Dr. Dos. Minaxanım ƏSƏDLİ

AZƏRBAYCAN VƏ TÜRKİYƏ TEATR ƏLAQƏLƏRİ TARİXİNİN BƏZİ MƏQAMLARI

Özet: Azərbaycan və Türkiyə teatr əlaqələri tarixinin bəzi məqamları. Məqalədə Azərbaycan və Türkiyə teatr əlaqələrinin ümumi inkişaf mənzərəsi yaradılır, bu əlaqələr tarixinin bəzi məqamlarına diqqət yetirilir. Azərbaycan və Türkiyə dramaturqlarının əsərlərinin teatrlarımız tərəfindən qarşılıqlı olaraq tamaşaya qoyulmasından bəhs edilir. Siyasi və mədəni amillərin xalqlarımız arasındakı teatr əlaqələrinə göstərdiyi müsbət və mənfi təsirlər qeyd edilir.

Summary: Certain moments of Azerbaijani-Turkish theatrical relations. An article traces the process of development of Azerbaijani-Turkish theatrical relations, analysing certain moments of this process. It is also mentioned concrete facts concerning play performances of Turkish dramatists on the Azerbaijani stage. An influence of political and cultural factors on this process are also streesed.

Türkiyə və Azərbaycan xalqları arasındakı birlik və əlaqə ta qədim zamanlardan həyatın bütün sahələrində özünü büruzə vermişdir ki, bu əlaqələr teatr sənəti sahə­sində də əhəmiyyətli olmuşdur. Azərbaycan – Türkiyə teatr əlaələri yaranması və təşəkkülü ilə bağlı tədqiqatlar sübut edir ki, bu əlaqələr bütövlükdə hər iki ölkədə səhnə sənətinin inkişafına güclü təsir göstərmişdir. AMEA-nın müxbir üzvü, sənətşünaslıq doktoru, professor İnqilab Kərimov “Azərbaycan – Türkiyə teatr əlaqə­ləri” (5) kitabında Azərbaycan – Türkiyə dostluğuna xidmət edən teatr əlaqələrini sistemli şəkildə tədqiq etmişdir. Bu kitabda Azərbaycan – Türkiyə səhnə ustalarının dostluğundan, qarşılıqlı qastrol səfərlərindən, 1908-ci ildən başlayaraq türk drama­turqlarının əsərlərinin Azərbaycan teatrındakı tamaşaları, eləcə də son illərdə Türkiyə teatrlarının səhnə şərhini tapmış milli dramaturgiyamızın yaxşı nümunələri barədə ətraflı məlumat verilmişdir.

M.F.Axun­dovun komediyalarının bir çox ölkələrdə olduğu kimi, Türkiyədə də səhnə əsərlərinin və teatr sənətinin yaranmasına təsiri şübhəsizdir (Belə ki, Türkiyədə ilk orijinal milli dramaturji əsər Namiq Kamalın “Vətən və ya Silistrə” dramıdır ki, bu da 1872-ci ildə yazılmış və oynanmışdır).  Xüsusilə də ötən əsrin əvvəllərində – 1905-1920-ci illərdə Türkiyə dramaturqlarının əsərlərinin Azərbaycan teatrlarının səhnə­lərində dəfələrlə tamaşaya qoyulması bu əlaqələrin möhkəm təməlini yaratmışdır (5, s.5).

Bu dövrdə Namiq Kamalın “Vətən və ya Silistrə” (tərcüməçi M.N.Qaragözov), “Akif bəy” (tərcüməçi Kazım Ziya), “Zavallı cocuq” (tərcüməçi Səkinə xanım Axun­dzadə), “Əkbər paşa hindu” (tərcüməçi Cəlil Bağdadbəyov), “Gülnihal” (“Qaplan paşa” və “İntiqam” adları ilə, tərcüməçi Kazım Ziya), “Qara Vəli” (tərcüməçi Cəlil Bağdadbəyov), Şəmsəddin Saminin “Dəmirçi Gavə” (“Gaveyi-ahəngar”), Rza Zəki Lətifbəyovun “Köhnə Türkiyə”, “Məhkəmeyi Kübra”, “Nigar və Neman”, “Əbdülhə­midin Xəli”, “Haqq  yerini tapar”, Vahid Lütfinin “Nacibəy”, Təhsin Nahi­din “Hüz­nvar”, Əbdülhəq Hamidin “Tarik ibn Ziyad”, Həsən Nəcminin “Cavan zabit, yaxud istibdadın zülmü”, Rza Vaizzadənin “Cəhalət qurbanı”, Rza Əlxüzun “Cəha­lətdən deyilmi?” (“Cəhalət, yaxud Hatifdən bir nida”), Məhəmməd Ehsanın “Cövdət bəy” və s. kimi Türkiyə dramaturqlarının pyesləri Hüseyn Ərəblin­ski, Əbül­fət Vəli, Mə­həmməd Əlvəndi, Mehdi bəy Hacınski, Mirzağa Əliyev, Sidqi Ruhulla, Abbas Mirzə Şərifzadə, Kazim Ziya, Süleyman Səlimbəyov və digər gör­kəmli səhnə ustalarımızın iştirakı ilə Azərbaycan tamaşaçılarına göstərilirdi (5, s.15). Ciddi axtarışların, səmərəli fəaliyyətin nəticəsində meydana gələn bu tamaşaların hər biri Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində, xüsusilə də Bakıda böyük mədəni hadisəyə çevrilirdi.

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan dramaturgiyasında Türkiyə mövzusu geniş yer tutmuşdur. Asim Hacı Əbdürrəhimzadə “Ədirnə müharibəsi, yaxud qəhrəman Şükrü paşa” adlı altı pərdəli bir dram yazmışdır. Gəncəli müəllim Məmmədzadə “Ənvərbəy, yaxud Kamil paşa kabinəsi” adlı pyes yazmış və onu Gəncədəki “Zarya” teatrında tamaşaya qoymuşdur. Teatr həvəskarı Məmmədbağır Əliyev də mövzusu Osmanlı tarixindən götürülmüş “Kamil paşa və yeni türklər” adlı beş pərdəli dram əsəri yazmış və əsər tamaşaçılara göstərilmişdir. Cəfər Cabbarlının “Ənvər bəy, yaxud Ədirnə Fəthi” adlı pyesinin mövzusu Balkan müharibəsindən alınmışdı. Onun “Trablis müharibəsi və ya ulduz” adlı əsərinin mövzusu da Türkiyə həyatından alınmışdır. Əsər 1919-cu ilin noyabr ayında A.A.İvanovun rejissorluğu ilə Bakı Opera teatrı binasında tamaşaçılara göstərilmişdir.

