmə (modernləşdirmə) alanlarında
(sâhələrində), bunların idi (heç) birinə yiyə
(sahib) olmayan Azərbaycan Buduncu deyil, Türkiyə Cumhuriyətinin
varsıl (zəngin) denəyimlərindən (təcrübələrindən)
yararlanmaqda, orada əldə edilən qazanımları
mənimsəməkdə, onları öz denəyimləri və
öz qazanımları olaraq görməkdədir.
Türkiyənin görkül və yazılı dili (Türkçe vəya Yeni
Türkçe) və bu ölkədə törədilən yeni degilər (neolojismlər)
Güneyə yeni kəlimələr sunabiləcək çox önəmli
bir qaynaqdır. Bu qaynaq özəlliklə yenicil bügüş (fəlsəfə),
bilim, quraşdırım (teķnoloji), çınbilimi (huquq),
ərklət (dövlət), soyut qavramlar və uzluq (sənət)
kimi alanlarda olağanüstü dəyərlidir. Ayrıca budunumuzun
Əraqda Türkman adı ilə yaşayan ucqarobası (diyasporası)
ilə Türkiyə sınırları içində yaşayan
və sayıları milyonları aşan Azərbaycan Türkünün
özlərinin yazılı-görkül dilləri olaraq Türkiyə tuğralı
(rəsmi) dilini seçdikləri unutulmamalıdır. Güneydə -
Azərbaycan Buduncunun tərsinə - xalqımızın özü
və dilini Türkiyədə olduğu kimi və doğru olaraq
ürkən (həmişə) Türk və Türkcə
adlandırması da Güneyin kimi örnək aldığını
açıqca ortaya qoyur. Son olaraq, İran və Güney
Azərbaycanda Türk xalqının içində olduğu bugünkü
ulusal (milli) oyanış və dirçəlmədə Türkiyə
televiziyonlarının tək başına, hətta Quzey
Azərbaycanın bağılsızlaşmasından (istiqlalından)
daha çox etgi və oynamı (rolu) olduğu da bilinən bir gerçəkdir.
Azərbaycanca,
Türkcə deyildir. O Farsca-Ərəbcə-Rusca-Türkcə qarışımı
yetərsiz və görksüz bir qarma (hibrid) dildir
Azərbaycan
Buduncunun görkül dili, ağır biçimdə
Fascadan etgilənmişdir. Bu etgi təkcə dilə girən
Farsca söz və tərkiblərlə sınırlanmamaqda, dil
bilgisi alanını da içərməkdədir. Hər hansı
bir dilin geniş bir biçimdə (şəkildə) başqa bir
dilin dilbilgisi qural və yasaları etgisi altına girməsi, o
dilin öz qurallarının altüst edilməsi və
dərindən yara alması deməkdir. Bugün Azərbaycanda yayqın
olan görkül dil, yanlışlarla dolu, pozulma və soysuzlaşmağa
üz tutmuş bir dildir. Bu dil söz dağarcığı və
dil bilgisi açılarından, Farscadan dərindən etgilənmiş
və pozularaq yetərsiz və görksüz (çirkin) bir qarma dil halına
dönüşmüşdür. Osmanlı aydın və seçginlərinin
yaradıb işlətdikləri uydurma bir dil var idi. Bu dilə
doğru olaraq Türkcə yerinə Osmanlıca deyilmişdir,
uçra (çünkü) bu dil üç Farsca, Ərəbcə və Türkcə
dillərinin yapmaca (süni) bir biçimdə yanyana
gətirilməsindən oluşmuşdu. İndi Azərbaycan
Buduncunda görkül (ədəbi) dil olaraq işlədilən
Azərbaycanca da, qardaşı Osmanlıca kimi, hətta ondan
daha bətər, gerçəkdə Türkcə, Farsca, Ərəbcə
və Ruscanın qarışımından oluşmuş qarma-
uydurma bir dil görüntüsü verməkdədir.
Azərbaycan
və İranda Türkcənin geriləməsi, İsmayıl
Xaqan (Şah İsmail) dönəmindən sonra başlamışdır.
Bu dil tuğralı və ərklət dili olma qonumunu addım
addım itirməklə birlikdə, Farsca və Ərəbcə
dillərinin əzici və çox ağır etgisi altında
qalaraq, başda bilim, bügüş və uzluq olmaq üzərə,
hər alanda öz doğurqanlığını itirib, neçə yüzil
içində qısır və qarma bir dil halına gəlmişdir.
Ardınca Gülüstan və Türkmançay anlaşmalarından sonra
gələn son iki yüzildə, başqa bir dil, Ruscanın ağır
etgisi altına girmişdir. Quzey Azərbaycanda idi bir dəyişiklik
və düzəltməyə uğramadan, görkül və tuğralı
dil olaraq tablanan dil, iştə bu qısır-qarma dildir. Bu
durum Güneyin, Farsların boyunduruğundan qurtulduqdan sonra,
İran ərklətinin basqıları ilə yaranmaqda-yaradılmış
olan uydurma Azəri-Fazərini öz görkül və yazı dili
diyə tablamasına bənzər. Azərbaycan Buduncunda yerində
(haqlı) olaraq bu eybəcər dilə Türkcə yerinə
Azərbaycanca deyirlər. Bizcə bu adlandırma olduqca doğrudur,
uçra bu dili Türkcə adlandırmaq, Türkcəyə gücəm (zülüm)
və sayqısızlıq olardı. Gerçəkdə Güney
Azərbaycan və İranda Türk budununun qonuşduğu və
burada biçimlənməkdə olan yenicil və çağdaş görkül
dilini Türkcə adlandırması, bu dilin Azərbaycan
Buduncunun görkül dili olan Azərbaycancadan ayrıq (fərqli)
olduğunun ən çarpıcı və ən gözəl bir qanıtıdır
(subutudur).
Azərbaycan
Buduncunda işlədilən görkül dil və orada var ol[may]an dil
anlayışı, Güney Azərbaycan və İran Türklüyünə
ülgü və təməl alınmamalıdır. Özəlliklə
görkül dil və söz dağarcığı qonularında,
Azərbaycan Buduncunun görkül dili ondan yararlanılması
gərəkdiyinin tabası (rəğmən) Güney üçün
tək təməl və qaynaq diyə görülməməlidir. Ötə
yandan, Güneydə bu picin dilin İran və Güney Azərbaycanın
görkül və yazılı dili olmasını savunan və
yetirim (təbliğ) edən Rus vurqunları və tutucularla
əkinc (kültür) savaşımı aparılmalıdır.
Azərbaycan
Buduncunda yenicil dil anlayışı yoxdur
Azərbaycan
Buduncunda Türk dilinin düşdüyü acınacaqlı durumun
nədənlərini belə sıralayabilərik:
1-
Dil anlayışı əksikliyi və dilin üzərində (haqqında)
dövlət yönətgisinin (siyasətinin) olmayışı: Azərbaycan
Buduncunda gənəl olaraq yenicil dil anlayışı movcud
deyildir və özəlliklə ərklət, dilin qorunması
və gəlişdirilməsi, yenicilləşdirilməsi, çağdaşlaşdırılması
və dirgili (canlı) bir varlıq olaraq olanaq-
yetənəklərinin çeşitləndirilib çoxaldılması
ilə ilgili hər hansı bir yekə tasarı (master plan)
və yönətgiyə yiyə deyildir.
