Dr.Dos. Mübariz SÜLEYMANLI

Azərbaycanlıların Anadolu türklərinə qardaşliq yardımları

(Balkan ve I Dünya Savaşı əsnasında)

Özet: Makalede Anadolu ve Azerbaycan türklerinin tarihi, mille-manevi ilişkilerine genel şekilde bakılır, XX esrin ilk illerinden itibaren iyirminci illere kader geniş vüset almiş karşılıklı kardaeşlik yardımlarına hüsusi dikkat yetirilir. Gerek Balkan Savaşında, gerek Birinci Dünya Müharibesinde zor duruma düşmüş Anadolu türklerine kardaş kömeği göstermiş Azerbaycan türklerinin kayretlerine dair tarihi melumatlar verilir. Bu konuda milli ruhlu zenginlerin, aydınların, hüsussile hayriye cemiyetleri vasitesile gösterdikleri maddi, manevi ve tebliğati fealiyyetleri araştırılır.    

Summary: An article pays attention on mutual relations between Anatolia and Azerbaijan in the beginning XX century. It is given historical information concerning the help of Azerbaijanis to Anatolian Turks during the Balkan War and the First World War. Economical assistance of charitable societies toward this process also has been examined.

Tarihen bir-birilerine daim karşılıklı yardımlaşmalarda bulunmuş Azerbaycan ve Anadolu türklerinin öten asrın ilk senelerinden etibaren ilişkileri yeni bir mahiyyet kazanmış,  Balkan ve I Dünya Savaşı esnasında halklarımız arasındakı kardeşlik yardımları muhteşem bir herekat halını almıştır. Tabii ki, bu yardımlaşmalarım kökünde insanlık duyguları ile beraber, milli, dini ve kültürel faktörler daha önemli yer tutmişdur. Aydınlarımız da halkı kardeş kömegine sesleyerken bu ana faktörleri öne çekmiş, halkı bunun, gerekse siyasi parti ve teşkilatların, gerekse zengin şahısların, gerekse de sıradan insanlarımızın vicdani borcu,  milli ve dini vazifesi olduğuna inandırmışlardır. Bu bakımdan konumuza ilk olarak hemin dönemin istimai-siyasi ve kültürel hadiselerine genel bir bakışla başlamak isterdik.

Azerbaycan türklerinin tarihinde milli intibah dövrü olan XX yüzilin ilk onilliklerinde  Türkiye ile bağlılıkları olan müterekki dünyagörüşlü, intibah ruhlu bu universal şehsiyyetler gergin ve böhranlı anlarda bele ruhdan düşmemiş, ekideleri yolunda çarpışmış, ictimai fikrin formalaşdırılması üçün bütün mövcud tebliğat vasitelerinden istifade etmişler. Bu aydınlar, dövri metbuatda müntezem çıhışları ile yanaşı, hem de Bakıda teşekkül tapıb fealiyyet gösteren bir çoh medeni-maarif cemiyyetlerinin rehberliyinde temsil olunmuşlardır. Maarifçilik seyleri daha kabarık nezere çarpan hemin cemiyyetlerin fealiyyetine bu aydınlar öz töhfelerini vermişdir.

XX asrın evellerinde Türkiyede hakimiyyet başına keçen “İttihad ve terekki” partiyasının meramnamesinin terkib hisselerinden biri panislamizm telimi idi. Tesadüfi deyil ki, bu vahtdan etibaren Türkiyede, Rusiyada, habele Azerbaycanda panislamizm demek olar ki, sırf “türk rengi kesb edir ve pantürkizmin nezeri esasının ve emeli fealiyyetinin ayrılmaz hissesi kimi özünü göstermeye başlayır. 1908-ci ilden etibaren müslümanların siyasi teşkili – hilafet meselesi “İttihadi-islamın” esas meselesi kimi, açık şekilde özünü gösterir. Bu dövrde pantrürkizmle yanaşı, panislamizmin tebliğinin de esas merkezi İstanbula köçür. Bu vahtlar İstanbulda bir-birinin ardınca “İttihadi-islam”, “İttihadi-Mehemmediyye”, “Cemiyyeti-elmiyyen-islamiyye” ve s. bu kimi mehfi ve lekal cemiyyetler tesis edilir, panislamist metbuat artıb genişlenirdi” (19, s.193-194).

Şarkın hürriyyet ve demokratiya, azadlık ve istiklal ideyaları ile alovlanan üç mühüm merkezinden biri kimi İstanbul da bu zaman inkilabi herekatlar dövrünü yaşayırdı. İttihadi islam fikirleri ile osmanlıçılığın tarihe kovuşmağa başladığı bir vahtda türk milletçiliyi teşekkül tapmakda idi. Rusiyada irtica ve terrorun şiddetlenmesi sebebinden memleketlerini terk etmek mecburiyyetinde kalan bir çoh müslüman ve türk ziyalıları buraya sığınmışdılar (24, s.91). Bu o vahtlar idi ki, bir çoh Azerbaycan ziyalılarının, maarifçilerinin dini ve elmi sepgili mekalelerinde “islam milleti”, “Mehemmed hümmeti”, “müslüman camaatı” anlayışları ile tez-tez rastlaşırık. Bu yazılarda “islam” ve “millet” anlayışları eyni bir mehrec altına getirilmiş, islam dinini kebul etmiş bütün tayfa, halk ve milletler “milleti-islam” elan edilmişdir, “millet” sözü müslümanlığı kebul etmiş bütün insanların ümumiliyini, birliyini işarelendiren mefhum kimi işledilmişdir (19, s.214).

Milli-dini düşünce sahiblerinin kanaaetince, eger “islamlaşmak, islamı derk etmek “İttifak ve ittiha” nemetini derk etmekdirse, onda “türk ensarının islamı bulması” da “türkleşmek”, türk birliyinin, “türk ittihadı”nın meydana getirilmesi demekdir. Yeni eslinde “islamiyyete” hidmet etmek “türk kövmüne” hidmet etmek­dir. “Türk köv­mü”ne hidmet etmek de “islamiyyet”e hidmet etmek demekdir. Ali bey Hüseyn­zadenin (10; 11) ve Ahmed bey Ağaoğlunun (9; 31) eserlerinde hüsusile geniş şerhini tapmış bu meselenin esas meksedi Osmanlı imperiyasının himayesi altında evvelce bütün türk dilli halkları, ümumiyyetle, cemi müslümanları birleşdirmekden ibaretdi. A.Ağaoğlunun “Türk alemi” (31) silsile mekalelerinde ve hem de onun başka yazılarında, elece de Ali bey Hüseynzade, Y.Z.Talıbzade ve digerlerinin eserle­rinde dini mövke bele idi: İslamiyyetin, islam medeniyyetinin yegane hamisi, onun istinadgahı ve “evvelki ezemetini berpa edib rövneklendireni” yalnız türk milletidir. Milli ve dini mövkelerini sintez halına getiren mütefekkirlerin fikirlerini şerh eder­ken, bunu deyek ki, Azerbaycan ictimai fikrinde müeyyen bir merhele dahilinde pan­türkizm eger panislamizm prinsiplerinden biri kimi, onun siyasi doktri­nasının terkib hissesi kimi, hem de çoh zaman üstüörtülü, müemmalı şekilde öz ifade­sini tapırdısa, XX esrin ikinci onilliyinden itibaren ise müstakil bir milli-dini, ictimai-siyasi naze­riyye kimi özünü biruze vermiş ve formalaşmışdır. Amma katı şekilde demek olar ki, Azerbaycan ictimai fikrinde heç vaht pantürkizm özünü panislamizme karşı koy­m­a­mış, hemişe bir-birile karşılıklı nüfuzda olmuşdur. 1918 – 1920-ci iller metbuatında bezi hallarda karşılıklı tenkidi mülahize ve ittihamlara rast gelinse de, bunlar prin­sipial harakter daşımamış, yalnız taktiki sehvlerin tenkidi kimi özünü göstermişdir.

