قوزئيين "آزربايجانجا"سي - گونئيين "توركجه"سي

 

مئهران باهارلي

 

گئچه نلرده آزربايجان جومهورييتي تئلئويزييونلاريندا ٢٠٠٨ ايلينين باشيندان اولماق اوزره، توركييه توركجه سي ايله يايينلانان پيروقرامالارا ياساق گتيريلدييي خبريني دويدوق. ياساغين گره كچه سي، بو "يابانجي" ديلين "آزربايجانجا"يا ضرر وئرديييدير. بو خبر پان ايرانيست گوجلر طرفيندن بٶيوك بير سئوينج، ايران و گونئي آزربايجان توركلويو طرفيندنسه بٶيوك بير اوزونتو ايله قارشيلاندي. آزربايجان جومهورييتينده توركييه توركجه سينه گتيريله ن ياساق، بيزيم ديليميزه گتيريله ن ياساقدير. بو اولاي بئله گٶرولمه لي و آلقيلانمالي و بو اوزدن ده قينانماليدير. ديليميزين آديني (توركجه) بيله بيلمه يه ن و اونو قوندارما "آزربايجانجا" دييه آدلانديران قوزئي آزربايجانلي يئتگيليلر، نه يين اونا ضرر وئرديييني، نه يين اونا يارار گتيرديييني نئجه آنلايابيله رلر؟

 

گونئيين يازيلي- گٶركول (ادبي) ديلي، "توركجه"دير، "آزربايجانجا" دئييلدير


گونئي آزربايجان تاريخي بير يول آيريجيندادير. گونوموزده گونئي آزربايجان و ايران توركلويونون اولوشدورماق و بيچيمله نديرمكده اولدوغو گٶركول (ادبي) ديلي، اٶزونه آزربايجان جومهورييتي ادبي ديليني اولقو آلماماقدادير. بو ديل، تمل آلديغي گونئي آزربايجان و ايران´ين باشاباشينا سرپيلميش تورك خالقينين ديلي ايله، آزربايجان و توركييه جومهورييتلري ادبي ديللرينين بيرله شمه سيندن اورتايا چيخماقدا و داها دوغروسو بو اوچونون اٶزگون و يئني بيله شگه سيدير. بو اوزدن اونو "يئنيجيل (مودئرن) باتي اوغوزجاسي" آدلانديرانلار دا اولموشدور. گونئيين گٶركول (ادبي) ديلي، هر ايكي قونشو اٶلكه نين ادبي ديللرينه ائشيت مسافه ده دورور و اونلارين هئچ بيريسيني تك باشينا اٶز ادبي ديلي اولاراق قبول ائتمير.

 

آنجاق گونئي آزربايجان و ايران توركلويو؛ تورك سٶز داغارجيغينا يييه له نمه، اٶز سوي كٶكونه قاييديش و ديليميزي چاغداشلاشديرما (موعاصيرله شدريمه) و يئنيجيلله شديرمه (مودئرنله شديرمه) آلانلاريندا، بونلارين هئچ بيرينه صاحيب اولمايان آزربايجان جومهورييتي دئييل، توركييه جومهورييتينين وارسيل (زنگين) تجروبه لريندن يارارلانماقدا، اورادا الده ائديله ن قازانيملاري منيمسه مكده، اونلاري اٶز تجروبه لري و اٶز قازانيملاري اولاراق گٶرمكده دير. آيريجا خالقيميزين عراقدا توركمان آدي ايله ياشايان اوجقار اوباسي (ديياسپوراسي) ايله توركييه سينيرلاري ايچينده ياشايان و ساييلاري ميليونلاري آشان آزربايجان توركونون اٶزلرينين يازيلي-ادبي ديللري اولاراق توركييه توغرالي (رسمي) ديليني سئچديكلري اونوتولماماليدير. گونئيده - آزربايجان جومهورييتينين ترسينه -  خالقيميزين اٶزو و ديليني توركييه ده اولدوغو كيمي و دوغرو اولاراق اوركه ن (هميشه) "تورك" و "توركجه" آدلانديرماسي دا، گونئيين كيمي اٶرنك آلديغيني آچيقجا اورتايا قويور.

 

"آزربايجانجا"، "توركجه" دئييلدير، او فارسجا-عربجه-روسجا-توركجه قاريشيمي، يئته رسيز و گٶركسوز بير قارما (هيبريد) ديلدير

 