2-
Dilin adını dəyişdirmək: Azərbaycanda
Rus sömürgəçiliyinin (ķoloniyalisminin) yıxıcı
etgisinin ən açıq izini, oradakı budun və
dilin Türk və Türkcədən qondarma
Azərbaycan və Azərbaycancaya, özü də könüllü
olaraq dəyişdirildiyində görəbilərik. Azərbaycan
Buduncunda bizim dilin Türkcə olduğu və Türkcənin də
bizim dil olduğu düşüncəsi və inancı, idi bir vaxt ürəklərdə
və beyinlərdə kök salabilməmişdir. İştə
Türkiyə budununun dilini Azərbaycan xalqının dilinə
yabancı sanan anlayış da, bu sömürgələşmə
(ķoloniyal) sayrılığın başqa bir bəlirtisidir.
(Azərbaycan və Türkiyə Cumhuriyətlərində budunların
qonuşduğu dillər, ən azından dilbilmi baxımından,
iki ayrı dil yox, bir dilin iki olduqca yaxın ləhcəsi sayılır).
Bu açıdan Fars sömürgəçiliyi boyunduruğu altında yaşamasının
tabası, qondarma Azəri və Azəricə adlarını
mənimsəməyən, bəlkə onlara var gücü ilə
təpgi göstərən Güney Azərbaycan, öz bağılsız
ərkləti və yüzlərcə akademi, institut, ....yə yiyə
olan Quzey Azərbaycandan, bu açıdan daha irəlidə və
ulusal kimliyinə bağlıraq durumdadır.
3-
Dildən özgün Türkcə sözləri dışlama: Azərbaycanca
dilində, dilimizdə var olan minlərcə özgün Türkcə
degiyə (kəliməyə), özbaşınalıqla bayrı
(arxayik) damqası vurulmuş, bunlar yazılı və danışıq
dillərindən dışlanmışdır. Bu yaxlaşımla
da özləri demişkən bu qədər zəngin dilimizi,
miskin günə salıblar (bu dənli varsıl dilimizi, yoxsul günə
salıblar). Gəlinən bugünkü durum, Azərbaycan Buduncunda
yazarların çoxunun, öz yazılarını toplamı 100-400
degini geçməyən sısqa bir sözdağarcığı köməyi
ilə - bunun da yüzdə doxsanı Farsca, Ərəbcə,
Rusca sözlərədən oluşmaqdadır yazmalarıdır.
Ötə yandan Azərbaycan Buduncunda Türkcə quralları
təməlində (əsasında) yenidegi törətmə yolu sürəci
durdurulmuş, onun yerinə arasıra Farsca əklərdən kömək
alaraq yeni sözlər törətmə yolu mənimsənmişdir.
Törədilən belənçi sözcüklərin önəmli bölümü
isə, dilbilgisi baxımından yanlışlıqlarla doludur.
4-
Farsca etgisini qorumağa çalışmaq:
Azərbaycan Buduncunda ortaçağ Azərbaycan seçginlərinin alışqanlıqlarının
davamında, hələ də Fars dili və görksözünə
(ədəbiyatına) qarşı bir çeşit vurqunluq (heyranlıq)
duyqusu və aşağılıq düyümüqarmaşası (üqdəsi
ķompleksi) vardır. Onlara görə dilimizdə Farsca degi,
tərkib və hətta dilbilgisi qurallarını işlətmək,
bir çeşit aydınlıq, soyluluq və yüksəklik
bəlirtisidir. Güneyin tərsinə, Azərbaycan Buduncu doğrudan
Fars sömürgəçiliyi və oradakı dil də Fars dili
tərəfindən yox edilmə belini (təhlükəsi) ilə
qarşı qarşıya qalmamışdır. Bu isə onların,
Farscanın dilimiz üzərindəki olumsuz etgilərinə vurdum
duymaz davranma, hətta Farsca degi və dilbilgisi qurallarını
özlərininki sanmalarının başqa bir nədənir.
5-
Rusca etgisini qorumağa çalışmaq:
Sözsüz geçmişdə Rus dili, görksözü və uyqarlığının
(mədəniyyətinin) Azərbaycanın çağdaşlaşma,
yenicilləşmə, bundalı (seküler) və eldəmləşmə
(layikləşmə) və batıya yaxınlaşmasında
önəmli yarar və payı olubdur və gələcəkdə
də olacaqdır. Ancaq bu gerçək, dilimizin Rus dili
tərəfindən elik olunması (istila edilməsi)
gərəkdiyi anlamına gəlməz. İki yüz ilə yaxın
Rus sömürgəçiliyi altında yaşamaq, Azərbaycan Buduncu seçginləri
arasında, dilimiz, abecemiz (əlifbamız) və görksözümüz
üzərində Rus etgisini qoruma və yaşatmağa çabalayan
yerli bir toparın (zümrənin) yaranmasına nədən olmuşdur.
Bugün Azərbaycanda budunumuz və dilinin ulusal-tarixi adlarını
Türk və Türkcədən, Azərbaycan və
Azərbaycancaya dəyişdirməyi savunanlar, iştə
bu Rus sömürgəçiliyinin yerli qalıntılarıdırlar.
Azərbaycancanın
Sorunları
Yuxarıda
sıralanan nədənlərdən dolayı, günümüzdə
Azərbaycanca və ya
Azərbaycan Buduncunda işlədilən görkül
dil, bir çox yöndən sorunlu, olduqca yetərsiz və hətta ölüşgəməyə
üz tutmuş bir dildir. Bu sorunlar və onlara irim (diqqət)
yetirməmə və dillə ilgili gənəl olaraq idi bir yönətgi
və anlayışa yiyə olmamaq, oradakı durumu daha da ağırlaşdırmışdır.
Anılan sorunlu yönləri belə sıralayabilərik:
1-
Abece (əlifba) sorunları
2-
Yazım (ortoqrafi) sorunları
3-
Dilbilgisi sorunları
4-
Söz dağarcığı sorunları
Bu
sorunların çözüm yollarına qıssaca toxunmaq istərsək:
1-
Abece əksiklikləri gedərilməlidir. Nazal Ññ, nüqtəli
Ķķ və kəsmə imi
(apastrof işarəti) abeceyə artırılmalı,
uzun â səsi yazıda işlədilməlidir.
2-
Rus yazımını ölçüt
3-
Farsca sözcüklərin söz dağarcığına girməsi
denətim (ķontrol) altına alınmalı, əski Türkcə
və çağdaş ləhcələrimizdə var olan sözcüklər
gənə görkül dilə qazandırılmalı, sözcük törətmə
sürəci yenidən başladılmalıdır
.