15 sentyabr 1918-ci ildə Bakının Qafqaz İslam Ordusu tərəfindən qurtuluşu Azərbaycanın istiqlalını gerçəkləşdirən tarixi bir hadisədir. M.B.Məmmədzadə “Bakı uğrunda mübarizə” adlı əsəri ilə bu zəfərin xalqın könlündə və ruhunda dastan olma­sına nail olmuşdur (9, s.71). Sentyabr zəfərini əks etdirən “Bakı uğrunda mübarizə” əsərində Mirzə Bala, türk əsgərlərinin qəhrəmanlıqlarına geniş yer vermişdir.

“Azərbaycan siyasi düşüncə tarixi və Mirzə Bala Məmmədzadə” əsərinin elmi-tənqidi təhlilini verən Mübariz Süleymanlının bir məqaləsindən (8) öyrənirik ki, M.B.Məmmədzadə teatrı çox sevirdi. O, məktəb illərində bir çox teatr tamaşa­larında iştirak etmişdir. Əfqn Vəliyev isə Mirzə Balanın özünə istinadən belə yazır: “Hələ rüşdiyyədə ikən Bakıdakı türk operası və türk teatrında əsgər və başqa digər rollarda oynamaq üçün arkadaşlarla toplu olaraq teatra gedərdik. Müəllim­lə­rimizdən Mehdi bəy Hacıbababəylinin Nicat Maarif Cəmiyyətinin rəisi olması və cəmiyyətində teatr səhnəsinə sahib olması bunun başlıca səbəbini təşkil edirdi. Bu surətlə məşhur opera aktyorlarımızdan Hüseyin Kulu, dramada Abbas Mirzə, Hü­seyin Araplı, Sidqi Ruhulla, komediyada Mirzağa və digərləri ilə təmasa başlamış­dıq” (9, s. 73). Mirzə Bala, bundan başqa Azərbaycanın məşhur bəs­təkarla­rından olan Üzeyir Hacıbəyovun idarəsində illərcə egitim görmüşdür. M.B.Məm­mədzadənin içindəki teatr sevgisi onu teatr yazarı etmişdir.

1919-cu ilin sentyabr ayında Azərbaycanın paytaxtı Bakının bir afişa bəzəyirdi. Bu, M.B.Məmmədzadənin yazmış olduğu və Abbas Mirzə Şərifzadənin quruluş verdiyi “Bakı uğrunda mübarizə” əsərinin teatr tamaşasının afişası idi. 16 sentyabrda Azərbaycan Dövlət Teatrında Mirzə Balanın bu əsərinin primyerası olmuşdur. Azər­baycanın istiqlalı üçün aparılan müstəqillik savaşını və Bakının qurtuluşu hadisəsini yaddaşlara hopdurmaq məqsədilə C.Cabbarlı ilə M.B.Məmmədzadə öz aralarında yarışmışlar. Hər ikisinin də bu mövzuda yazmış olduqları əsərlər Bakı teatrlarında oynanılmışdır (8).

Sentyabr zəfərini əks etdirən “Bakı uğrunda mübarizə” əsərində Mirzə Bala, türk əsgərlərinin qəhrəmanlıqlarına geniş yer vermişdir. Mirzə Bala bir xatirəsində yazır: “Günəşli bir cümə. Xalqda o gün görülməyən bir hərəkətlilik və həyəcan vardı. Cəd­dələr və sokaklar insan dolu. Hər kəs şəhərin yuxarı tərəfinə doğru irəliləyirdi. Şəhə­rin ən yüksək yerinə toplanırlar. Bütün Azərbaycan dövlət adamları və öndərləri buradadır. Mən də o yüksək yerdəyəm. Bu zirvədən Bakının hər tərəfi və günəş şüaları altında altun kimi parlayan Xəzər dənizi də uzaqlarda görünür. Qalabalıq get­dikcə çoxalır, hər kəs buraya gəlməyi özlərinə borc kimi bilir sanki. Burada bu gün Azərbaycan ordusuna Bakının qurtuluşunda yardımda bulunarkən şəhid olan türkiyəli əsgərlərə abidə qoyulacaqdır. Abidənin planı hazır, təməl daşı qoyulur və təməl atma törəni başlayır. Açılışı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Nəsib bəy Yusifbəyli etmişlər. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Nəsib bəy Yusifbəylinin çıxışları qalabalığı həyəcanlandırmış və coşdurmuşdur. Eynən Gəncədən Bakıya gələn Azərbaycan ordusunun ilk rəsmi keçid törənində olduğu kimi... Yüksələn günəş abidəyə mübarək edirmiş kimi öz şüalarını ziyarətçilərin və abidənin üzərinə bol-bol səpirdi.

Fəqət nə yazıq ki, bi abidə ucaldılmağa başlayarkən Şimaldan qalın qaranlıq bir bulud gəlir, günəşin önünü qapadır, hər tərəfi zülmət bürüyür və kutsal abidə ucaldılmayır. Biz əminik ki, bulud nə qədər qaranlıq olursa-olsun, günəşin önünü daima qapayamaz, günün birində qaranlıq bulud çəkilincə günəş yenə əskisi kimi parlar və o kutsal abidə ucaldılar” (9, s. 72-73).

1905-1920-ci illər dövründə teatr qrupları Türkiyədən Azərbaycana, Azərbay­candan Türkiyəyə qarşılıqlı səfərlər təşkil etmiş, bu qastrollar zamanı həm Türkiyə, həm də Azərbaycan dramaturqlarının əsərləri tamaşaya qoyulmuşdur. Azərbaycanda qardaş ölkə dramaturgiyasına böyük maraq göstərildiyi kimi, Türkiyədə də Azərbaycan səhnə əsərlərinə diqqət göstərilmişdir. Məsələn, 1919-cu ilin yanvar ayında Tiflis Azərbaycan teatrı ilk dəfə olaraq böyük bir dəstə və zəngin bir repertuarla Türkiyəyə qastrola getmişdir. Bu teatr qastrol zamanı repertuarında olan ən yaxşı tamaşaları – “Arşın mal alan”, “O olmasın, bu olsun”, “Nadir şah”, “Əsli və Kərəm”, “Ağa Məhəmməd şah Qacar”, “Pəri cadu”, “Bəxtsiz cavan”, “Əlmənsur”, “Dəmirçi Gavə”, “50 yaşında cavan” və “Evliykən subay”ı göstərmişdir.