Öten esrin evvelleri üçün modernizm meselelerine münasibetde de milli-dini möv­keleri üst-üste düşen ziyalıların Batıya münasibetleri birmenalı olub ve onlar cemiy­yetde terekki yollarının yalnız islamda aranması terefdarı olmuşlar. Çünki onlar isla­mın tenezzülünün esas sebeblerinden birini Batının müntezem olarak zehni-ehlaki tesirinde ve eyni zamanda islamın öz dahilindeki menevi-ehlaki pozulma küvvesinin arasıkesilmezliyinde görürdüler. Demeli, vahid bir menevi-ehlaki konsepsiyanın da­hilen parçalanmasında Batının pozucu tesiri olduğu keder de müslümanların öz dahillerindeki hakimiyyet herisliyinin, nadanlık, cehalet, mövhumat ve hürafatın da o keder tesiri olmuşdur.

Azerbaycanın mühacir ziyalılarından olan Nağı Keykurun Ankarada neşr olunan “Azerbaycan” aylık kültür dergisinde “Böyük bir heyirsever Hacı Zeynalabdin Tağızade (hatire defterinden bir yarpak)” başlıklı mekalesinde yazır ki, Kurani Kerimi ilk defe Azeri şivesiyle türkceye tercüme etdiren Hacı Zeynalabdin olmuşdur. Bu Kurani Kerimi 4000 altun lire deyerinden ziynetli daş ve almazlarla bezeyerek Yusif Ziya Talıbzadenin vasitesi ile İstanbula Sultan Ebdülhemide hediyye olarak gönderir (17, s.17). Hekiketen de menbelerde “Azerbaycan Türklerinin Bakı Müslü­man Cemiyyeti Heyriyyesi vasitesile, 1906 – 1907-ci illerde Osmanlı Hökumeti ve Padişah ile ilişgiler kurduğu görülmekdedir. Hetta cemiyyet bu tarihlerde, cemiyyetin üyesi Talıbzade Ahund Yusif Efendini İstanbula göndermişdir” (6, s.44).

Ümumiyyetle o dövrde Azerbaycan ziyalılarının Türkiye ile elakelerinin esasın­da esasen heyriyye ve maarif cemiyyetleri durmuşdur. 1905-ci ilden itibaren Azer­baycan türkleri hem ferdi olarak, hem de cemiyyetler halında Türkiye ile münasibetler kurmuşlar. Onlar Azerbaycan halkının sosial ve medeni bahımdan inki­şafında Osmanlı dövletinden yardımlar istemiş, tehsil ve din sahelerinde Türkiyeden bezi talepler etmişler. Bakı Müslüman Heyriyye Cemiyyetinin kuruluşunun ilk illerinde, Osmanlı padişahı ve hökumeti ile elakeler kurmak üçün cehdler edilmişdir. Bu meksedle cemiyyetin üzvü, müellimlikle yanaşı, hem de Bakıda çıhan “Teze heyat” kezetinin yazarı olan Ahund Yusif Talıbzade 1907-ci ilin avkustunda İstanbula gönderilmişdir. A.Y.Talıbzade özü ile Bakı Müslüman Heyriyye Cemiyyeti İdaresinin möhürü ve Heyriyye Cemiyyeti ve Neşri Maarif Cemiyyetinin reisi – Hacı Zeynalabdin Tağıyevin imzası olan bir vekaletname aparmışdır. Türkiye Cümhuriyyeti “Başbakanlık Osmanlı Arhivi”nde mühafize olunan tarihi senedlere istinaden, tedkikatçı Betül Aslan bu mövzuda çoh geniş bilgiler verir (6). Onun tekdimatında sözügeden vekaletname hakkında tam melumat alırık:

 “Vekaletname

Bu ahır vahtlarda Rusiyada sakin otuz milyon Müslüman Cemaeti arasında terekki ve teali meyyali görünmekdedir. Ancak bizlerin müntezem mekteblerimiz ve kütubi-elmiye ve fenniye ve tedrisiyyelerimiz lüzumi derecesinde mövcud bulunmadığından hilafeti-celilei uzmanın sayei-maarif vayesinde yaşayan müslümanlarla bir kat daha elake ve rabite kesb etmek meksediyle Cemiyyeti İslamiyye ezalarından, Ulumi Arabiyye Müderrisi ve Mektebi İdadi Müellimi Ahund Yusif Talıbzade Efendi teatii efkar ve vesateti lazımede bulunmak meksediyle merkezi hilafeti uzma olan Dersaadete irsal olundu.

Dersaadet memurin-i aidesi tarafından kendisine müavinet-i lazimede bulunulmasını biz Rusiya Müslümanları istirham ederiz.

Betül Aslanın haklı olarak yazdığı kimi (6, s.64), bu vekaletnamede maraklı olan teref yalnız Azerbaycan müslümanları üçün deyil, Rusiyada yaşayan 30 milyon müslüman üçün yardım teleb edilmesidir. Heyriyye Cemiyyeti tarafından verilmiş bu vekaletname ile İstanbula gelen Talıbzade Yusif Efendi, Sedaret mekamına 31 iyul 1323 (19 avkust 1907) tarihinde tekdim etdiyi (Başbakanlık Osmanlı Arhivinde mühafize olunan) yazıda, özünün Heyriyye Cemiyyetinin idare işlerinde vezife daşıdığını, ülema bir aileden geldiyini, Rüs yüksek okulundan mezun olduğunu, Zeynalabidin Tağıyevin, Rusiyada bezi kandırılmış, ağılsız müslümanların hilafet mekamı ve Osmanlı padişahı hakkında yapdıkları kerezkerane neşriyyata cavab vererek, onları tesirsiz burahmak, müslüman ehalini menen ve dinen hilafet mekamına daha küvvetli olarak bağlamak ve onları aydınlatmak üçün neşr etdiyi günlük “Teze Heyat” kezetinde yazarlık yapdığını bildirdikden sonra, Bakıda İslam Heyriyye Cemiyyetinin kurucusu ve başkanı olan Hacı Zeynalabdin Tağıyevin tekib etmeye çalışdığı hetti hereketi, ana hetleriyle bu şekilde bildirmişdir:

“1. İndiye keder Kafkaz Türkleri yazışmalarında hep farscanı kullanmışlar. Bun­dan sonra farscanın yerine ana dilimiz olan Türkcenin kullanılması ve gelişdirilmesi.

2. Bilumum mekteb kitablaramızın Osmanlı türkcesi ile yazılması.

3.Mekteblerimizin prokramının Osmanlı Maarif prokramına göre yapılması.

4. Merkezi İdaresi Bolkarıstanın Varna şeheri ile İranın Urmiye şeherlerinde bulunan “Ermeni-Amerikan ve Ermeni-Proteston Komitei Muzırrasının Kafkaz ve Azerbaycan türklerini Hilafet mekamına bağlılıkdan ve mükeddes kaye olan İslam ittihadından uzaklaşdırmak üçün erebce, türkce, farsca ve kürdceye vakif olan ermeniler tarafından Kafkaza zererli neşriyyatlar sohulmakdadır. Bunları bir an önce tesirsiz hala getirmek ve Kafkaz müslümanlarını etkilemerini önlemek üçün karşı neşriyyatda bulunulması.

5. İrana, Misire ve Avropaya ferarilik edib, oralarda tutunamayarak Kafkaza dönmek isteyenlere izin verilmemesi.

6. Mekteb müdirleri ve öyretmenlerin Osmanlı Hökumetinin de uyğun görmesi ile İstanbuldan tedarük edilmesi.

7. Dini kitabların tefsirleri, peyğemberimizin hedisleri, ehlaki kitablar ve bu konulardakı yararlı tamimlerin yayınlanması” (6, s.64-65).