4-
Dilimizdə işlədilən
Aşağıda
Azərbaycan Buduncunun Azərbaycanca adlanan görkül dilində
var olan bir sıra yanlışlıqlar sıralanmış
və Türkcədəki düzgün qarşılıqları ayırac
(parantez) içində verilmişdir.
==========================================
Abece
Sorunları
==========================================
1-
Azərbaycan və Türkiyə Budunclarının Latın
abeceləri, Güneydə gözü qapalı tablanmamalı, bu iki ölkənin
denəyimlərindən yararlanaraq İran və Güney
Azərbaycan Türklüyünə daha düzgün, daha məntiqli və
daha əksiksiz bir abece düzənlənib yaradılmalıdır.
Oluşdurulacaq yeni Latın abece, Azərbaycan Türklərinin bütün
altquruplarını İranın quzeybatısı (Güney
Azərbaycan), İranın
güneyi (Qaşqayyurd), İranın quzeydoğusu (Afşaryurd)
və Əraq Türkman ucqarobasını - qapsayacaq biçimdə
tasarlanıb düzənlənməlidir. Oluşdurulduqdan sonra da Güney
Azərbaycan və İran Türklərinin Latın Abecesi, sürəkli
olaraq gözdən geçirilməli və yalnız Türk dilinin özəllik
və gərəksinimləri təməlində gəlişdirilməlidir.
2-
Azərbaycan Buduncunun yeni Latın abecesinə gəlincə, bu
əlifbadakı sorunlar, biçiklərin (hərflərin) yanlış
sıralaması, nazal (Ññ), nüqtəli (Ķķ)
biçikləri və kəsmə iminin olmayışı,
və yazarkən uzun â hərfinin işlədilməməsi
olaraq özətlənəbilər. Güney`in latın abecesində
bu əksiklik və yanlışlıqların düzəldilməsi
gərəklidir:
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Abece
sıralaması:
Azərbaycan Buduncunun 1991 ilində Latın abecesinə geçişi
tikəl (qismi) olmuşdur. Beləki Latın biçikler tablanmış,
ancaq biçiklərin sırası hələ də Rus-Kiril
abecesində olduğu təkindir. Bu abecedə, bütün Latın kökənli
abecelərin tərsinə, X biçiyinin yeri abecenin sonlarında
V biçiyindən sonra deyil, abecenin başlarında H biçiyindən
sonradır. Habelə Q biçiyi P biçiyindən sonra deyil,
abecenin ortasında K biçiyindən sonra gəlir:
Aa, Bb, Cc,
Çç, Dd, Ee, Əə, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Xx,
Iı, İi, Jj, Kk, Qq, Ll, Mm, Nn, Oo,
Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz
Bu
nədənlə Azərbaycan Buduncunun abecesi gerçəkdə
yarı latın (hərflərin biçimi), yarı Kiril (biçiklərin
düzülüşü) azı (vəya) qarma bir abecedir. Bu isə özəlliklə
sözlük və bilgisayar ortamlarında sözlərin düzülüşündə
ciddi sorunlar yaradıb, onları altüst edərək qullanılmaz
hala gətirir. Bu üzdən Güneydə Latın abecesində biçiklərin
sıralaması Azərbaycan Buduncunda olduğu kimin deyil,
uluslararası Latın biçikləri sıralamasına uyumlu olmalıdır.
Güney
Azərbaycan- İran Türklüyünün Bütünləşdirilmiş Latın
Abecesi:
Otuzdörd
Biçik və Bir İm
Aa,
Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Əə, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Iı, İi,
Jj, Kk, Ķķ, Ll, Mm, Nn, Ññ,
Oo, Öö, Pp, Qq, Rr, Ss,
Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Xx,
Yy, Zz,
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Gəniz
Ññsi biçiyinin olmayışı:
Gəniz Ññ (nasal n, üç
nüqtəli ke, ng, kaf-i Türki, kaf-i nuni, nun-i
qənne) Türklərə özgü bir səsdir. Ən əski çağlardan
bəri günümüzə gəlib ulaşmış olan bu səs,
dilimiz və budunumuzun əski Türkcə və əski Türklərə
bağlı olduğunun ən sağlam qanıtlarından
biridir. Geçmişdə (ڭ)
ilə göstərilən bu səs, çağdaş Ərəb köklü
Türk abecesində (نگ) biçimində göstərilir. Azərbaycan Buduncunun yeni Latın
abecesində isə dilimizdə var Ññ səsini qarşılayacaq
idi bir biçiyə yer verilməyibdir. Oysa (halbuki) bu biçik Musavat dönəmi
və sonrasındakı Latın abecedə öz yerini almışdı.
Ayrıca Ññ səsi ən əski və əski Türkcə,
hətta Sümer kimi Pırototürk dillərdə, habelə Türk görkül
və kökləşik (ķılasik) bətiklərdə (mətinlərdə)
və Azərbaycan Türkcəsinin bir çox çağdaş
ləhcəsində özəlliklə kəndlər və
oymaqlar arasında işləkdir (İranın güneyində
Qaşqay, Güney Azərbaycanın Sava və Sulduz, Quzey
Azərbaycanın Qazax, Qarabağ, Gəncə, Ayrım, Nuxa,
Zaqatala, Qax, ...., Xorasanın Sərvilayət, Bam Səfiabad,
Cölgərux, Gərivan, Bocnurd, Cüveyn, Çağatay , ....
ləhcələrində). Dolayısı ilə ən əski
və əski Türkcə bətiklərin yazıb oxumasını
və Türk dilinin İran və Azərbaycandakı çağdaş
ləhcələrində yaranan görkül və folķlor yapıtların
səbt və oxunuşunu qolaylaşdırmaq (âsânlaşdırmaq)
və irimləşdirmək (dəqiqləşdirmək) üçün,
Ññ biçiyinin Güneyin Latın abecesinə əklənməsi
gərəklidir.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Duralı
(Nüqtəli) Ķķ biçiyin olmayışı:
Dilimizdə qalın və incə olmaq üzərə iki ayrı
k və ķ səsləri vardır. Bunlar Ķadr
və Kənd degilərində olan səslədir.
Qalın azı duralı ķ səsi, başda Avrupa
dilləri olmaq üzərə daha çox yabancı degilərdə işlədilir.
Bu iki səs arasıra (bəzən) kəlimələrə
ayrıq anlamlar verirlər, örnəyin incə K ilə söylənən
Kola kiçik bağevi anlamında və qalın Ķ
ilə söylənən Ķola bir içəcək (ķoķaķola)
adıdır. Azərbaycan Cumhuriyəti Latın abecesində,
dilimizdə var olan bu iki fərqli k və ķ
səsləri tək bir biçiklə göstərilir. Bu iki ayrıq
səs, Azərbaycan Türkcəsində var olduqlarına görə,
kəsinliklə Latın abecemizdə də öz ayrıca
yerlərini tapmalıdırlar.