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan – Türkiyə teatr əlaqələrindən bəhs edərkən bir cəhəti xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, Azərbaycan ziyalıları, teatr xadimləri arasında türk mədəniyyətinə, ədəbiyyatına, eləcə də səhnə əsərlərinə maraq güclü olmuşdur. Yeni yazmağa başlamış dramaturqlarımızın bir qismi Türkiyəli yazarların, xüsusilə də Namiq Kamalın pyeslərindən təsirlənmişlər. Bu cəhət Cəfər Cabbarlının əsərlərində özünü xüsusilə büruzə verirdi. Belə ki, Namiq Kamalın “Vətən, yaxud Silistrə”, “Gülnihal”, “Zavallı cocuq” və başqa səhnə əsərlərinin Cəfər Cabbarlının ilk dövr yaradıcılığına təsiri aydın duyulmaqdadır.

İradə Rəsulinin “Dramaturgiyamızda Türkiyə” monoqrafiyası (7) Azərbaycan dramaturgiyasında Türkiyə mövzusuna həsr edilmişdir. Burada Türkiyə həyatının təsvir edən, türk xalqlarının mədəni-tarixi birliyi ideyasını təbliğ edən əsərlər – H.Cavidin “Uçurum” və “Afət”, həmçinin C.Cabbarlının “Ədirnə fəthi”, “Trablis müharibəsi və ya Ulduz” pyeslərdən bəhs edilir. Türk xalqının milli-istiqlaliyyət mübarizəsini tərənnüm edən bu dramaturji nümunələrlə yanaşı monoqrafiyada İlyas Əfəndiyevin mühacirət həyatından bəhs edən “Tənha iydə ağacı” pyesi yer almışdır.

Azərbaycan – Türkiyə teatr əlaqələrinin 1920-ci ildən sonrakı dövrü ideoloji səbəblərdən irəli gələn məhdudiyyətlərlə müşaiyət olunur. İmperiya ideologiyasının Türkiyəyə və deməli həm də türk teatr sənətinə qərəzli münasibəti xalqlarımız arasındakı teatr əlqələrinə təsirsiz ötüşməmişdir. 1920-ci il işğalından sonrakı ilk illərdə Azərbaycan teatrı Türkiyə dramaturgiyasına marağı azaltmadı. 1921-ci il fevral ayının 11-də hökumət teatrında Şəmsəddin Saminin “Gaveyi-ahəngər” pyesi oynanıldı: mart ayının 12-də əsər yenə tamaşaçılara göstərildi. Həmin illərdə Bakıdakı Əli Bayramov adına qadınlar klubunda Mirzağa Əliyevin yalnız qadınlardan ibarət təşkil etdiyi dram kollektivi Təhsin Nahidin “Hicranlar” pyesini uğurla tamaşaya qoydu. Namiq Kamalın “Gülnihal” əsəri də dəfələrlə Bakida və digər şəhərlərdə tamaşaçilara göstərilmişdir. Bu əsər axırıncı dəfə 1922-ci ilin aprel ayında D.Bünyadzadə adına dram teatrının səhnəsində tamaşaya qoyulmuşdur.

1921-ci il oktyabr ayının 22-də Mustafa Kamal Atatürk Türkiyədə Azərbaycan səfarətxanasının bayrağını qaldırdı. Həmin illərdə həyatın bütün sahələrində olduğu kimi teatr sahəsində də əlaqələrə meyl gücləndi. Azərbaycanın Türkiyədəki səfiri İbrahim Əbilov türk ictimaiyyətinin, türk xalqının əhval ruhiyyəsi ilə yaxından tanış olmuşdu. Türkiyədəki Azərbaycan səfarətxanasında çoxlu yüksək təhsil görmüş, ağıllı adamlar xidmət edirdi. Onlardan biri orada tərcüməçi kimi işləyən aktyor və rejissor Rza Təhmasib idi. Rza Təhmasib Azərbaycan diplomatlarının iştirakı ilə, məclislə üzbəüz binada, Üzeyir Hacıbəyovun “Məşədi İbad” və “Arşın mal alan”, Sultan Məcid Qənizadənin “Dursunəli və Ballıbadı” əsərlərini tamaşaya hazırlamışdı.

1921-ci ilin mart ayında Moskvadan qayıdan Türkiyə heyəti Azərbaycan Dövlət Dram teatrının “Ölülər” tamaşasına baxmış və bu əsərin Türkiyədə də oynanılmasını arzulamışdır.

1922-ci il mart ayının 4-də Ankarada Rüsiya səfarətxanasındakı ziyafətdə Mustafa Kamal, Rusiya səfiri Aralov və Azərbaycan səfiri İbrahim Əbilov iştirak etmiş və nitq söyləmişlər. Sonra rus və Azərbaycan artistləri tərəfindən operalardan parçalar ifa olunmuşdur. Belə bir qarşılıqlı münasibətlər nəticəsində Bakıda Türkiyə dramaturq­larının əsərlərinə maraq artırdı. 1922-ci ildə Xalid Fəxrinin “Bayquş” əsərinin tama­şası göstərilmişdir. 1924-cü ldə Azərbaycan Dövlət Dram teatrında “Gaveyi-ahəngar” faciəsi tamaşaçılara təqdim edilmişdir. Həmin ildə Rza Zəkinin “Köhnə Türkiyə” adlı əsəri Azərbaycan məktəbi yanında dram dərnəyində tamaşaçılara göstərilmişdir.  

Deməli, çox mürəkkəb və ziddiyyətli bir tarixi şəraitin mövcudluğuna baxmayaraq Azərbaycan – Türkiyə teatr əlaqələri heç bir vaxt qırılmamış, müharibə şəraitində belə mədəniyyət xadimlərinin qarşılıqlı əlaqələri davam etmişdir. Azərbaycanda Atatürk Mərkəzinin nəşr etdirdiyi sənədlər və mate­riallar toplusuna daxil edilmiş 52 saylı mənbədə Azərbaycanın Türkiyədəki diplo­matik nümayəndə­liyinin təşkil etdiyi xeyriyyə tədbirinin proqramı bütün bu dedik­lərimizi təsdiqləyən tarixi qaynaqlardır. Azərbaycan Respublikası Siyasi partiyalar və ictimai hərəkatlar Dövlət Arxivində mühafizə edilən bu sənəddə (fond 276, siyahı 5, iş 1, vərəq 155) əksini tapan bir faktı təqdim etməklə, ən ağır məqamlarda belə Azərbaycan – Türkiyə teatr əlaqələrinin kəsilmədiyini təsdiq etməyə çalışaq:

“8 kanun-u əvvəl pəncşənbə günü axşam bəylərə, cümə günü xanımlara.