Y.Z.Talıbzade Bakı Müslüman Heyriyye Cemiyyetinin ve onun sedri H.Z.Tağıyevin heyata keçirmeye çalışdığı esas meseleleri bu şekilde açıkladıkdan sonra Kurani Kerimin Hacı tarafından hazırlatdırılmış üç cildlik  türkce tefsirini, H.Z.Tağıyevin yazdığı bir mektubla birlikde, Osmanlı Dövletinin Padişahı ve müslümanların helifesi olan II Ebdülhemide verilmek üçün Sedaret mekamına tekdim etmişdir. H.Z.Tağıyev tarafından Osmanlı Padişahı Sultan II Ebdülhemide A.Y.Talıbzade vasitesile gönderilen hemin mektubun metni beledir:

“Atabe-i felek-mertebe-i cenab-ı zillullahi azamiye Veli-ni met-i cihan efendimiz hazretleri!

Bu ana keder Rusya Devletinin taht-i hükümetinde bulunan biz otuz milyon Türk Müslümanlarının beyninde Türk lisanında Kuran-ı Şerifin tefsiri bulunmadığından ekseriyyetle onun mezamin-i alieysinden istifade-yab olamıyorduk. Lihaza bu ahır vakitlerde saye-i hilafetvaye-i cenab-ı zillullahi azamilerinde Bakü ülemasından vilayet kadısı kulları vasıtasıyla Kelamullah-ı Şerifi Türk lisanında tefsir etdirüb tab ve neşrine muvaffak oldum.

Ahd-i meali-vefd-i cenab-ı padişahilerinde hasıl olan işbu muvaffakiyyet-i kemteranenin şükranesi yolunda huzur-ı celil-i şehriyarilerine mahza arz-ı fariza-i ubudiyyete vesile olmak üzre mezkur tefsir-i şerifden huzur-ı bahirun-nur-ı hilafet-penahilerine bir takım takdim ettim. Eltaf-ı aliye ve merahim-i mütealiye-i hazret-i hilafet – Penahilerinden kabülünü istirham ederim. Ol babda ve katibe-i ahvalde emrü ferman veli-nimet-i cihan halife-i bil-hakk ve padişah-her-dem-muvaffak efendimiz hazretlerinindir.

Başbakanlık Osmanlı Arhivinde apardığı araşdırmaların neticesinde, Betül Aslan bele bir kenaete gelir ki, Bakı Müslüman Heyriyye Cemiyyetinin Ahund Yusif Talıbzade vasitesile gösterdiyi bu seylere, Osmanlı Hökumeti tarafından nasıl bir cavab verilmesine dair bir sened ve ya menbe aşkar edilmemişdir. Ancak 1907-ci ilden sonra Türkiyeden Azerbaycana müellimler, din adamları, dini kitablar ve metbee levazimatları gönderildiyi ve Kafkaz müslümanları ile daha sıh münasibetler kurulmasına çalışıldığı görülmekdedir.

A.Şaik A.Y.Talıbzadenin İstanbul seferi hakkında bunları yazır: “Bakı kazisi Mir Mehemmed Kerim Mir Ceferzade Kuranı Azerbaycan diline tercüme edib meş­hur servetdar Hacı Zeynalabdin Tağıyevin pulu ile çap etdirmişdi. Hacı tercümenin elli nüshesini kızıl suyu ile çap etdirib kiymetli cilde tutmuşdu. Bu nüshelerden biri­nin cildini kalın gümüşden yapdırıb ortasına da “La ilahe illellah, Mühemmeden Resulil­lah” sözlerini yazdırmış ve kardaşım ahund Yusif Talıbzade vasitesile hemin nüsheni Türkiye sultanına hediyye göndermişdi” (27). Menbelerden melum olur ki, mühtelif ictimai-medeni ve heyriyye cemiyyetlerinin üzvlüyüne ve rehberliyine seçil­miş Yusif Ziya bu illerde Türkiyeye daha tez-tez gedib-gelir. 1910-cu ilden onun he­ya­tının Türkiye dövrü başlanır. Yusif Ziya orada herbi tehsil alır, Birinci Dünya mühari­besinde Kars-Erdehan cebhesinde kehremanlıklar gösterir (28, 29). Balkan herbi erefesinde tebliğati fealiyyetle meşğul olur, müharibe dövründe fedakarlıklar gösterir. O, 1912-ci ilde heyat yoldaşı Cennet hanım ve oğlu Telet ile Türkiyeye köç­müş, orada herbi tehsil almış birinci cahan herbinde Kars Erdehan türk ordusu sırala­rında ruslara, ermenilere karşı döyüşlerde kehremanlıklar göstermişdir (28; 29; 23, s.427).

Balkan herbi esnasında ve sonrakı illerde Rusiya türkleri, o cümleden azerbay­canlılar Osmanlı ölkesinde meydana gelen inkilablara ve dirçeliş herekatlarına tam reğbet besleyirdiler.

Balkan müharibesi döneminde Rusiya bir terefden Balkanlarda panslavyanist siyaset yürüdür, diger terefden de Rusiya içerisinde yeni Balkan dövletlerine yardım toplanması üçün memurlarını ölkenin her terefine gönderirdi. Rusiyada yaşayan rus, ermeni, rum halkından maddi yardımlar toplanması ile beraber, bu halklardan toplanan könüllüler Serb ve Bolkar ordularına yardım üçün sövk edilirdi. M.E.Resulzade bununla bağlı yazırdı ki, Rus ordusunda kulluk eden bezi könüllü esgerlere mülki paltarlar geyindirilerek, onları könüllüler adı ile Balkanlara gönderirdiler. Serb ve Bolkar ordusuna, bu minvalla minlerce könüllü yazılırdı (89, s.24). Rusiya metbuatı da bu illerde panslavyanist tebliğatla meşğul idi. Türk alemini hedef alan bu panslavyanis tebliğat o derecede dehşetli bir seviyyeye çatmışdı ki, rus yazarlarından biri Balkanlara gedecek “Selibi-ehmer Heyetine” müracietle yazırdı: “Bir slavyan, bir hristian varken türk yaralısına bakmayınız” (22, s.23).

Amma Rusiyada yaşayan türklerin Rus hökumetinin bu şovinist ve milletçilik mövkeyine tesirleri böyük olmuş, Krım, Kazan, Azerbaycan ve Türkistanın her tarafından Rusiyanın heyata keçirdiyi bu ikili standartlı siyasete karşı sesler yükselmeye başlamışdır. Çar hökumeti bu tesirler karşısında, “Kırmızı Haça” yardım edildiyi kimi, “Kızıl Aya” da yardım edilmesine izin vermek mecburiyyetinde kalmışdır. Bunun neticesinde Rusiyanın her terefinde yaşayan müslüman ve türkler Balkan savaşlarında çetin veziyyete düşmüş kardaşlarına kömek ede bilmek seyi ile ellerinden geleni esirgememişler. Toplanılan maddi yardımlarla beraber, “bir çoh könüllü türk, osmanlı ordusunda savaşmak üçün Türkiyeye gedirken, genc kız ve kadınlar Hilali-Ehmere müraciet ederek hemşire olmuşlar” (6, s.48).

Rus şovinizminin kayri-rus, hüsusile de türk-islam halklarında oyatdığı milliy­yetperverliye tohunarak, M.E.Resulzade yazır: “Rus dürülfünunda ohuyan Azerbay­can telebelerinin Kiyevde toplanan ictimai keşf ve ezası tövkif edilmişdi. “Hilali-ehmer” faidesine yapılan propakandaya bu zamankı hissiyyatın tervici üçün en müna­sib bir vasite oluyordu. Bakı kadınlarından sırğalarını verenler olmuşdu. Genc müel­limler ve telebeler derslerini atarak türk ordusuna könüllü gediyorlardı» (22, s.23).