Kk:
Börk, Buradakı, Kakıl, Kamaş, Kağaz, İki,
Kəleybər, Kənd, Kərəm, Kilim, Kişi, Kola, Kor,
Kosa, Kömək, Kömür, Küçə, Küt, Ördək,
Təkər, Üzük
Ķķ:
Aķord,
Doķtor, Folķlor, Ķabinet, Ķadr, Ķanada, Ķaraķter,
Ķarmen, Ķazino, Ķolombiya, Ķomando,
Ķontrol, Ķosmos,
Ķuçuq, Ķulub
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Uzun
ââ
biçiyin yazıda işlədilməməsi:
Çağdaş Türkcədə, Türk kökənli sözcüklərdə
uzun â səsi yoxdur, ancaq bu səs yabancı sözcüklər özəlliklə
Farsca və Ərəbcədən dilimizə girmiş
degilərdə vardır və dilimizdə də tayınca (eynən)
işlədilir. Azərbaycanın yeni Latın abecesində
isə uzun â biçiyi və səsinin varlığı
tablanmamış və buna ək olaraq yazılı dildə
də bu biçik işlədilmir. Oysa Türkiyədə olduğu
kimi, abecedə ayrıca göstərilməsə də, uzun âdan,
ən azından yazıda, özəlliklə əski və kökləşik
bətiklərdə yararlanmaq gərəkir.
Örnəyin
Nâminə degisi uzun â ilə söylənməsinə
tabası, qıssa a ilə (naminə) yazılır. (dilimizdə
bu Farsca degini işlətməyə gərək yoxdur. Onun
yerinə Türkcə adına degisi işlədiləbilər).
Habelə dilimizdə işlədilən nâmə, -xânə,
-zâdə, -vâri kimi Farsca degi və əklər də
Azərbaycancada uzun â ilə söylənmələrinin tabası,
yanlışlıqla qıssa a ilə yazılırlar.
Bu
iki ayrı a və â səsləri bir sıra
durumlarda degilərə ayrıq anlamlar yükləyəbilər:
asan (Türkcə asmaqdan), âsân (Farsca rahat anlamında); bala
(Türkcə kiçik), bâlâ
(Farsca yuxarı anlamında); alam
(Türkcə almaqdan),
âlâm
(Ərəbcə dərdlər anlamında); yar (Türkcə
yarmaqdan), yâr (Farsca yoldaş anlamında); azar (Türkcə
azmaqdan) âzâr
(Farsca əziyyət anlamında);
Ayrıca
Azərbaycan Buduncu yazımında Farsca və Ərəbcə
kökənli adlardakı uzun â səsləri də yanlışlıqla
Türkcə qıssa a ilə göstərilir: Babək (Bâbək),
Adil (âdil),
Cavid (Câvid), Hadi (Hâdi),
Başqa
örnəklər (ayırac içindəkilər doğru, ayırac
dışındakılar Azərbaycan Cumhuriyətindəki yanlış
yazılışdır):
adət
(âdət), adi (âdi), Adil (âdil),
alam (âlâm), ali
(âli), аlim (âlim), asan (âsân),
azar (âzâr),
Babək (Bâbək), bala
(bâlâ), Cavid (Câvid), dahi (dâhi), Hadi (Hâdi), hakim (hâkim),
halə (hâlə), kafi (kâfi), naminə (nâminə),
tabe (tâbe), vasitə (vâsitə), xanəndə (xânəndə),
yar (yâr)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Apastrofun
(kəsmənin) olmayışı:
Azərbaycanda tablanan Latın abecesinin ən böyük əksikliklərindən
biri də kəsmə iminə yer verməməsidir. Bu isə
dilimizin yazımında çox böyük qarqaşa və pırtlaşlığa
yol açmaqdadır.
Degi
içində: Örnəyin
bu abecedə aşağıda göstərilən ikili degilər
tayın (eyni) biçimdə yazılır. Oysa
bunların anlamları və doğru yazılışları
bütünüylə ayrıqdır:
bədən
(بدن)-bədən
(بعدا);
bəzən (Türkcə
bəzənməkdən)-bəzən (بعضا);
ələm (علم،
الم)-ələm (اعلم
daha bilgili), əza (عزا)-əza
(اعضا),
mədəni (uyqar anlamında)-mədəni
(معدني);
məlul (ملول)-məlul
(معلول);
mən (من)-mən
(منع);
mərəz (مرض)-mərəz
(معرض);
şer (شئر
aslan)-şer (شئعر);
təmir (dəmirin əski söylənişi)-təmir (تعمير),
tən (تن)-tən
(طعن);
tənə (تنه)-tənə
(طعنه)
Başqa
örnəklər (ayırac içindəkilər doğru, ayırac
dışındakılar Azərbaycan Bucundakı yanlış
yazılışdır):
bədən
(bədən), bəzən (bəzən),
bəzi (bəzi), dava (dâva), dəvət (dəvət),
edam (edam), élan (elan), etina (etina), etibar (etibar),
etibarən (etibarən), etiraf (etiraf), etiraz (etiraz),
ezam (ezam), əla (əla), istеdаd (istedad),
istefa (istefa), löbət (löbət), meyar (meyar),
məbəd (məbəd), mədəni (mədəni),
məlul (məlul), məlum (məlum),
məlumat (məlumat), məmur (məmur),
mən (mən), mənа (məna), mənalı
(mənalı), mənəvi (mənəvi),
məni (məni), məsud (məsud),
mərəz (mərəz), mərifət (mərifət),
məruz (məruz), məruzə (məruzə),
məşəl (məşəl), məyus (məyus),
məzun (məzun), möcüz (möcüz), mömin (mömin),
mötəbər (mötəbər), nəşə (nəşə),
səy (səy), sürət (sürət), şer (şer),
şöbə (şöbə), tabe (tabe), təbir (təbir),
təcili (təcili), təlim (təlim),
təmin (təmin), təminat (təminat),
tən (tən), tənə (tənə),
təsir (təsir), tətil (tətil), təxir
(təxir), təyin (təyin), yəni (yəni)
Degi
sonunda: Azərbaycan
Cumhuriyətində tablanan yeni abecedə kəsmə imi olmadığından
dolayı, özəl adlar və onlardan sonra gələn bir sıra
əklər bitişik biçimdə yazılır və bu da yanlış
anlamalara yol açır. Örnəyin bu abeceyə görə iki ayrıq
anlamı olan Bâbəki (Baybəki öldürdülər)
və Bâbəki (Baybəkə mənsub, Baybəkə
bağlı), Əlini (Əlini gördüm) və
əlini (əlini tutdum), Təbrizi (soyadı)
və Təbrizi (Təbrizi özlərdim)
degiləri tayın (eyni) biçimdə yazılır.