Azərbaycan səfir-i möhtərəm İbrahim Əbilov həzrətlərinin himayələrində hasilati Himaye-i etfal cəmiyyəti mənfəətinə olmaq üzərə azərbaycanlı qardaşlarımız tərəfindən tərtib edilən “Azərbaycan Gecəsi Proqramı Küşad”. Qazi Mustafa Kamal paşa həzrətlərinin Azərbaycanda bəstələnən xüsusi marşları.

Birinci pərdə: Bizim kirayənişin özünü öldürdü. “Bir pərdəlik məzhəkə”.

Hacı Fərzəli – Riza Təhmasib bəy; Sevdimali – Əskər Topçubaşov bəy; Ağa Bəy – Mirzə Davud Rəsulzadə bəy; Kərbəlayi Bəndalı – Abdulmabud Zeynalov bəy; Rejissor: Riza Təhmasib bəy. (Qısa məzmunu verilir...)

İkinci pərdə: “Aşıq Qərib” operasından ikinci pərdə.

Aşıq Qərib – Nadir İbrahimov bəy; Aşıq Vəli – İsmayıl İsmayılov bəy; Mahmud – Əsgər Topçubaşov bəy; Camaatdan biri – Mirzə Davud Rəsulzadə bəy; Dirijor – İsmayıl Zühdü bəy. (Qısa məzmunu verilir...)

Üçüncü pərdə: Dursun Ali Ballı Badi – bir pərdəlik məzhəkə.

Ağa Cavad – Nadir İbrahimov bəy; Dursun Ali – Riza Təhmasib bəy; Yapdım Ali – Kara bəy; Rejissor – Riza Təhmasib bəy; (Qısa məzmunu verilir...)

Dördüncü pərdə: Konsert. 1) Tar, kamança, dəf, nağara ilə Azərbaycan şarkıları (Nadir İbrahimov, Qəzənfər Nərimanov, İsmayıl İsmayılov, Əsgər Topçubaşov bəylər tərəfindən); 2) Mənzum xitabə – Mirzə Davud Rəsulzadə bəy tərəfindən; 3) Tar ilə yalnız mahur taksim – Nadir İbrahimov bəy tərəfindən; 3) Azərbaycan rəqsi – İsmayıl İsmayılov bəy; 5) Meyxana (mesretli zaman) – Nadir İbrahimov bəy tərəfindən (yunanlılar haqqında burada inşa edilmişdir); 6) Yalnız kamança ilə çahargah taksim – Nadir İbrahimov bəy tərəfindən; 7) Mənzum xitabə – Şəkil və qiyafət-i məxsusəsi ilə Riza Təhmasib bəy; 8) Azərbaycan teatr həyatından bir mənzərə – Nadir ibrahimov bəy; 9) Tar, kamança, dəf, nağara ilə Azərbaycan şarkıları (Nadir İbrahimov, Qəzən­fər Nərimanov, İsmayıl İsmayılov, Əsgər Topçubaşov bəylər tərəfindən); 10) “Əsli və Kərəm” operasındam bir parça – Nadir İbrahimov bəy tərəfindən” (2, s.184-187).

Düşünürük ki, tarixi bir sənəddən götürülmüş yığcam bir proqram parçasının təqdimatı nəinki teatr əlaqələrinin, ümumiyyətlə, xalqlarımız arasındakı mədəni əlaqələrin həmin dövrünü xarakterizə etmək üçün müəyyən təsəvvür yaradır.

Lakin teatr əlaqələri sahəsindəki bu inkişaf ideoloji səbəblərlə tədricən səngiməyə başladı. Belə ki, 1925-ci ildən etibarən Azərbaycan teatrlarının repertuarlarında Qərbi Avropa klassiklərinin əsərlərinə geniş yer verildiyi halda Türkiyə dramaturqlarının pyeslərinə get-gedə demək olar ki, müraciət olunmadı. 1929-cu ildə Azərbaycan Dövlət Dram teatrı Əbdülhaq Hamidin “Hind qızı” pyesini tamaşaya qoysa da bu, siyasi iqtidarın məqsədlərinə xidmət edirdi. 1937-ci ildən isə nəinki Türkiyə dramaturqlarının pyeslərini tamaşaya qoymaq, ümumiyyətlə, Türkiyə adını çəkmək belə qadağan edildi.

Bir də 50-ci illərdən etibarən Nazim Hikmətin pyesləri o vaxtkı siyasi münasibətlər baxımından sovet teatrlarına, o cümlədən Azərbaycan teatrlarına yol açdı. Siyasi səbəblərlə SSRİ-də yaşamaq məcburiyyətində qalan Nazim Hikmətin “Türkiyədə” (1953), “Qəribə adam” (1956), “Unudulan adam” (1960) pyesləri M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Dram teatrında, “Kəllə” pyesi isə C.Cabbarlı adına Kirovabad Dövlət Dram teatrında (1967) tamaşaya qoyuldu və sonralar həmin əsərlər respublikamızın ayrı-ayrı rayon teatrlarında da tamaşaçılara göstərildi. “Bayramın birinci günü” əsəri Naxçıvan teatrında uğurla tamaşaya qoyulmuşdur. Ümumiyyətlə, Nazim Hikmətin dram əsərləri respublikamızın müxtəlif rayon və şəhərlərində fəaliyyət göstərən Dövlət teatrlarında müvəffəqiyyətlə nümayiş etdirilmişdir (5, s.99).