Rusiya hüdudlarında yaşayan türk-islam halklarının yardımı ile beraber, kayd etmek lazımdır ki, Balkan savaşlarında Rusiyanın türklük ve müslümanlık eleyhinde mövke tutması, her terefden artık Azerbaycan türkleri üzerinde tesirli oldu. 1911-ci ilde kurulmuş ve ilk üzvleri arasında “Musavat” Partiyası, Balkan savaşı esanasında bir beyanname yayımlayarak, milleti oyandırmağa ve Türkiyeye yardıma devet edirdi. “Müsavat”ın 1911-ci ildeki prokram ve beyanamesinin mahiyyeti Balkan herbi münasibetile neşr edilmiş intibahnamenin metninden de görünür. 1911-ci ildeki beyaname firkenin teşekkülünü bildirirdi. M.B.Memmedzadenin yazdığına göre “Müsavat”ın hemin il neşr edilmiş prokramı da beyanamedeki esaslara tamamile uyğun idi. 8 bendlik prokramın mahiyyetinde başdan-başa, islam ittihadı ve müslüman ölkelerinin karşılıklı yardım meseleleri dururdu (18, s.44-45).

1912-ci il Balkan müharibesi zamanı “Müsavat” yeni bir beyaname ile milleti oyanışa çağırırdı. M.E.Resuloğlu (Resulzade) bu hakda yazır ki, bu beyanname Oruc oğullarının metbeesinde sahiblerinden hebersiz, arkadaşımız Seyid Hüseynin yardımı ve partiyamıza mensub olan mürettiblerin elbirliyile bir gecede basıldı. Bu beyannamenin Kafkaz müslümanlarının merkezi sayılan Bakıda yayılmasını istemirdik. Abbas bey, bu beyannameleri götürüb Tiflise getdi. Orada bunları poçt kutularına atarak, bir gün sonra da geri döndü. Bu beyanname Kafkaz müslümanları arasında böyük bir heceyan yaratdığı kimi çar polisini de böyük bir telaşa salmışdı. Beyanamede Türkiyeye her cür yardım gösterilmesi fikri ireli sürülür ve yardım edilmesi istenilirdi. “Behs edilen beyanname, arkadaşımız Yusif Ziya tarafından İstanbula götürüldü. Sebilürreşad mecmuesi bu beyannameni eynen neşr ederek Kafkaz müslümanlarının Türkiyeye karşı gösterdikleri ilgiden dolayı memnuniyyetini beyan yollu setirler yazdı” (21, s.14).

Yusif Ziyanın İstanbula apardığı “Sebil-ür-Reşad” mecmuesinde çap olunmuş beyanamede vurğulanırdı ki, yegane ümidimiz ve nicat çaremiz Türkiyenin istiklal ve terekkisindedir. Biganelik göstersek, islamiyyet ve milliyyetimiz rezil bir hala düşer. “Cemi alem bilir ki, islam hilafetine sahib olan Türkiyeye karşı bu müharibeni Balkanın ufak ve kiçik hökumetleri elan etmemişler. Çünki şir ne keder zeif olsa da, çakkallar ve tülküler ona yahın gelmeye cüret etmezler. Bu işleri işleyen, islamiyyet ve insaniyyet düşmeni ve “dünya jandarmı” lekebi ile meşhur olan şimal ayısı müstebid Rusiya hökumetidir ki, her gün tibb levazimatı, hekimler ve könüllülük adı altında bölük-bölük nizamiler gönderir” (18, s.45-46).

 Azerbaycan aydınlarının partiyalar ve Heyriyye Cemiyyetleri vasitesile apardığı tebliğat ve teşvikat işi öz behresini verimş, her halda sonrakı illerde Türkiyede yaşanan her hadise, her inkişaf Azerbaycanda eks-seda salmağa başlamışdır. Hemçinin Azerbaycan-Türkiye münasibetlerindeki bu yahınlaşma, o cümleden milli oyanma, milli şüurun terpenişi, kardaş halka marak ve mehebbetin artması – bütün bunlar Balkan savaşları esnasında ilk behresini vermişdir. Balkan müharibesi illerinde Azerbaycan türkleri ister maddi, isterse de menevi olarak Türkiyeye yardım etmiş, bir kisim azerbaycanlılar Balkan herbinde könüllü olarak savaşmışlar. Türkçülük fikrinin ön plana çıhdığı bu dövrde I Dünya Müharibesi başlamış ve Osmanlı Dövletinin Rusiyaya karşı müharibeye girmesi, hetta başlanğıcda müeyyen üstünlükler kazanması hadiseleri Azerbaycan türklerinin milli müstekilliye olan ümidlerini artırmışdır. Ancak Türk ordusunun Sarıkamışdakı meğlubiyyeti bu arzularla yaşayanları meyus etmişdir.

Azerbaycanın istiklal mücahidlerinden ve mühacir ziyalılarından olan Hüseyn Baykara “Türk kültürü” (Türkiye) dergisinde Osmanlı türklerine olan reğbeti nezerde tutarak yazır ki, “Bu simpatiya ancak sözden ibaret olarak kalmırdı. Balkan herbi sıralarında, bu herbi rus hökumetinin provakasiya etdiyini Kazan, Krım, Daşkend ve Bakı türk metbuatı rus senzurasından keçire bileceyi bir dille kapalı şekilde müslüman halka yayınlayır ve kardaş Türkiyeye yardıma koşulmağı telkin edirdi. Bu sebeble bütün rus esiri türk ölkelerinden İstanbula könüllü ahını başlanmışdı. Azerbaycan, Dağıstan ve Küzey Kafkazdan gelen könüllüler üçün “Kafkaz Könüllü Hissesi” adı ile bir esgeri birlik kurulmuşdu. O çağın idealizmine bir misal vermek üçün Azerbaycanın, böyük milli şairi Cavad Ahundzadenin, pedakok ve şair Abdulla Şaikin de könüllüler arasında bulunduklarını bildirmek yerinde olardı” (3). Hüseyn Baykara diger bir eserinde de fikrini tesdikleyir. O yazır ki, “1912-ci il Balkan müharibeleri başlamış, Osmanlı dövleti dahilinde balkanlı, türkiyeli türk kardaşları kederli, böhranlı, facieli günler yaşamakda idiler. Azerbaycanda kurulan “Kafkaz könüllü hissesi” sıralarında Ehmed Cavad, Azerbaycan klassik edib ve şair pedakoku Abdulla Şaikle birlikde, Trakiya cebhesinde soydaşları olan Türkiye «Mehmed»lerile sengerlerde çiyin-çiyine döyüşe girmiş ve düşmenle mübarize aparırdı. Balkan müharibesi kurtardıkdan sonra Yusif Akçura oğlu, her iki Azerbaycan şairine, Azerbaycanda onlara daha çoh ehtiyac duyulduğunu ve öz doğma yurdlarına dönerek halkına hidmet etmelerini tövsiye edir. Bu tövsiyeden sonra her iki edib Azerbaycana dönür” (4, s.175-176). Bu savaşlar esnasında Türkiyede olan E.Hüseynzade mühtelif hestehanalarda hekim kimi çalışmış, cebhede yaralanan türk esgerlerine tibbi yardımlar etmişdir. Eli Heyder Bayat yazır: “Balkan herbinde öyretim üyeliyinden ayrılarak savaş alanlarında Hilali-Ahmer (Kızılay) hestehanalarında çalışmış, harbin sona ermesiyle tekrar eski görevine dönmüşdür” (2, s.25).

M.E.Resulzade de (22, s.23), M.B.Memmedzade de (18, s.43) tesdikleyir ki, Azerbaycanda toplanan maddi yardımlardan başka, bir çoh genc müellim ve telebeler derslerini ve mekteblerini burakarak Balkanlarda savaşan Türk ordusuna katılmak üçün könüllü olarak gedirdiler. Betül Aslan, Memmed Sadık Arana istinaden yazır ki, hetta Bakı milyonerlerinden Esedulla Eli bir ekiple Balkan Herbinde iştirak etmiş ve zabitlik rütbesi almışdı. Din hocalarından Ahmed Talıbzade Yusif ve arkadaşları da Balkan Herbine gönüllü getmişdiler (6, s.51).