==========================================
Yazım
Sorunları
==========================================
Görüləcəyi
kimi, Azərbaycan Buduncunda tablanan yazımdakı sorunların böyük
bölümü, bu yazımda Türkcənin yapısı və
gərəksinimləri yerinə, Rusca yazımını
təməl almaqdan qaynaqlanmaqdadır.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Degi
başındakı Iılar:
Azərbaycan Buduncunda tablanan yazımda kəlimə başındakı
bir sıra Iılar, Ruscanın etgisi ilə İi
olaraq yazılır. Bu bütünüylə yanlış
bir tutumdur:
işıq (ışıq), ildırım (ıldırım), ilxı (ılxı)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Degi
başında gətirilən iki, üç, azı dörd ünsüz: Türkcədə
idi bir degi iki ünsüzlə başlamaz. Ancaq Azərbaycan Buduncunda
tablanan yazımda, özəlliklə deginin başında
gətirilməməsi gərəkdiyi halda iki hətta üç
ünsüzün gətirilməsi kimi bütünüylə yanlış olan
durumlarla qarşılaşırıq:
Avstriya
(Avusturya), konfrans (ķonferans), plаn (pılan),
plov (pilov, pılav), prinsip (pirinsip), prioritet (piriyoritet),
problem (pıroblem), proqram (pıroqram), qrаmmаtik
(qıramatik), qrup (qurup), Rzа (Rıza), srağa
(ısrağa), stəkan (istəkan), strateji (istirateji),
struktur (ısturuktur), Tbilisi (Tibilisi), Nyu-York (Niyu
York), Vyana (Viyana), Хristiаn
(Xırıstiyan)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Aa
və iİ biçiklərini yanyana gətirmək:
Azərbaycan Buduncunun tabladığı yazımda, Rus yazımına
uyaraq arxa arxaya gələn i" və alarla qarşılaşırıq.
Oysa bunların arasında kəsinliklə bir y biçiyi artırılmalıdır.
(Yabancı olan bu degilərin çoxunun dilimizdə Türkcə qarşılığı
var olduğundan dolayı, işlədilmələrinə
gərək yoxdur):
аid
(âyid), auksioner (aķsiyoner), biоqrаf
(biyoqraf), dair (dâyir), dialekt (diyalekt),
dialoq, (diyaloq), diaspor (diyaspor), fiasko (fiyasķo),
funksioner (funķsiyoner), institusional (institusiyonal),
İordaniya (İyordaniya), kаinаt (kâyinat),
konfedensial (ķonfedensiyal), konvension (ķonvensiyon),
material (materiyal), media (mediya), nail (nâyil),
potensial (potensiyal), prioritet (piriyoritet), prоfеssiоnаl
(pırofesiyonal), radiasiya (radiyasiya), region (regiyon),
social (sosiyal), tualet (tuvalet), variant (variyant),
vəsait (vəsayit), zəif (zəyif), Xətai (Xətâyi)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Yanlışlıqla
qoşalanan biçiklər:
Azərbaycan Buduncunda tablanan yazımda, Rus qaynaqlı
degilərdəki qoşa biçiklər Türk dilimizin yazımını
pozmaq bahasına olsa da, tayınca qorunur. Oysa Türkcə yazımında
bunlar kəsinliklə tək bir biçik olaraq göstərilməlidirlər,
uçra tək səslə söylənirlər. (Yabancı olan bu
degilərin çoxunun dilimizdə Türkcə qarşılığı
var olduğundan dolayı onların işlədilməsinə
gərək yoxdur):
akkord
(aķord), assambleya (asambleya), assosiasiya (asosiyasiya),
attaşe (ataşe), brüssel (Bürüsel), dollar (dolar),
effektiv (efektiv), intellektual (inteleķtual), klassik (ķılasik),
kollektiv (ķolektiv), komissar (ķomisar), komissiya (ķomisiya),
korrupsiya (ķorupsiya), lobbi (lobi), missiya (misiya),
professor (pırofesor), prosse (pırose), qrammatik (qıramatik),
rejissor (rejisor), repressiya (represiya), sessiya (sesiya),
ssenari (senari), terror (teror)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Tirənin
(-) yanlış qullanımı:
Azərbaycan Buduncunda tablanan yazımda tirə imi (defis işarəti)
çox geniş bir şəkildə və çox vaxt da
gərəksiz yerə qullanılmaqdadır:
1- Tirəni ad tamlamarında (izafi
tərkiblərdə) yanlış qullanmaq:
Azərbaycan Buduncu yazımında i" səsi verən
Farsca söz birləşmələrindəki kəsrə, ilk
degiyə yapışdırılıb və ondan sonra bir
- imi artırılaraq iki degi birbirinə bitişik yazılır.
(tərzi-hərəkət) Bu, məntiq baxımından yanlış
olmaqla birlikdə, uzun bir tərkibin törədilməsinə
nədədn olur. Bu sorun özəlliklə söz birləşməsinin
ikidən artıq degidən oluşduğu vaxtlar, örnəyin (məsələn)
pənbeyi-daği-cunun, tarixi-ali-osman söz birləşmələrində
olduğu kimi, özünü
daha görksüz və qabarıq biçimdə göstərir. Bu yöntəm
yanlışdır və ad tamlamalarındakı degilər
birbirinə bitişik yazılmalıdırlar, ayrıca tirə
(-) ilk degi və ondan sonra gələn -i" arasına artırılmalıdır.