1960-cı illərdən başlayaraq Azərbaycan teatrının Türkiyə dramaturgiyasına marağı xeyli artdı. Artıq Azərbaycan teatrlarının repertuarlarında Nazim Hikmətlə yanaşı Orxan Kamalın, Əziz Nesinin, Rəşad Nuri Güntəkinin, Turan Ofzanoğlunun və başqa türk yazarlarının əsərləri də görünməyə başladı (5, s.119). Əziz Nesinin “Buraya gəlin” (1962), “Toros canavarı” (1963) pyesləri Azərbaycan səhnəsində tamaşaya qoyulmuşdur. 1964-cü ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Dram teatrı Cavad Fəhmi Başkutun “Köç” pyesini yazıçı Mehdi Hüseynin tərcüməsində tamaşaya qoydu. 1967-ci ildə Gəncə Dövlət Dram teatrı Əziz Nesinin “Buraya gəlin” (“Bir az gəlirmisiniz”) adlı pyesini rejissor Nəsir Sadıqzadənin quruluşunda tamaşaçılara göstərdi. 1969-cu ildə M.Davudova adına Mingəçevir Dövlət Dram teatrında Əziz Nesinin “Toros canavarı” adlı komediyası tamaşaçılara göstərilmişdir. 1973-cü ildə görkəmli dirijor Niyazi Ankara Dövlət Opera və Balet teatrının dəvəti ilə Verdinin “Aida” operasını tamaşaya qoymaq üçün Türkiyəyə getmişdi. Həmin operada Radamesin partiyasını ifa etmək üçün xalq artisti L.İmanov da oraya dəvət olunmuşdu. “Aida”nın tamaşasından sonra Niyazi Türkiyə Cümhuriyyətinin 50 illiyinə həsr edilən İstanbul beynəlxalq festivalı günlərində Adnan Sayqunun “Koroğlu” operasını tamaşaya qoymuşdu. 1982-ci ildə Orxan Kamalın “Yad qızı” romanı əsasında Mailə Muradxanovanın səhnələşdirdiyi eyni adlı faciə respublikamızın bir çox teatrlarında, o cümlədən Naxçıvan və Gəncə teatrlarında uğurla səhnə həllini tapmışdı.

1985-ci ildə Vaqif İbrahimoğlu Türkiyəyə yaradıcılıq ezamiyyətinə gedərək Ankara Dövlət Opera və Balet teatrında Ü.Hacıbəyovun “Arşın mal alan” əsərini tamaşaya hazırlamış və bu tamaşa həmin teatrda 150 dəfədən artıq göstərilmişdir. 1985-ci ildə N.B.Vəzirov adına Lənkəran Dövlət Dram teatrında Baba Rzayevin (Əziz Nesinin hekayələri əsasında) səhnələşdirdiyi iki hissəli faciəvi komediya tamaşaya qoyulmuşdur. 1989-cu ildə Vaqif İbrahimoğlu Türkiyə Kültür Bakanlığının dəvəti ilə yenə Ankarada olmuş, fevral ayının 10-dan aprel ayının 14-nə kimi orada qalıb Dövlət Opera və Balet teatrında Üzeyir Hacıbəyovun “O olmasın, bu olsun” operettasını tamaşaya hazırlamışdır (5, s. 153-154). 1990-cı ildə Vaqif İbrahimoğlu “O olmasın, bu olsun” operettasını Bursa Dövlət teatrında da tamaşaya qoymuşdur. S.Rəhman adına Şəki Dövlət Dram teatrının kollektivi isə 1989-cu ildə Əziz Nesinin eyni adlı hekayəsi əsasında “Çox gülməli hadisə” tamaşasını uğurla nümayiş etdirmişdir.

1988-ci ilin sentyabrında İstanbul Dram teatrının aktrısası Neşə Altener SSRİ teatr xadimləri ittifaqı idarə heyətinin katibi, SSRİ xalq artisti, rejissor Oleq Yefremovun dəvəti ilə Moskvaya gəlmiş, Azərbaycan teatr ictimaiyyətinin də qonağı olmuşdur. Həmin günlərdə Türkiyənin məşhur opera artistləri – Ankara teatrının solistləri Gölgə Şəkərəkbər və Osman Göyoğlu Bakıya qastrola gəlmişlər. Onlar M.F.Axundov adına Azərbaycan Dövlət Opera və Balet teatrının yaradıcı kollektivi ilə birlikdə Cüzeppe Verdinin “Otello” operasındakı Desdamona və Otello rollarını ifa etmişlər. 1988-ci ildə M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Dram teatrında Sadıq Şendilin “Qanlı Nigar” pyesinin tamaşası göstərilmişdir. Bu illərdə Rəşad Nuri Güntəkinin “Dodaqdan qəlbə” adlı romanı Mailə Muradxanlının səhnələşdirməsi üzrə C.Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Dram teatrında, İsa Axundovun səhnələşdirməsi əsasında isə Ə.Haqverdiyev adına Ağdam Dövlət Dram teatrında tamaşaya qoyulmuşdur. 1989-cu ilin sentyabr ayında Gölgə Şəkərəkbər tanınmış türk müğənnisi Pəkin Kurquzla Bakıya gəlib Azərbaycan Dövlət Opera və Balet teatrında göstərilən “Bohema” (C.Puççini) tamaşasında Mimi və Rudolfun aparıcı partiyalarını böyük uğurla ifa etmişdir. Həmin il İstanbul Dövlət Opera və Balet teatrında Qara Qarayevin “İldırımlı yollarla” baletinin musiqisi əsasında hazırlanmış xoreoqrafik tamaşa göstərilmişdir.

1989-cu ilin oktyabr ayında M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Dram teatrının direktoru Həsən Turabovun Türk Dünyası Araşdırmaları Vəqfindən aldığı məktubda, bu teatr İlyas Əfəndiyevin pyeslərini göstərmək üçün Türkiyəyə dəvət edilirdi. 1990-cı ilin may ayında Azərbaycan Dövlət Akademik Dram teatrının 37 nəfər üzvü Türkiyədə qastrolda olur və “Bizim qəribə taleyimiz”, “Sevgililərin cəhənnəmdə vüsalı” tamaşaları nümayiş etdirilir (5, s.166). Azərbaycan Dövlət Akademik Dram teatrının Türkiyəyə bu ilk qastrolundan sonra Türkiyə-Azərbaycan teatr əlaqələri sahəsində bir sıra işlər görülməyə başlamışdır.

1990-cı ildə Orxan Kamalın “Yad qızı” romanını Lütfi Məmmədbəyovla Tariyel Vəliyev birlikdə ekranlaşdırırb, faciənin televiziya tamaşasını yaratdılar. 1992-ci ildə bəstəkar Süleyman Ələsgərovun “Milyonçunun dilənçi oğlu” operettası Ankara Dövlət Opera və Balet teatrında “Zəngin babanın fəqir oğlu” adı ilə tamaşaya qoyulmuşdur.