Ümumiyyetle, Balkan müharibesinde iştirak etmek üçün Azerbaycandan Türkiyeye könüllüler ahın etmiş, hetta İstanbulda bu könüllülerden ibaret “Kafkaz könüllü kitası” teşkil olunmuşdur. Bu herbi hissede Azerbaycandan başka, Kafkazdan ve diger yerlerden gelen könüllüler de olmuşdur. Enver Paşanın himayesi altında kurulan dörd taburluk Alayın komandanı Süleyman Esker bey, Kafkaz Tabur Komandanı ise Cahangiroğlu İbrahim bey teyin edilmişdi. Daha sonra İbrahim beyin kardaşı Hesen beyin de ona katılmasıyla birlikde Bolkarlara karşı savaşmışlar. Hetta İbrahim bey, Edirneye ilk giren küvvetler arasında olmuşdur (6, s.52). Azerbaycan Türkleri arasında milli bilincin geliştiği ve Türkçülük fikrinin ön plana çıktığı ve Balkan Herbinin yenice sona yetdiyi bir dönemde ise, artık Birinci Dünya Savaşı başlamıştı. Trablusgarp ve Balkan Savaşlarının uyandırdığı milli heyecanın tesirleri Azerbaycan Türkleri arasında hale devam ediyordu. Ahmet Ağaoğlu ve Hüseynzade Ali Beyin İstanbuldakı faaliyetleri Türkiyede, Azerbaycan Türklerine karşı ilgiyi ziyadesiyle artırırken Azerbaycan Türkleri de gerek kültürel ve gerekse ticaret alanında Türkiye ile ilişkiler kurmaya çalışıyorlardı. Nitekim, daha Birinci Dünya Savaşı başlamadan kısa bir süre önce, Azerbaycanın en böyük tacirlerinden olan Hacı Zeynalabidin Tagiyev bir temsilcisini Türkiyeye göndererek, fabrikalarında ürettiği kumaşları Türk ordusuna satmak için girişimlerde bulunuyordu.

Tedkikatçı Betül Aslan, Kurata istinaden yazır ki, son ana kader Azerbaycanda hiç kimse Türkiyenin savaşa girme ihtimalını düşünmüyordu. Osmanlı Devleti, tüm gay­retlerine rağmen bu savaştan kendisini kenar tutamayarak, Almanyanın da tazyiki ile, savaşın başlamasından yaklaşık üç ay sonra savaşa girmek zorunda kaldı. Osman­lı Devleti savaşa girerken bunun bir cihat olduğunu ilan etmiş ve tüm dünya Müslü­manlarını cihata çağırmıştı. Ve bu sıralarda Azerbaycan türklerinin esas küvve­leri Gence şehrinde toplanmış “Difai” teşkilatı vasitesile Osmanlı Devleti ile temasta bu­lunduğu da anlaşılmaktadır (6, s.70-72). Nitekim 1915 yılı Şubatında, Feth Ali Hanın yeğeni Emir Arslan Han Hoyski gizlice sınırı geçerek Erzuruma gelmiş ve Türk ma­kamlarıyla temas kurmuştur. Arslan Han Hoyski “Difai” teşkilatının sözcüsü ile Transkafkasya Müslümanlarının müstakil bir devlet kurmak arzularını Türk ma­kamlarına anlatmıştır. Onun teklifine göre, Bakı, Gence, Erivan Guberniyalarıyla te­rek ve Dağıstanı dahil ederek İsveçrevari müstakil bir devlet kurulması mümkündü. Kafkaslarda Türkiye ile Rusiya arasında böyle büyük bir tampon devlet kurulması fikri, Enver Paşa tarafından da muvafik bulunmasına rağmen, Türk ordusunun Ruslar karşısındakı mağlubiyetleri böyle bir projenin gerçekleşmesine mani olmuştu (25, s.115).

Arşiv materiyalları da tesdikleyir ki, rus sansörü ve baskısına rağmen Azerbay­can Türkleri fırsat buldukca, Türkiye ile temas kurmak ve bu savaşta osmanlı Devle­tine yardımcı olmak için faaliyetlerde bulunuyorlardı. Mesela Stavropol Gubernato­ru­nun Bakı Başnaçalnikine Şubat 1916 da, gönderdiği bir yazıda, bakı tacirlerinden Ha­cı Zeynalibidin Tagiyevin vekil ettiği Rıza Bey Memedovun Stav­ropol Guberniya­sı­nın kazalarında büyük miktarda tahıl satın alarak, bu tahılı yalnız Bakıya değil, İra­na ve sonra Rusyanın düşmanlarının (Türkiye kasdediliyor) erzak teçhizatına gön­der­diyi belirtilerek, bunun araştırılması istenmiştir (1).

Savaşın şiddetli bir döneminde – 1916 yılında Kafkaz Cebhesinde, Türk Ordusu­nun mağlubiyetleri Azerbaycan Türklerini ziyadesiyle üzmüş ve Anadoludan gelen felaket haberleri, esir Türk askerlerinin Nargin Adasına götürülüşü gibi olaylar, Azer­baycan Türklerini derinden yaralamıştı. Osmanlı Devletinin Kafkaz Cebhesi savaşla­rında Rusyaya mağlup olması Azerbaycan türklerinin istiklal arzularını törpülemiş ve onların bu konudakı ümitlerinin azalmasına sebep olmuştu. Bu tarihlerden itibaren Azerbaycan türkleri ilgilerini, Rus işgaline uğrayan yerlerdeki Müslüman harpze­de­lere, savaşta esir düşen Türk esirlerine ve kendilerinin rus ordusunda bulunan Müslüman askerlerinin problemlerine yönelttiler. Kafkaz Cephesi savaşlarında mağdur duruma düşmüş öz kardeşlerine “Kardaş Kömeği” parolası ile tarihte eşi benzeri görülmümiş bir yardım çalışmasına giriştiler (6, s.73-74).

Kafkaz Cebhesi Savaşlarında Müslüman-Türk Halkın Felaketlere uğraması kar­şısında Azerbaycan Türkleri öz yardımlarını esirgememişlerdir. Azerbaycana penah getirmiş müslüman kaçkınların bir bölümü Gencede kalırken, bir bölümü dü Bakıya gelerek, Bakı şehir idaresine başvurup, yardım istemişlerdir. Ancak, Bakı Şehir Valisi Biç, onlara verdiği cevapda, isteklerini Şehir Dumasına bildireceğini, şimdilik hiçbir yardım yapılmayacağını söylemiştir (13, 1914 № 6.). Bu durum, “İkdam” yazarların­dan Hacı İbrahim Kasımof tarafından şiddetle eleştirilerek, Biçin Müslüman firarilere verdiği cevabın kendilerini derinden yaraladığı ve yasa boğduğu belirtildikten sonra, şöylece sitemde bulunulmuştur. Bu sırada bazı Azerbaycan aydınlarının girişimi ile şehir idaresinden izin alınarak, Türkiye sınırlarından kaçıp gelen kaçkınlara milli­yetlerine bakılmaksızın yardım etmek meselesinin görüşülmesi için, 21 Aralık 1914 te, Duma salonunda bir toplantı yapılması kararlaştırılmış ve herkes bu toplantıya davet edilmiştir. 21 Aralıkta bu toplantıdan arzu edilen neticeler elde edilememiştir.

Azerbaycana gelen Müslüman kaçkınların sayısı gittikçe artmakta ve bu durum önemli bir mesele halini almaktayudı. Artık Azerbaycan kamuoyu bunların durumuyla daha yakından ilgilenmeye başlarken, Azerbaycan kamuoyu bunların durumuyla daha yakından ilgilenmeye başlarken, Azerbaycan Türk gazeteleri de halkı yardıma çağırıyordu. “İkbal” gazetesinde Mehmet Emin Resulzade yazdığı bir makalede, Azerbaycan halkının çok yardımsever bir halk olduğunu, yardıma muhtaç herkese şimdiye kadar elinden gelen her türlü yardımı yapmaktan kaçınmadığını, muhtac insanlara yardım etmenin zaten bir vatandaşlık görüvi olduğunu ifade ettikten sonra, Müslüman kaçkınlara yardım etmenin vatandaşlık görevi olmasının yanısıra, ırkdaşlık ve dindaşlık vazifesi olduğunu da vurğulamıştır (6, s.80).