bərgi-gül (bərg-i gül),
həddi-buluğ (hədd-i
buluğ), nəzmi-nazik (nəzm-i nâzik),
nöqteyi-nəzər (nöqte-yi nəzər),
pənbeyi-daği-cunun (pənbe-yi dâğ-i cunun), qeyri-adi
(qeyr-i âdi),
qeyri-bərabər (qeyr-i bərâbər), qeyri-fars (qeyr-i
Fars), sui-istifadə (su-i istifâdə), tarixi-ali-osman (Târix-i
âl-i Osman),
tərcümeyi-hal (tərcümə-yi hal), tərzi-hə
rəkət (tərz-i hərəkət)
2-
Tirəni birləşik degilərdə qullanmaq:
Azərbaycan Buduncu yazımında, bir çox yerdə işlədilməsinə
gərək olmayan durumlarda tirə imi qullanılır:
ola-ola
(ola ola), düsüb-düsməyəcəyi (düşüb düşməyəcəyi),
edilib-edilməməsi (edilib edilməməsi), bir-biri
ilə (birbiri ilə),
3-
Qıssaldılmış adlarda gərəksiz tirə imi:
Azərbaycan Buduncu yazımında, bir sıra sözlərin qıssaldılmış
biçimində, sözün düşən orta bölümü yerinə tirə
imi qoyulur. Örnəyin doķtorun qıssaldılmış
biçimi olan dr yerinə, d-r yazılır. Bu yöntəm
gərəksiz və uyqunsuzdur.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Özəl
adları böyük biçiklərlə başlamamaq:
Azərbaycanda tablanan yazımda, özəl adlar çox vaxt kiçik biçiklərlə
başladılır. Oysa bütün özəl adların böyük biçiklərlə
başlaması gərəkir:
azərbaycan
(Azərbaycan), ərəb (Ərəb), fars (Fars),
ingilis (İngilis), islаm (İslam), rus (Rus),
türk (Türk), türkiyə (Türkiyə)
Târixi
şəxsiyətlərin adlarındakı aşal (rütbə),
taxma ad (ləqəb) və bənzərləri:
Azərbaycan Buduncu yazımında, târixi şəxsiyətlərin
adlarında gələn Mirzə, Şah, Ağa,
Xan, Xanım və bənzəri aşal, taxma ad
və ..... ikinci sırada gəlincə, kiçik biçiklərlə
yazılır. Oysa bunlar o şəxsiyətlərin adlarının
bir bölümüdür və böyük biçiklərlə yazılmaları
gərəkir:
Abbas
mirzə (Abbas Mirzə), Nadir şah (Nâdir Şah),
Abbasqulu ağa (Abbasqulu Ağa), Fətəli xan (Fətəli
Xan), Heyran xanım (Heyran Xanım)
Târixi
şəxsiyətlərinin adlarını Farsca yazma alışqanlığı:
Azərbaycan Buduncu görkül dilində, bir
sıra târixi
şəxsiyətlərin adları
Babək
(Bâbək,
Baybək), Еlхаni
(Elxanlı), Səboktəkin
(Sübək Tigin), Səlcuqi (Səlcuqlu),
Qəznəvi (Qəznəli), Yusif (Yusuf),
Yunis (Yunus)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Yanlış
yazılan coğrâfi adlar: Azərbaycanda
işlədilən yazımda Rus dilindəki biçimlərə bağlı
qalmaq nədəni ilə, çoxu zaman coğrâfi adların yanlış
yazıldığını görürük. Adların yanlış
yazılışı, Türk kökənli və ya Azərbaycan coğrâfi
adlarında da görülür:
Bolqarıstan
(Bulqarıstan), Musеl (Musul), Qəzza (Qəzzə),
Urmiyа (Urmu),
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Qıssaldılmış
adlardan sonra ara verməmək:
Azərbaycanda tablanmış yazımda qıssaldılmış
adlardan sonra gələn dura (nüqtə) və ondan sonrakı
degi arasında ara (fâsilə)
verilmir. Bu yanlışdır və qıssaldılmış
kəliməni göstərən biçikdən sonra gələn dura
ilə ondan sonrakı degi arasında bir ara verilməlidir:
A.Əmrahoğlu
(A. Əmrahoğlu), Ə.Sеyidоv
(Ə. Sеyidоv), H.Əhmədоv
(H. Əhmədоv), N.Mоllаyеv
(N. Mоllаyеv)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Qqləri Ğğ yazıb söyləmək: Azərbaycan görkül dilində
Kаşğаri
(Ķaşqarlı), sayğı (sayqı), sorğu
(sorqu), uyğun (uyqun), Uyğur (Uyqur), vurğu
(vurqu)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Kkləri
Hh vəya Yy, Qqləri Xx olaraq söyləmək:
Azərbaycan görkül
və özəlliklə sözəl dilində kəlimə sonundakı
Klərin çoxu H vəya Y olaraq söylənir. Örnəyin
etmək yerinə etməy, yüksək
yerinə yüksəh, bilmərik yerinə bilmərih,
gəldikdən yerinə gəldihdən, eyləməliyik
yerinə eyləməliyih, maraq yerinə marax.
Bu isə görkül dili yerəl ağızlar düzeyinə çəkərək,
onu son dərəcə görksüzləşdirir (çirkinləşdirir).
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Biləşik
eyləmləri (mürəkkəb felləri) aralı yazmaq:
Azərbaycan yazımında -bilmək yardımcı
eyləm-əki ilə oluşdurulan biləşik
eyləmlər aralı yazılır. Bu yanlışdır, uçra
aralı yazılan bilmək eyləmi (bilgili olmaq) anlamındadır.
Oysa biləşik eyləmlərdəki -bilmək
eyləmi, ək görəvini üstlənmiş və bacarmaq anlamındadır.
Belənçi eyləm-əklər, Türkiyə Türkcəsində
olduğu kimi felə yapışıq yazılmalıdır:
ola
biler (olabilər), verə bilmir (verəbilmir)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Avrupa
qaynaqlı sözlərin sonuna gətirilən gərəksiz
a lar: Azərbaycan
görkül dilində Rus dili etgisi sonucunda çox sayıda Avrupa qaynaqlı
degilərin sonuna a azı ya gətirilir. Bu, Güney dili üçün tanış
olmayan durum və gərəksiz yükdür.
akademiya
(aķademi), forma
(form), formula (formul), norma (norm), partiya (parti),
==========================================
Dilbilgisi
Sorunları
==========================================
Azərbaycan
görkül dili, dilbilgisi (qıramer) baxımından da Farscanın
ağır etgisi altındadır. Bu ağır etgi,
Azərbaycancanın Türk dilbilgisinə tərs olan bir çox Farsca
nəhv ilkə (qayda) və qurallarını
mənimsəməsinə gətirib çıxartmışdır.
Bu sayrılıqlı olqu özünü Farsca ki, bə kimi
ilgəçlərin geniş biçimdə işlədilməsi,
Türkcə minin işlədilməməsi, səs uyumuna
uymamaq, ... kimi durumlarda ortaya çıxır. (Bunların böyük bir
bölümü -dilin yozlaşması, xalqın Farslaşması
bəlirtisi olaraq- Güneydə danışılan
ləhcələrdə də görülür):
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Farsca
ki ilgəçini (ədatını) işlətmək:
Azərbaycan Buduncunun yazılı və sözəl dilində
Farscanın ağır etgisindən dolayı, Farsca ke
ilgəçi olağanüstü geniş bir ölçüdə qullanılır.
Bu isə bütünüylə dilimizin Türk kimliyini pozur və görkül
baxımdan ona ilkəl və görksüz bir görüntü verir. Türkcədə
Farsca ke ilgəçi çox seyrək olan gərəkli durumlar dışında
qullanılmamalıdır.
Örnəyin:
Gəldim ki sizi görəm (doğrusu:
Sizi görməyə
gəldim), Nâzir təkzib
etdi ki hâdisədən
xəbəri yoxdu (doğrusu:
Baxan olaydan
xəbəri olmadığını yalanladı),
....
Ayrıca
Azərbaycancada sıxlıqla ke ilgəçindən
yararlanaraq yapılmış bir sıra kipləşmiş (qalıblaşmış)
cümlələr işlədilir. Örnəyin qeyd etmək
lazimdir ki, xatırladaq ki, ... Gərəksiz və anlamsız
olan bu qalıblaşmış cümlələri qullanmanın,
mətləbi uzatmaq və görksüzləşdirməkdən başqa
idi bir yararı yoxdur:
Qеyd
еtmək lаzımdır ki, Bunu dа xatırladaq ki, Qeyd
edək ki
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Farsca
be (bə) ilgəçini yayqın olaraq işlətmək:
Azərbaycan Buduncunun görkül dilində Farscanın ağır
etgisindən dolayı Farsca be (bə) ilgəçi genişcə
işlədilir:
cürbəcür
(türlü, çeşitli), günbəgün (gündən günə),
ilbəil (ildən ilə), növbənöv (türlü, çeşitli),
tekbetek (təkətək)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Farsca
ta ilgəçini işlətmək:
Farscanın ağır etgisi altında çabalayan Azərbaycancada,
arasıra Farsca ta ilgəçi işlədilir. Örnəyin "tа
ХХ əsrin əvvəlinə qədər".