Sovetlər Birliyində cərəyan edən ictimai-siyasi proseslər türk xalqları arasındakı mədəni əlaqələrin sürətli inkişafına təkan verdi. 1990-cı ilin yanvar ayında Türkiyənin Bosfor sahillərində Azərbaycan incəsənəti günləri keçirildi. Bu günlər milli Azərbaycanimizin misilsiz nüiliyyətlərini nümayiş etdirməklə yanaşı, həm də istər siyasi münasibətlər üçün, istərsə də mədəni əlaqələr sahəsində münasibətlər üçün səciyyəvi olan yeni təfəkkürün bərqərar edildiyi daha yeni əyani sübuta çevrildi. Bu incəsənət festivalı Amerika-sovet kino təşəbbüsü assosiasiyasının respublika filialı və türkdilli xalqların tarix və mədəniyyətini öyrənən cəmiyyəti (İstanbul ilə birlikdə) (5, s.151). Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi təşkil etmişdi. Konsertlər Ankarada, Qeysəridə, Konyada da davam etdirilmişdi. Türkiyə ictimaiyyəti Azərbaycan incəsənəti günlərinə böyük maraq göstərmişdi. Konsertlər tamamilə lentə köçürülmüş, televiziya və radio ilə translyasiya edilmişdir. konsertlərin İzmirdə də göstərilməsi nəzərdə tutulubmuş. Lakin yanvarın 19-20-də Bakıda baş vermiş faciəli hadisələr festivalın proqramını dəyişmişdi. Azərbaycan sənət ustaları matəm əlaməti olaraq festivalı yarımçıq dayandırmağı qərara alırlar, Türkiyə tərəfi də onlarla həmrəy olublar. Onlar Azərbaycanda baş vermiş bu faciəli hadisəyə ürək ağrısı ilə yanaşmış, xəstəxanalarda müalicə olunan yaralılar üçün 50 paket dava-dərman vermişdilər.

1990-cı ilin iyul ayinda Türkiyənin o vaxtkı mədəniyyət naziri Namik Kamal Zeybəkin dəvəti ilə Türkiyədə olan Azərbaycan mədəniyyət naziri Polad Bülbüloğlu demişdir ki, Türkiyə tərəfi mədəniyyət sahəsində əlaqələrimizin daha da genişlən­məsinə çox böyük maraq göstərir. Həm də birbaşa əlaqələr yaradılmasına diqqət xüsusi cəlb edilmişdir...  Namik Kamal Zeybək ilə görüşlərim zamanı bu sahədə böyük tərəqqi olduğu məmnunluq hissi ilə qeyd edildi... Bizim kimi Türkiyə tərəfi də xalqlarımız arasında əlaqələrin genişlənməsini istəyir. Müasir Azərbaycan mədəniyyətinin nailiyyətlərindən Türkiyədə getdikcə daha tez-tez xəbər tutur və belə hesab edirlər ki, bizim mübadilə üçün çox şeyimiz var (5, s. 150).

Dövri mətbuata istinadən professor İnqilab Kərimov yazır ki, 1990-cı il noyabrın 3-də İstanbulda dünyanın Azərbaycan ictimai təşkilatlarının birinci milli konqresi açıldı. Həmvətənlərimizin yaşadıqları bir çox ölkələrdən Azərbaycan mərkəzlərinin, cəmiyyətlərinin nümayəndə heyətləri konqresə gəlmişdilər. Azərbaycanın yaradıcılıq və ictimai təşkilatlarının nümayəndələri də bu konqresdə fəal iştirak etmişdilər. Səfəri Azərbaycanın xaricdəki həmvətənlərlə Mədəni Əlaqə Cəmiyyəti (“Vətən cəmiyyəti”) təşkil etmişdi. Konqresə yola düşərkən Azərbaycan nümayəndə heyətinin rəhbəri, respublika Elmlər Akademiyası ədəbiyyat, dil və incəsənət şöbəsinin akademik katibi B.Ə.Nəbiyev müsahibəsində demişdir: “Konqresdə Azərbaycanı görkəmli ictimai xa­dimlər, ədiblər, bəstəkarlar, rejissorlar, alimlər, jurnalistlər, habelə bir çox siyasi hərəkatların fəalları təmsil edəcəklər. Konqresin işində iştirak edəcək digər nüma­yəndə heyətləri ilə birlikdə biz ümumi problemləri müzakirə etməli, Azərbay­can xalqının gələcək inkişafının vahid konsepsiyasını hazırlamalı, müxtəlif ölkələr­dən Azərbaycan mərkəzlərinin və cmiyyətlərinin səylərini birləşdirmək yollarını müəyyən etməli və beləliklə, dünyanı xalqımızın tarixi, mədəniyyəti, ənənələri və bugünkü həyatı ilə daha fəal tanış etməliyik. Nəhayət bunun da əhəmiyyəti az deyil ki, konqres harada yaşadıqlarından asılı olmayaraq bütün azərbaycanlıların özlərini vahid qədim vətənin övladları olduqlarını hiss etməsinə kömək etməli, Vətənin tərəqqisi və rifahı naminə əlindən gələni əsirgəməməlidir” (5, s. 148-149).

Artıq 90-cı illərin əvvəllərindən etibarən teatr əlaqələri sahəsində intensiv inkişaf müşahidə olunur. Belə ki, 1991-ci ilin iyul ayında İstanbulda Beynəlxalq teatr İnstitutunun (BTİ) XXIV konqresi keçirildi. Konqresin Azərbaycandan olan nümayəndəsi rejisor Azərpaşa Nemətov həmin institutun müxbir üzvü seçildi. 1991-ci ilin may ayında Türkiyənin İstanbul Şəhər Bələdiyyə teatrı ilk dəfə olaraq Azərbaycana qastrola gələrək Gəncə, Şəki və Bakıda üç tamaşa (Əkrəm Rəşid Rey və Camal Rəşid Reyin “Lüks həyat”, Billi Rasselin “Bir qadın” və Raymond Fitzsimonsun “Aktyor Kin” tamaşaları) ilə çıxış etdi.