Mehmet Emin Resulzade, bu makalesinde, Müslümanların yaşadıkları felaketler üzerine de durarak, Bakı Müslüman Cemiyeti-i Hayriyesinin Müslüman kaçkınlarına yardım yapmak için bir şube oluşturmasını ve diger cemiyet ve komitelerin de ona yardımçı olmasının gerektiğini belrterek, şöyle demektedir: “... Elbette evvelce mezkur Müslüman muhacirlerin mevcudu ve haralarda olduğu ve ne gibi yerlerden kaçtıkları hakkında kafi malumat yığıp, tahkikat icra eylemek ve hemen lazım gelen ianelerin toplanıpta mahaline sarfolunmasına bakmaktır. İhtiyaç gündün güne artıyor. Muaveneti bir an olsun geciktirmeye gelmez. Bu hususta kimse Müslümanları ayrılık, seçkilikle de itham edebilmez. Müslümanlar sair vatandaşlarıyla beraber, uhdelerine düşün vatan vazifesini zerre kadar ihmal etmediler ve etmeyeceklerdir. Erbab-i vukuf bilir ki, her milletin zavallısına, ancak o milletten olanlar niceki lazımdır. Yakınlaşıp hakiki ve manevi muaveneti icra edebilirler. Bu cerh olunmaz bir hakikattır. Bu hususta iki rey olabilmez” (12, 1914 № 820).

Tiflis, Gence ve Bakı gibi şehirlere gelen Müslüman kaçkınların sayısı artmaya başlayınca, Anadoluda Müslüman-Türk halkın yaşadığı felaketin boyutu da yavaş-yavaş ortaya çıkdı. 1915 yılın Ocak ayından itibaren, hemen hergün Azerbaycan Türk gazeteleri Kars, Ardahan, Batum vs. yerlerdeki Müslümanların başına gelen felaketleri halka bildirmeye ve onları kardeşlerine yardım etmek için davete başladılar. Anadoludakı Müslüman-Türk ahalinin yaşadıkları felaketleri, Azerbaycan kamuoyuna duyuranların başında gazeteçi Ömer Faik Nemanzade geliyordu. O, “İkbal” gazetesinde yazdığı “Tecili Yardım Lazım” adlı makalesinde, sınır boylarındakı müslümanların karşı karşıya kaldıkları felaketlerden bahsederek, yüzbinlerce Müslümanın evsiz, barksız kaldıklarını, kadın ve çocukların aç ve hasta olduklarını, eğer onlara acil yardım yapılmaz ise, hepsinin ölmeye mahkum oldu­ğunu, Ardahan Müslümanlarının yürüyerek, yüksek karlı dağları geçmeye çalıştık­la­rını ve bir çoğunun karlı yollardan açlık ve soğuktan hayatlarını kaybettiklerini belirttikten sonra şöyle demektedir: “Ümid edirik, Bakı Cemiyet-i Hayriyesi, Bakı erbab-i hamiyeti felaketin büyüklüğünü, vaktin darlığını kömeğin aceleliğini nazara alıp, iane yığmak zahmetini tezlikle alır. Biz iane yığmakla meşğul olanda, iane komisiyası üzvleri de telesik felaket yerlerine o dötr okruğa (Kars, Ardahan, Kağızman, Oltu) gidip, bedbahtlığın yürek parçalayan haletini öz gözleri ile görüb bildirirler” (6, s.81-82).

Hüseyn Baykara “Azerbaycan İstiklal Mücadelesi Tarihi” eserinde yazir ki, Ahmet Cevat, “Ne Gördümse” adlı şiirinde, kardeş halkın böyle bedbaht bir gününde Karsta karşılaştığı yürek parçalayıcı manzarayı şu şekilde dile getirmişti:

“Armağanım yaslı nağme

Bir kuş oldum, çıktım yola

Gittim, gördüm dost ilinde

Ne bir ses var, ne bir layle” (4, s.193-194).

Azerbaycan Türk gazetelerinde çıkan haberler, Azerbaycan Türkleri arasında böyük bir heyecan meydana getirmişti. Gazeteler halka yardımlarda bulunmaları için çağrılarda bulunuyor, Kars, Ardahan vs. bölgelerden Azerbaycana gelmiş ve durumları çok kötü olan Müslüman kaçkınlara yardım edilmesi isteniyordu. “İkdam” gazetesinde, 23 Ocak 1915 tarihinden itibaren “Kars felaketzedelerine muavinet ediniz” başlığı altında, Kars ve etrafındakı Müslümanların katledildikleri birçok­la­rının vatanlarını terketmek zorunda kaldıkları belirtilerek, bunlar için yardım yapılması isteniyor ve yardım yapan şahıslara ait isimlerin yer aldığı listeler yayınlanmaya başlanıyordu (13, 1915 № 27).

Felaket haberleri sade Azerbaycan Türklerinde büyük hecan yaradırken, Azerbaycanlı zengin, aydın ve idarelerde yer alanların, ilk başlarda sessiz kaldıkları ve yardım için harekete geçmedikleri anlaşılmaktadıt. Hacı İbrahim Kasımof, “İk­dam”da yazdığı “Kömek lazım” başlıklı makalesinde bunlara seslenerek, Ermenilerin kendi kaçkınları için yaptıkları fedakarlıklarını örnek göstererek şöyle diyordu: “Efendiler! Bir Ermeni komşumuza bakıp onlardan ibret alın. Bir Ermenilerin öz firarileri için ettikleri canfeşanlığı, ettikleri fedakarlıkları seyredin, sonra özünüzdeki sehlenkarlıklara bakıp bir hacalet çekiniz. Muhterem Efendiler! Yalnız bu firariler deyil, onlar bir niçe ailedir, dolanır. Yalnız bunu biliniz ki, sizleri millet intihab edip, milletin karşısında sizler mesulsunuz. İhtiyacımızı ref etmek sizin vazifenizdir. İşte millet bugün öz efradının küçelerde ayak yalın, baş açık dilenmesini istemiyor. Her gah millet kayğıkeşi iseniz, özünüzde olan hiss-i milliyeyi gösterip, Müslüman muhacirlerin, Müslüman firarilerin refah halı için bir iş görünüz” (15). O, “Basiret” gazetesinde yazdığı “Kars Felaketzedeğanı ve Bakı Müslümanları” adlı makalesinde de, Kars ve etrafındakı Müslümanların katledilmesinden, onların acınacak durum­larından bahs etmiş, bu günlerin Azerbaycan halkı için bir imtihan günü olduğunu belirtmişti (16).

Azerbaycan Türklerinin Kafkaz Cebhesi savaşlarinda zerar gören Müslüman-Türklere kardeşlik yardımlarında Bakı Müslüman Cemiyet-i Hayriyesinin kayretleri çok böyükdür. Rus hükumetinden yardım için izin alınması ve ilk yardım çalışmaları döneminde bu sahede fealiyetler genişlendirilmiştir. 26 ocak 1915 senesinde Bakı Müslüman Cemiyet-i Hayriyesinin tertib etdiyi bir toplantıda cemiyyetin başkanı Mirza Esadullayev, durumu bildirerek, yardım toplanması için izin alındığını anlatdı ve bu hususta tekliflerini verdi. Bu fealiyetlerin çok böyük neticeleri oldu, semiyyet tarafından oluşturilan “Harbzede müslümanlara Muavenet Komitesi” ilk toplan­tı­sında, ilk yardımları felaket bölgelerindeki müslümanlara ulaştırmak üzere bir heyet oluşturdu. 1 Şubat 1915 yılda “İkdam” gazetinin 34-cü sayısında yazılırdı ki, iki vagon çay, un ve geyim eşyalarından oluşan bu yardımı götürecek heyetin başkan­lığına Ağabala Kuliyev getirilmişti. Heyet içerisinde Mirza Yusuf Hanov, Mehmet Hasan Hasanov, Doktor Vekilov ve Genceden Safikurdski bulunmakda idi. Heyet Kars, Sarıkamış, Horasan ve çevre yerleri gezerek, getirdikleri yardımları halka dağıttıkdan sonra, Bakıya dönerek cemiyyete bir rapor takdim etmiş, bu bölge müslümanlarının ağır durumunu bir daha beyan etmiştir. Yine Mirza Esadullayevin başkanlığında bir komite kurulması kararlaştırıldı ve bu komiteye bir kism aydınlar dahil edildiler. Bu tedbirlerin neticesinde görülen çalışmalardan biri de “Kardaş Kömeği” gazetesinin ortaya çıkışı oldu.