Bu cümlənin Türkcəsi belə olmalıdır XX inci yüzilin
başlanqıcına dək
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Türkcə
degileri yanlış yapılarda işlətmək:
Azərbaycan Buduncunda bir sıra Türkcə degilər, yanlış
anlam azı yapıda işlədilir. Örnəyin sayı
yerinə yanlışlıqla saymaq eyləminin (felinin)
əmr kipi olan say, bildiri yerinə yanlışlıqla
eyləm adı olan bildiriş, azıq yerinə
yanlışlıqla Farsca biçimi olan azuqə, çatışmazlıq
yerinə yanlış yapılı olan çatışmamazlıq,
anma yerinə ginələnməyən (təkrarlanmayan)
durumları bildirən -im əki ilə yapılmış anım
işlədilir.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Səs
Uyumu Yasasını Pozmaq: Səs
uyumu yasası, Türkcənin ən təməl yapı daşlarından
biridir. Bu yasa ilə dilimizə girən hər yabancı sözcük,
Türkcələşib bizimkiləşir. Ancaq Azərbaycan
Buduncunun yazımında və dilində özəlliklə bir sıra
Ərəb və Fars kökənli degilərin yazılış
və söylənişində, dilimizin səs uyumu yasa və
quralları heçə sayılır və gobudca pozulur. Səs
uyumu yasası süzərisindən geçməyən bu degilər,
gerçəkdə dilimizi elik edir və Türkcəni o yabancı
dillərin boyunduruğu altına soxur:
büllur
(bulur), büruz (buruz), çünki (çünkü), divar (duvar),
dosye (dosya), hаzırki (hazırkı), hökumət
(hökümət), hücum (hucum), hüquq (huquq), güruh (quruh),
lаzımi (lâzimi), lüzum (luzum), mövcud (movcud),
mövhumаt (movhumat), mövzu (movzu), müasir (muasir), müayinə
(muayinə), nöqsan (noqsan), nücum (nucum), nüfuz (nufuz),
nümayəndə (numahəndə), nümunə (nümünə),
qürur (qurur), qüsur (qusur), rüsum (rusum), sübut (subut),
sükut (sukut), şüur (şuur), ümum (umum), ünvan
(unvan), üsul (usul), üsyan (usyan), xüsusi (xususi),
хüsusiyyət (xususiyyət)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Mi
soru ilgəçini işlətməmək:
Azərbaycan Cumhuriyətinin görkül dilində,
1-
Minin işlədilməmə
örnəkləri: Mi,
haqqında soru sorulan nəsnədən sonra gəlməlidir:
"Sən
də? (doğrusu
Sən də mi?), Olacaq? (doğrusu Olacaq mı?),
Hamını çağırdız? (doğrusu
Hamını çağırdınız
mı?, Hamını
mı çağırdınız?).
2-
Mini yanlış işlətmə örnəkləri:
Bilərikmi? (doğrusu
bilərmiyik?). Mi eyləmlərdə
məsdərin ilk çəkimindən sonra gəlməlidir (bilərdən
sonra, bilərikdən sonra deyil).
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
-sa
əkinin yanlış işlədilməsi:
Azərbaycan Buduncunun (Cumhuriyətinin) dilində -sa əki
bir sıra hallarda (Ruscanın etgisi və Türkcə dilbilgisinə
yetərincə tanış olmamaq sonucunda) yanlış qullanılmaqdadır,
hansısa kimi tərkiblər isə doğrudan Ruscadan alıntı-çeviridir:
"gedirəmsə"
(doğrusu gedirsəmdir);
içmirsənsə "(doğrusu
içmirsəndir. İçmirsən özü şərtidir
və ikinci kəz sa qoşul (şərt) əkini
alabilməz. Bu yanlış kip, Güney ağızlarında da
yayqındır). anlayırıqsa (doğrusu anlayırsaqdır).
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Çoxulu
təkil yerinə işlətmək:
Azərbaycan Buduncunun görkül dilində çox sayıda Ərəb
kökənli çoxul kəlimə, yanlış olaraq təkil (müfrəd)
anlamında işlədilir və bu üzdən də ikinci
kəz çoxullaşdırılır:
hüquqları
(haqları), tələbаtlar (tələblər),
ləvazimatlar (ləvazim), mənafеlər (mənfəətlər),
melumatlar (məlumat), luğatlar (lüğətlər),
tədqiqatlar (tədqiqlər),
təşkilatlar (təşkilat)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Yenicə
törədilmiş uyqunsuz degi və tərkiblər:
Azərbaycan Buduncu görkül dilində, çox sayıda uyqunsuz, yanlış
anlamda işlədilən, fəsahət və bəlaqət açılarından
olduqca yoxsun, görklülük baxımından sorunlu olan degi vardır.
Bunlar Azərbaycan Buduncunda törədilən yenidegilərin böyük
bir bölümünü qapsayır:
Örnəyin
qılavuz yerinə Farsca-Türkcə qarışımı
bələdçi, çarpı yerinə gülünc görünən
vurulsun (üç çarpı iki yerinə üç vurulsun
iki), sözlük yerinə yanlışlıqla işlədilən
lüğət (lüğət söz anlamındadır, sözlük
deyil), əksi yerinə işlədilən çıx
(beş əksi iki yerinə beş çıx iki),
artı yerinə fəsahət və bəlağətdən
olduqca uzaq olan üstəgəl (dörd artı beş yerinə
dörd üstəgəl beş) yüzdə yerinə
faiz, yırçı və yırar yerinə
müqənni və xanəndə, uydu yerinə
peyk, aday yerinə Farscada adaqlı anlamında işlədilən
namzəd, başkənd yerinə paytaxt, göstəri
yerinə nümayiş, öyrənci yerinə Farscada
mollaxana məktəblərində oxuyan anlamında olan tələbə,
oxul yerinə mollaxana anlamında olan
məktəb bu kimi uyqunsuz olan degilərdən bir neçəsidir.
Aşırı
uzun olan törətilər: Azərbaycancada
daha yığcam və qıssa degilər yerinə,
gənəldə əlverişsiz olan aşırı uzun
degilər işlətməyə meyil vardır:
Örnəin
ək yerinə daha uzun olan şəkilçi, duraq
yerinə dayanacaq, darqınc yerinə huzursuzluq,
adıl (zəmir) yerinə əvəzlik, qızılay
yerinə qırmızı aypara, tarım yerinə
kənd təsərrüfatı, ayrım yerinə
ayrı seçkilik,...