Müstəqilliyimizin bərpasından sonrakı dövrdə isə bu sahədə daha ciddi və sistemli işlər görülməyə başladı. İlk illərdə Azərbaycandakı siyasi qarışıqlıq səbəbilə teatr əlaqələri bir az kölgədə qalsa da, artıq 90-cı illərin sonlarına doğru bu istiqamətdə canlanma başladı. Məsələn, 1998-ci ilin 10 martında Elçinin “Mənim sevimli dəlim” əsəri “Dəlixana qaçqını” adı ilə Türkiyənin Ankara şəhərindəki paytaxt teatrında tamaşaya qoyulmuşdur (1999-cu ilin mart ayında İstanbulda Osmanlı imperator­luğunun 700 illiyinə həsr edilmiş “Türk dünyası teatrları günləri”ndə də Azərbaycan Milli Akademik Dram teatrının kollektivi Elçinin “Mənim sevimli dəlim” əsərinin tamaşasını uğurla nümayiş etdirmişdir).

1998-ci ilin noyabr ayında Azərbaycan Dövlət Milli Akademik Dram teatrının kollektivi Türkiyənin Ərzurum, Sivas, Kayseri və Ankara şəhərlərində İ.Əfəndiyevin “Hökmdar və qızı”, B.Vahabzadənin “Özümüzü kəsən qılınc”, Elçinin “Mənim sevimli dəlim” əsərlərinin tamaşalarını göstərmişdir.

1999-cu ul noyabr ayının 22-dən 28-dək Pantomimo teatrı Ankarada keçirilən “Yaşanır bir dünya üçün sənət” devizi altında keçirilən dördüncü Ankara beynəlxalq teatr festivalında böyük uğurla çıxış etmişdir. Otuza yaxın teatr qrupunun çıxış etdiyi bu mötəbər festival çərçivəsində seminarlar, müzakirələr, açıq dərslər və form keçirilmişdir. Pantomimo teatrı bu festivalda Məhəmməd Füzulinin “Leyli və Məcnun” poemasının motivləri və Polad Bülbüloğlunun musiqisi əsasında hazırlanan “Gəldim ki, olam qəmin hərfi” tamaşaları ilə təmsil olunmuşdur.

1999-cu ilin dekabr ayında Ankara Dövlət teatrı Erkun Sayın “Vətən, yaxud Namik Kamal” pyesinin tamaşası ilə Bakı tamaşaçılarının qonağı olmuşdur. 1999-cu ilin noyabrında isə Gəncə Dövlət Kukla teatrı Türkiyənin İzmir şəhərində keçirilən kukla teatrlarının IV Uluslararası festivalında uğurla çıxış etmişdir.

Bakı Bələdiyyə teatrı 1994-1999-cu illərdə 4 dəfə Türkiyədə qastrolda olmuş, müxtəlif şəhərlərdə “Vətənə igidlər gərəkdir”, “Nadir şah”, “Məhsəti” və “Dəli Domrul” (1) tamaşaları ilə çıxış etmişdir.

2000-ci ilin iyun ayında isə İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyə teatrı Bakıda qastrolda olmuş və teatrın kollektivi Rüstəm İbrahimbəyovun eyni adlı pyesi əsasında hazırladığı “Aslana bənzər” adlı tamaşa ilə çıxış etmişdir.

Son illərdə teatr əlaqələrimiz sahəsində o qədər irəliləyişlər baş vermişdir ki, bizcə bu istiqamətdə daha sistemli və geniş tədqiqatlara ehtiyac vardır.

Təbii ki, ölkələrimiz arasındakı mədəni əlaqələrin inkişafına xidmət edən toplаntılаrın müntəzəm keçirilməsi xаlqlаrımızın siyаsi, ictimаi və mədəni həyаtındа çox böyük hаdisələrdir. Mədəni əlаqələrin qurulmаsı istiqаmətində ən böyük uğur isə türk xаlqlаrı ilə ənənəvi münаsibətlərin yаrаdılmаsıdır. Bu dа səbəbsiz deyil. Çünki hər bir аilənin gələcəyi, xoşbəxtliyi səmimiyyətə və məhəb­bətə bаğlı olduğu kimi, dünyаnın dа gələcəyi xаlqlаrın, millətlərin qаrşılıqlı münаsibətinə və əməkdаşlığınа bаğlıdır. Millətlərin öz söykökünə – dilinə, dininə, imаnınа, əcdаdlаrının аdət-ənənəsinə qаyıtdığı bir zаmаndа bu mehribаnlığа və birliyə ehtiyаc dаhа çox hiss olunur. Türkdilli xаlqlаrın birliyinin və əməkdаşlığının inkişаfı üçün Türk Kültür və Sənətləri Ortаq Yönətimi – TÜRKSOY yаrаndığı gündən bu istiqаmətdə səmərəli işlər görməkdədir (3; 6).

1991-ci ildən Bаşqırdıstаnın pаytаxlı Ufаdа türkdilli xаlqlаrın iştirаkı ilə beş ildən bir keçirilən “Tuqаnlıq” (doğmаlıq, qаrdаşlıq) аdlı teаtr festivаlı bu bаxım­dаn çox önəmli bir tədbirdir. Qeyd edək ki, ikinci dəfə – 1996-cı ildə Ufаdа keçirilən “Tuqаnlıq” festivаlındа Аzərbаycаn “Yuğ” teаtrı ilə təmsil edilmişdi. 2000-ci ilin mаy аyındа isə Bаşqırdıstаnın Ufа şəhərində TÜRKSOY Beynəlxаlq Təşkilаtının növbəti – XIV dönəm toplаntısı keçirilmişdir. Ortаq mədəniyyəti­mizin, dilimizin, аdət-ənənəmizin qorunub sаxlаnılmаsınа xidmət edən bu təşkilаt türkdilli xаlqlаr аrаsındа qаrdаşlıq və mədəni əməkdаşlıq körpüsü olduğunu bir dаhа sübut etmişdir. TÜRKSOY-un plаnlаşdırdığı tədbirlərdə Аzərbаycаn incəsənət ustаlаrı dа uğurlа çıxış etmişlər.