Azerbaycan türk kezet sahibleri ve yazarları tarafından yahınlaşan Nevruz bay­ramı münasibetile, bayramın ikinci günü “Kardaş kömeyi” adı ile bir gazete çıha­rılması kerarlaşdırılmış ve çalışmalara başlanılmışdı. Bu heyete “İkbal” gazete­sinden M.E.Resulzade, “Seda” gazetesinden H.B.Vezirov ve “İkdam” kezetinden Mahmud Nedim Karagözov seçilmişdiler. Bununla bağlı toplantıda kebul edilen kerara göre, “Kardaş kömeyi” kezeti Nevruz bayramının ikinci günü çıharılacak ve o gün Bakıda heç bir müslüman kezeti çıharılmayıb, bu kezetden elde edilen gelirin hamısı müs­lüman herbzadeler yararına kullanılacaktı – istifade edilecekdi (13, 1915 № 65).

Bu kerarlar doğrultusunda yapılan çalışmalar semeresini vermiş ve “Kardaş kömeyi” kezeti bir günlük gecikme ile Novruz bayramının üçüncü günü yalnız bir sayı çıkarılmışdı (14). Gazetenin imtiaz sahibliyini ve sorumlu müdirliyini Bakı Müslüman Heyriyye Cemiyyetinin başkanı Mirze Esedullayev üzerine alırken, (30, 1915 № 14) gazetenin çıharılması üçün lazım olan kağızı da Haşım bey Vezirov, Orucov kardaşları ve “İkdam” kezetinin sahibi Eli Muhtar Eli Ekberov karşılamışlar (13, 1915 № 65). Bundan başka, “Kardaş kömeyi” kezetinin çıharılması işinde emeyi keçen yazar ve işçiler de dahil, heç kimse hakk almamış, hamı könüllü olarak pulsuz çalışmışdır (13, 1915 № 65).

“Kardaş kömeyi” kezetinin baş kisminde “Milli felaket karşısında, milli metbu­atımızın ittihadını gösterir bu kezete hasilatı herbzede müslümanlar nefine olmak üzere bir günlük neşrolunur” yazısı bulunmakda olub, gazete de Kafkas Cephesi savaşlarında Kars ve çevresinde yaşayan müslümanların maruz kaldığı felaketlerden bahsedilerek, bunlar için Azerbaycan halkı kardeş yardımına davet edilmiştir (14). Ayrıca, Azerbaycan Türk kadınlarının “Kardaş Kömeği konusunda duydukları has­sa­siyet ve yapdıkları yardım çalışmaları gazetenin sütünları arasında yer almıştı” (32).

“Kardaş Kömeği” gazetesi 10 kapık fiyatla sunulmuş (13; 14) ve gazetenin satışından 1300 manat gelir elde edilerek, bu paranın hepsi Kars, Ardahan vs. yerlerde felakete uğramış harpzede müslümanlar için kullanılmıştır (30, 1915 № 23; 7, 1916 № 10). “Kardaş Kömeği” gazetesinin çıkarılmasından bir müddet sonra, bunu örnek alan Bakidakı Azerbaycan Türk şairleri de bir araya gelerek, müslüman harpzedeler yararına “Kardaş Kömeği” adıyla bir dergi çıharmağı kararlaştırmışlardır. Bu amaçla Azerbaycandakı bütün Türk şairleri çağrıda bulunarak, bu dergide yayınlanmak üzere şiirlerini “Dirilik” ve ya “Babayi Emir” dergilerinin idarelerine göndermeleri istenmiştir. Ancak, Azerbaycanlı şairlerin bu iyi niyyetli çalışmalarının sonuç vermediyi ve 1915-ci ili içerisinde bu dergini çıharamadıkları anlaşılmakdadır.

Kafkaz Cephesi savaşlarında Anadoluda Rus işğaline uğrayan bölgelerde, felakete düşen kardeşlerine Azerbaycan Türklerinin başlattıkları yardım toplama çalışmaları, Mart 1915 den itibaren daha düzenli bir hal almıştır. Nevruz Bayramı dolayısıyla Azerbaycan Türkleri yardım toplama çalışmalarını hızlandırmışlar ve Azerbaycan Türk basını da bir günlük “Kardaş Kömeği” gazetesi çıkarmış ve bu gazetenin satışından 1300 Manat elde edilmişdi. Bu çalışmalar, Azerbaycan halkının kardeşlerine yardım etmek için her türlü fedakarlığı yapmaktan çekinmediklerini açıkça göstermişti. Bunu üzerine Bakı Müslüman Cemiyet-i Hayriyesi, Bakı şehir idaresine meracaat ederek, Kars, Ardahan vs. yerlerde felakete uğramış Müslü­man­lara Bakıda bir günlük yardım toplamak için izin aldı (30, 1915 № 23). Bu izinden sonra 7 Mayısı “Kardaş Kömeği Günü” ilan ederek, Bakı halkını yardıma davet etti ve hazırlıklara hemen başlanıldı. Yüzlerce Azerbaycanlı kadın ve genc Cemiyet-i Hayriyenin binasına gelerek, bu hazırlık çalışmalarına katıldılar (5, 1915 № 44).

Azerbaycan Türkleri Kafkaz Cephesi savaşlarında felakete uğrayarak, mağdur duruma düşmüş kardeşlerine yardımçı olabilmek için çeşitli faaliyetlerde bulunmuş­lardı. “Kardaş Kömeği” genleri tertip edilmiş, tiyatro, opera gimi gösteriler düzen­le­nerek, bunlardan elde edilen gelirler, Anadoluda zor duruma düşmüş kardeşleri için kullanılmak üzere Bakı Müslüman Cemiyet-i Hayriyesine teslim edilmişdi. Yine 1915 yılı Mart ayında bir sayılık “Kardaş Kömeği” adıyla bir gazete yayınlanmış, gazetenin geliri “harpzedeler” yararına kullanılırken, Azerbaycan halkı da yardıma davet edilmişdi. Savaş boyunca Azerbaycan Türkleri Anadoludakı kardeşlerine yar­dım ede bilmek için her fırsattan istifade etmişlerdi. Her kesimden insanların katıldığı yardım faaliyetlerine, Azerbaycanda bulunan yazar şairler de özel bir dergi çıkararak iştirak etmek istiyorlardı. Aslında ilk günlerden itibaren Azerbaycanda çıkan gazetelerde, Anadolu felaketzedelerine yardım yapılması için yüzlerce makaleler yazarak, Azerbaycan halkını bu konuda bilgi ve bilinçlendiren onlar olmuştu.

Ocak 1917 yılında Bakıda bir toplantı düzenleyen Azerbaycanlı Türk yazarlar, geliri “harpzedelere” harcanmak üzere “Kardaş Kömeği” adıyla bir dergi çıkarmayı kararlaştırdılar. Azerbaycanlı Müslüman yazarlar tarafından bir sayı olarak çıkarıla­cak bu dergi için, Bakı Müslüman Cemiyet-i Hayriyesi gerekli olan izni alacak ve Cemiyetin başkanı Mirza Esadullayev de derginin sorumlu müdiri olacaktı (7, 1917 № 39).