Yanlış
yeni törəti (neolojism) yapımı: Azərbaycan
görkül dilində bir sıra yanlış degi törədilmişdir:
Uluslararası anlamında və Beynəlxalq
biçimində bir degi törədilmişdir. Bu törətinin doğrusu
Beynəlxalqlar (Beynəlmiləl kimi) olmalı idi.
Mümkünsüz
biçimində və olanaqsız anlamında bir degi törədilibidir.
Bu yapı yanlışdır və doğru degi İmkansız
olmalı idi.
beynəlxalq
(uluslararası), mümkünsüz (olanaqsız)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Adına
kəliməsi artırılaraq yapılan qurumların uyqunsuz
adları: Azərbaycan Buduncunda qurumları ünlü bir şəxsiyət
adı ilə adlandıranda, Adına degisi ayrıca o
qurumun adına artırılır. Bu uyqulama, gərəksiz
olmaqla birlikdə, adın uzunlaşmasına nədən olur.
Örnəyin Nəsimi Dilçilik İnstitutu yerinə
Nəsimi Adına Dilçilik İnstitutu deyilir. Oysa
Nəsimi Dilçilik İnstitutundan hamı qolyaca buranın
Nəsimin deyil, Nəsimi adına adlandırılmış
bir qurum olduğunu başadüşür və Adınadegisinin
ayrıca artırılmasına gərək qalmır, Atatürk
Dil və Tarix Qurumu adında olduğu kimi.
Nəsimi adına Dilçilik
İnstitutu (Nəsimi Dilçilik İnstitutu), M.Maqomayev adına
Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası (M. Maqomayev Azərbaycan
Dövlət Filarmoniyası), Heydər
Əliyev adına Bakı Beynəlxalq Aeroportu (Heydər
Əliyev Bakı Uluslararası Havaalanı), M.Mirqasımov
adına Respublika Klinik Xəstəxanası (M. Mirqasımov
Respublika Kilinik Sayrıevi)
=========================================
Sözdağarcığı
Sorunları
=========================================
Azərbaycanca
dilində bir yandan Türkcənin quralları əsasında
yenidegilər (neolojismlər) törətmə sürəci durdurulmuş,
bir yandan da dilimizdə var olan çox sayıda Türkcə degi, özbaşınalıqla
bayrı damqası yiyərək yazılı və danışıq
dillərindən dışlanmışdır. Beləcə bu
iki yöntəmlə yoxsullaşan dilimiz, yabancı Fars, Ərəb
və Rus dilləri qabağında savunmasız bıraxılaraq
onlardan gələn degilərin axınına (hucumuna) uğratılmışdır.
Bunun sonucunda isə bugün Azərbaycan Buduncunun yazılı
və tuğralı dili - xalqın varsıl və köklü dilinin
tərsinə - bütün çınbilim, jurnalism, görksöz, bilim, uzluq,
.... alanlarında tıxabasa və ölçüsüz bir biçimdə Farsca,
Ərəbcə və Rusca sözcüklərlə doldudur. Bu dilin Güneyə
özgün Türkcə degilər, özəlliklə yenicə törədilmiş
kəlimələr açısından, verəbiləcəyi,
qazandırabiləcəyi bir şey yoxdur:
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Farsca
ilgəçləri qullanmaq:
Azərbaycandada Türkcə yerinə, Farsca ilgəçlərin işlədilməsi,
bu dilin dərindən soysuzlaşma və pozulmağa üz tutduğunun
ən önəmli qanıtıdır. Bu dildə yaxlaşıq
bütün ilgəçlər, Farsca kökənlidir. Bunların yerinə
Türkcə var olanlar qullanılmadığı kimi,
yenilərinin törədilməsinə də önəm verilməmişdir.
bahəm
(birgə, birlikdə), bundan əlavə (artı,
ək olaraq), çünki (uçra), halbuki (oysa), həmçinin
(bir də, habelə), hərgah (qalı),
istiqamətdə (doğrultuda),
munasibətilə (dolayısıyla), nəinki
(deyil), xeyli (çox),
yaxud (azı)
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Türkcə
degilərin yerinə gərəksizcə Rusca sözcüklər işlətmək:
Azərbaycancada dilimizdə qarşılıqları olduğu
halda, gərəksiz yerə çox sayıda Rus-Avrupa qaynaqlı
degilər işlədilir, bu isə dilimizi yoxsullaşdırır:
aksiya
(eyləm), aktual (güncəl),
alpinist (dağçı), aparat (ayqıt), aptek (əmçi),
astronomiya (göybilimi), avanqard (öncü), destruktiv (yıxıcı),
diametr (çap), diaqnoz (tanı), direktor (yönətmən), diskont
(indirim), diviziya (tümən),
ekstremizm (aşırılıq),
ekvivalent (eşdəyər), elastik (əsnək),
etnologiya (budunbilim), fauna (doğay, direy),
fonetika (səsbilim), form (biçim), harmoniya
(uyum), histologiya (toxubilim),
improvizasiya (doğaç), instinkt (içgüdü), investisiya (yatırım),
jurnal (dərgi), komissiya (qurum), konservativ
(tutucu), konstitusiya (anayasa), krılo
(çamırlıq), krossvord (bulmaca), kurort (qaplıca),
marşrut (dolmuş), material (gərəç), memuar (anıt),
modern (yenicil), monopoliya (təkəl), narkotik (uyuşdurucu),
nevrologiya (sinirbilim), okeanoqrafiya (dənizbilim), orbit
(yörüngə), original (özgün), pansion (yatılı),
paralel (qoşut), paştet (əzmə), piroq (börək),
planet (gəzəgən), plomb (dolqu), plüralizm (çoxulçuluq),
pоеmа (qoşaq), pоеziyа (qoşuq),
prinsip (ilkə), problem (sorun), profilaktik (önləyici),
prokuror (savcı), qalstuk (boyunbağı), qrammatika (dilbilgisi),
radiasiya (ışınım), radius (yarıçap),
reaksiya (təpki), respublika (budunc), resenziya (ələşdiri),
seysmologiya (tərpəm bilimi), sinonim (eşanlamlı),
sistem (düzgə), situasiya (durum), stajer (yetişmən),
struktur (yapı), treninq (eyitim), velosiped (yelatı),
xroniki (sürəgən),
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Gərəksiz
yerə işlədilən Farsca və Ərəbcə sözcüklər:
Azərbaycan Buduncunun görkül və yazılı dilində Türkcəmizdə
- həm görkül bətiklərimizdə və həm budun
dilində - var olan yüzlərcə, minlərcə deginin yerinə
Farsca və Ərəbcə sözcükləri işlətmək
gənəl bir qural və köklənmiş bir dəb-özənti
halına gəlmişdir:
abidə (anıt), alim (bilgin), aşkar (aydın), ахırıncı (sonuncu), ахırlаrındа (sonlarında), bərаbər (birgə, birlikdə), bəyanat (deməc), cavab (yanıt), dаvаmiyyət (sürəklilik), daxili (iç), digər (başqa, ötəki), düşmən (yağı), еlm (bilim),