Həmin vаxt keçirilən “Tuqаnlıq” Beynəlxаlq Teаtr Festivаlındа respub­likаmızı Аzərbаycаn Dövlət Аkаdemik Milli Drаm Teаtrı N.Xəzrinin “Burlа Xаtun” tаmаşаsı ilə təmsil etmiş və TÜRKSOY-un xüsusi mükаfаtını qаzаnmışdır. Reжissor Vаqif Əsədovun quruluş verdiyi bu tаmаşаdаn əlаvə, Bаşqırd tаmаşаçı­lаrı festivаldа türkdilli teаtrlаrın hаzırlаdıqlаrı dаhа 14 əsərin nümаyişinə bаxmı­şlаr. Belə ki, Bаşqırdıstаnın А.Mübаrəkov аdınа Sibаy Dövlət teаtrı T.Qəniyevа­nın “Tаmаris” аdlı iki hissəli fаciə, Qırğızıstаn Respublikаsının “Tunçuq” Gənclər Drаm teаtrı S.Rаev və N.Аbdıqədirovun “Əsrə bərаbər gün” (Ç.Аytmаtov) əsəri əsаsındа yаzdıqlаrı “Tаyаmаm” pyesi, Krım-tаtаr Musiqili Drаm Teаtrı V.Şeks­pirin “Mаqbet”, M.Аuzov аdınа Qаzаxıstаn Dövlət Аkаdemik Drаm Teаtrı K.Аşirin “Аdаmın oğlu Kаin” əsəri, Türkiyənin Sivаs Dövlət Teаtrı O.Аsаn və D.Аtаyаnın “Qərbdə intiqаm” əsəri, M.Qаfuri аdınа Bаşqırd Аkаdemik Drаm Teаtrı M.Kərimin “Аygül diyаrı”, Tuvin Musiqili Drаm Teаtrı E.Mijitin “Sən kimsən, Südаbə?” drаmı, Mcаkirа аdınа Qаqаuz Milli Teаtrı А.Burаkın “Mənbə” romаntik drаmı, K.Quliyev аdınа Bаlkаr Dövlət Teаtrı M.Olmezovun “Knyаginyа Roşiyаr” pyesi, Аltаy Respublikаsının Drаm Teаtrı K.Noqiyevin “Sənin günəşin doğаcаq” əsəri, Kаrаcаyev Respublikаsı Drаm Teаtrı M.Votçayevin “Tаle və nаmus” drаmаtik poemаsı əsаsındа hаzırlаdıqlаrı tаmаşаlаrlа çıxış etmişlər. Hər bir tаmаşаnın ertəsi günü teаtrşünаslаrın, festivаl iştirаkçılаrının və tаmаşаçılаrın iştirаkı ilə tamaşaların geniş müzаkirəsi keçirilmiş və təhlil edilmişdir. Festivаl günlərində, həmçinin, türk teаtrının problemlərinə həsr olunmuş elmi konfrаns keçirilmişdir (5, s.195-196). Konfrаnsdа sənətşünаslıq doktoru İnqilаb Kərimov Аzərbаycаn teаtrının təşəkkülü və müаsir problemləri ilə bаğlı məruzə etmişdir.

“Tuqаnlıq” festivаlının uğurlаrı Türk teаtrlаrının, türk mədəniyyət və incəsənət xаdimlərinin gələcəkdə bir аrаyа gələrək türk mədəniyyətinin tаrixi şöhrətinin qаytаrılmаsı yolundа səy göstərdiyini göstərməkdədir.

Аzərbаycаn Respublikаsı Prezidentinin türkdilli ölkələrin mədəniyyət nаzirlərinin dаimi şurаsınа ünvаnlаdığı mürаciətindən də bu təşkilаtа nə qədər əhəmiyyət verildiyi аydın görünür: “Böyük məmnuniyyət hissi ilə qeyd edirəm ki, TÜRKSOY-un qurucu ölkələrindən olаn Аzərbаycаn Respublikаsı bu hərəkаtın elə ilk günlərindən onun fəаl iştirаkçısı olmuşdur. TÜRKSOY-un məqsəd və vəzifələri müstəqil Аzərbаycаn dövlətinin mədəniyyət sаhəsindəki strаtegiyаsınа tаm uyğundur. Bunа görə də biz TÜRKSOY-un fəаliyyətinə böyük əhəmiyyət verir və onu dəstəkləyirik” (4). Deməli, Azərbaycan və Türkiyə arasındakı teatr əlaqələri yalnız mədəni sahədə həyata keçirilmiş tədbirlərlə məhdudlaşmır, bu, həm də dövlətlərimizin mədəniyyət siyasətlərinin prioritet istiqamətlərindəndir. Bu əlaqələr, eyni zamanda Türk Dünyası xalqlarının birgə tədbirləri sayəsində də get-gedə inkişaf etməkdə və möhkəmlənməkdədir.

Kaynaklar

1.        Asılyazıcı H. Deli Domrul. “Bizim Gazete” (İstanbul), 13 aralık 1999; “Ədəbiyyat qəzeti”, 31 dekabr 1999-cu il, № 51-52 (3176-3177).

2.        Azərbaycan – Türkiyə münasibətləri (1920 – 1922), Sənədlər və materiallar (Tərtib edənlər: Jalə Qurbanova, Musa Piriyev). Bakı, AzAtaM, (Orxan nəşriyyatı), 2003.

3.        Beynəlxalq TÜRKSOY təşkilatının XV toplantısında Azərbaycan Respubli­kasının Mədəniyyət Naziri Polad Bülbüloğlunun çıxışı. “Mədəni-maarif” jurnalı, 2001, № 1-2, s.8-10.

4.         “Ədəbiyyat qəzeti”, 19 iyul 2002-ci il, № 29 (3310).

5.        Kərimov İ. Azərbaycan – Türkiyə teatr əlaqələri. Bakı, Nağıl evi, 2000, 202s.

6.        Hüseynov H. TÜRKSOY-un növbəti tədbiri. “Mədəni-maarif” jirnalı, 1999, № 5-6 , s. 2-3.

7.        Rəsuli İ. Dramaturgiyamızda Türkiyə. Bakı, “Tural-Ə” Nəşriyyat Poliqrafiya Mərkəzi,  2001.

8.        Süleymanlı M.A. Azərbaycan mədəniyyət tarixinin qaranliq səhifələrinə yeni baxiş (Ə. Vəliyevin “Azərbaycan siyasi düşüncə tarixi və Mirzə Bala Məmmədzadə” əsəri). “İncəsənət və mədəniyyətin problemləri” (AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun elmi nəşri), Bakı, 2007.

9.        Veliyev Afgan. Azerbaycan Siyasi Düşünce Tarihi ve Mirza Bala Mehmetzade (1898 – 1959). İstanbul, Doğu Kütüphanesi, 2006.