1917 Şubat ayında çıkarılması kararlaştırılan “Kardaş Kömegi” dergisi bazı se­beplerden dolayı gecikerek ancak Mayıs 1917 de çıkarılabilmiştir. Mehmet Emin Re­sulzadenin sahibi olduğu “Açık Söz” gazetesinin “Elektrik Matbaası”nda basılan der­gi, 80 sayfadan ibaret olup, 1 manattan satışa sunulmuştur. Arap harifleriyle, Türkçe olarak çıkarılan “Kardaş Kömeği” dergisinin başında, “Hasilatı harbzedeler faidesine gitmek için muharrirler tarafından neşrolunmuş siyasi, edebi, içtimai bir mecmuadır” şeklinde yazılarak çıkarılış amacı belirtilmiştir. “Kardaş Kömeği” dergi­sinin Şubat degil de, Mayıs ayında çıkması daha iyi olmuştur. Çünki Rusyada meyda­na gelen 1917 Şubat İhtilalinin tesiriyle Azerbaycanda Rus sansür ve kontrolü azala­rak, ser­best bir ortam oluşmuştur. Bu sebeple, daha önce yazıldığında sansüre uğraya­bilecek pek çok yazı sansür ve denetimden kurtulmuş, Azerbaycan Türk yazarları düşün­celerini, daha hür ve sansür endişesi olmadan kaleme alabilmişlerdir (6, 109-110).

Bakı Müslüman Cemiyeti hayriyesinin Kafkaz Cephesinde Savaştan zarar görün müslümanlara yardım etmek üzere görevlendirdiği baş temsilçi Dr.Hüsrev Paşa bey Sultanovun bu sahada fedakarlıkları barede de o dönemin gazeteleri yazmaktadır.

Çalışmaların bele bir vüset alması sonraki yıllarda da öz behresini vermiş, bu kardeşlik kömeği iyirminci yılların evvellerine kader davam etmişdir. İster muhtelif hayriye cemiyetleri, ister teşkilat ve müessie olsun, isterse de şahslar tarafından bu yardımlar devam etdirilmiştir. Azerbaycan aydınları bu zavallı kaçkınlara, yetim çocuklara, esirlere yardım için hiç bir fedakarlıkdan çekinmemişlerdir. XX esrin ilk illerinden başlatılan, Balkan savaşı döneminde güclendirilen, bu karşılıklı kardeşlik yardımlaşmaları sovet döneminin ilk illerine kader devam etmiş, Atatürk ve Neriman Nerimnovun kayretleri ile daha böyük boyutlar kazanmıştır (26, 142-160). Biz bu yazımızda yalnız bir kısım tarihi faktlara tokuna bildik ve bu hakda bir sıra deyerli tetkikatların olmasına rağmen, konu ile ilgili bundan sonra da daha mükemmel araşdırmalara ihtiyac duyulmaktadır.          

Kaynaklar

1.          Azerbaycan Cumhuriyeti Merkezi Devlet Yeni Tarih Arşivi, F. 498, Op. 1,D.98, L.52.

2.          Bayat A.H.   Huseynzade  Ali Bey (Prof. Dr. Hüseyinzade Ali Turan) ve Türkiyede yayınladığı eserleri. İstanbul, Türk Dünyası araşdırma vakfı, 1992.

3.          Baykara Hüseyn. Türk ordusunda Azerbaycan esgeri hisseleri. “Türk kültürü”, 1964, sayı 22.

4.          Baykara H. Azerbaycan istiklal mübarizesi tarihi. Bakı, Azerneşr, 1992.

5.          “Basiret” gazetesi, 9 May/Mayıs 1915, № 44.

6.          Betül Aslan. I. Dünya savaşı esnasında “Azerbaycan türkleri”nin “Anadolu türkleri”ne “Kardaş kömegi (yardımı)” ve Bakü müslüman cemiyet-i hayriyesi. Ankara, Atatürk kültür merkezi başkanlığı yayınları, 2000.

7.          “Doğru söz” gazetesi, 14 Yanvar/Ocak 1917, № 39; 7 mayıs 1916, № 10.

8.          Esedli Minahanım. Yusif Ziya Talıpzadenin heyatı ve mühiti (1873 - 1923). Bakı, Nurlan, 2005.

9.          “Fuyuzat” dergisi, 13 dekabr, 1906-ci il, № 2.

10.       Huseynzade E. Kırmızı karanlıklar içinde yaşıl işiklar (Tertib edeni: Ofelya Bayramlı). Bakı, Azerneşr, 1996.

11.       Huseynzade E. Türkler kimdir ve kimlerden ibaretdir (Tertib edeni: Ofelya Bayramlı). Bakı, Mütercim, 1997.

12.       “İkbal” gazetesi, 22 Dekabr/Aralık 1914, № 820.

13.       “İkdam”, gazetesi, 23 Yanvar/Ocak 1915, № 27; 1 Fevral/Şubat 1915, № 34; 6 Mart 1915, № 63; 9 Mart 1915, № 65; 25 Dekabr/Aralık 1914, № 6.

14.       “Kardaş Kömeği” gazetesi, 11 mart 1915.

15.       Kasımov Hacı İbrahim. “Kömek lazım”, “İkdam”, 29 Dekabr/Aralık 1914, № 7.

16.       Kasımov Hacı İbrahim. “Kars Felaketzedeğanı ve Bakı Müslümanları”, “Basiret”, 17 Dekabr/Aralık 1915, № 36.

17.       Keykurun Naki. Böyük bir hayırsever Hacı Zeynalabidin Takızade. “Azerbaycan”, Ankara, mayıs 1957, sayı: 14(62), s.16-19.

18.       Memmedzade M. B. Milli Azerbaycan herekatı. Bakı, Nicat, 1992.

19.       Mustafayev K. XX esrin evvelerinde Azerbaycanda islam ideologiyası ve onun tenkidi. Bakı, Maarif, 1973.

20.       Ot kökü üste biter: Akademik Kamal Talıbzade ile müsahibe. “Halk” kez., Bakı, 5 iyun 1999.

21.       Resulzade M.A. “Müsavat” partisinin kuruluşu, “Azerbaycan” (Ankara), Azerbaycan kültür dernegi Aylık Yayın Orkanı, sayı:167 (2), şubat 1966, s.12-18.

22.       Resulzade M.E. Azerbaycan Cümhurmyyeti. Bakı, Elm, 1990.

23.       Sarvan M. Borçalı alimleri. Bakı, Azerbayzan Milli Ensiklopediyası, 2001.

24.       Suleymanlı M.A.  M.E.Resulzade ve Azerbaycan medeniyyeti: senetş. nam…dis. Bakı, ADMİU-nun kitabhanası 2000.

25.       Svietochovski Todeusz. Müslüman cemaatten ulusal kimlige Rus Azerbaycanı 1905-1920. (Türkcesi: Nuray Mert). Ankara Bağlam yayınları. 1988.

26.       Şamil Kurbanov. Neriman Nerimanov (ömrünün son illeri). Bakı, “Azerbaycan” neşriyyatı, 2003, 142-160.

27.       Talıbzade Kamaln tekdimatında Abdulla Şaikin “Sultana Kuran aparılması” mekalesi. “Elm” kez., mart 1992, № 6 (403).

28.       Talıbzade K.A. Ahund Yusif Talıbzade. “Odlar yurdu” kez., 10-17 sentyabr 1992, № 26; 24-30 sentyabr, 1992, № 27.

29.       Talıbzade K. Azerbaycanlı panisamist Ahund Yusif. “Odlar yurdu” kez., 24-30 sentyabr 1992, № 27.

30.       “Taze Haber” gazetesi, 7 mart 1915, № 14;  9 May/Mayıs 1915, № 23.

31.       “Türk yurdu” jurnalı, hicri 1327, № 3, 5, 7, ve 1328-ci il, № 10.

32.       Yusuf Ali, “Felaket Karşısında Kadınlarımız”, “Kardaş Kömeği”, 11 mart 1915.