آزربايجان جومهورييتينده ايشله ديله ن گٶركول (ادبي) ديل و اورادا وار اول(ماي)ان ديل آنلاييشي، گونئي آزربايجان و ايران توركلويونه اولقو و تمل آلينماماليدير. آزربايجان جومهورييتينين گٶركول (ادبي) ديلي، آغير بير بيچيمده فارسجادان ائتگيله نميشدير. بو ائتگي تكجه ديله گيره ن فارسجا سٶز و تركيبلرله سينيرلانماماقدا، ديل بيلگيسي آلانيني دا ايچه رمكده دير. هر هانسي بير ديلين گئنيش بير شكيلده باشقا بير ديلين ديل بيلگيسي قورال و ياسالاري ائتگيسي آلتينا گيرمه سي ايسه، او ديلين اٶز قوراللارينين آلت اوست ائديلمه سي و دريندن يارا آلماسي دئمكدير. بوگون آزربايجاندا يايقين اولان گٶركول (ادبي) ديل، يانليشلارلا دولو، پوزولما و سويسوزلاشماغا اوز توتموش بير ديلدير، بو ديل سٶز داغارجيغي و ديل بيلگيسي آچيلاريندان، فارسجادان دريندن ائتگيله نميش، يئته رسيز (نارسا) و گٶركسوز (چيركين) بير قارما (هيبريد) ديل حالينا دٶنوشموشدور. عوثمانلي آيدين و سئچگينلرينين ياراديب ايشله تديكلري اويدورما بير ديل وار ايدي. بو ديله دوغرو اولاراق "توركجه" يئرينه "عوثمانليجا" دئييلميشدير، اوچرا (چونكو) بو ديل، اوچ فارسجا، عربجه و توركجه نين ياپماجا بير بيچيمده يان يانا گتيريلمه سيندن اولوشموشدو. ايندي آزربايجان جومهورييتينده گٶركول (ادبي) ديل اولاراق ايشله ديله ن "آزربايجانجا" دا عوثمانليجا كيمي، حتتا اوندان داها بتر، گئرچه كده توركجه، فارسجا، عربجه و روسجانين قاريشيميندان اولوشموش بير قارما-اويدورما هيبريد ديل گٶرونتوسونو وئرمكده دير.

 

آزربايجان و ايراندا توركجه نين گئريله مه سي، شاه ايسماعيل دٶنه ميندن سونرا باشلاميش و بو ديل توغرالي (رسمي) و اركله ت (دٶولت) ديلي اولما قونومونو آدديم آدديم ايتيرمكله بيرليكده فارسجا و عربجه ديللرينين ازيجي و چوخ آغير ائتگيسي آلتيندا، هر آلاندا اٶزه لليكله بيليم، فلسفه، اوزلوق (هنر) و .... آلانلاريندا اٶز دوغورقانليغيني ايتيرميش و بير نئچه يوز ايل عرضينده قيسير و قارما (هيبريد) بير ديل حالينا گلميشدير. گولوستان و توركمانچاي آنلاشمالاريندان سونرا، ايشته بو قيسير-قارما ديل قوزئي آزربايجاندا ايدي (هئچ) بير ده ييشيكليك و دوزه لتمه يه اوغرامادان گٶركول (ادبي) و توغرالي (رسمي) ديل اولاراق تابلانميش (قبول ائديلميش) و سون ايكي يوز ايلده بير ده روسجانين آغير ائتگيسي آلتينا گيرميشدير. بو، گونئيده فارسلارين بويوندوروغوندان قورتولدوقدان سونرا، ايران دٶولتينين باسقيلاري ايله يارانماقدا اولان اويدورما "فاذري"ني اٶز ادبي و يازي ديللري اولاراق قبول ائتمه لرينه بنزه ر. آزربايجان جومهورييتينده حاقلي اولاراق بو عئبه جه ر ديله "توركجه" يئرينه "آزربايجانجا" ديييرلر. بيزجه بو آدلانديرما اولدوقجا دوغرودور، اوچرا (زيرا) بو ديلي توركجه آدلانديرماق، توركجه يه گوجه م (ظولم) و سايقيسيزليق اولاردي. اصلينده گونئي آزربايجان و ايراندا تورك بودونونون (خالقينين) قونوشدوغو و بورادا بيچيمله نمكده اولان يئنيجيل (مودئرن) و چاغداش (موعاصير) گٶركول (ادبي) ديليني "توركجه" آدلانديرماسي، بو ديلين آزربايجان جومهورييتينين ادبي ديلي اولان "آزربايجانجا"دان فرقلي اولدوغونون گٶزه ل بير قانيتيدير (ثوبوتودور).  

 

آزربايجان جومهورييتينده يئنيجيل (مودئرن) ديل آنلاييشي يوخدور

 

آزربايجان جومهورييتينده تورك ديلينين دوشدويو آجيناجاقلي دورومونون ندنلريني بئله سيرالايابيله ريك:

 

١- ديل آنلاييشي اسكيكلييي و ديلين حاققيندا دٶولت يٶنه تگيسينين (سيياستين) اولماييشي: آزربايجان جومهورييتينده گنه ل اولاراق يئنيجيل (مودئرن) ديل آنلاييشي مووجود دئييلدير و اٶزه لليكله اركله ت (دٶولت)، ديلين قورونماسي و گليشديريلمه سي، يئنيجيلله شديريلمه سي، چاغداشلاشديريلماسي و ديرگيلي (جانلي) بير وارليق اولاراق، اولاناق-يئته نه كلرينين چئشيتله نديريليب چوخالديماسي حاققيندا هر هانسي بير يئكه پيلان (مستر پلن) و يٶنه تگييه (سيياسته) يييه (صاحيب) دئييلدير.

 

٢- ديلين آديني ده ييشديرمك: آزربايجاندا روس سٶمورگه چيلييينين (كولونيياليسمينين) ييخيجي ائتگيسينين ان آچيق ايزيني، اوراداكي بودون (خالق) و ديلين "تورك" و "توركجه"دن، قوندارما "آزربايجان" و "آزربايجانجا"يا –اٶزو ده كٶنوللو اولاراق ده ييشديريلدييينده گٶره بيله ريك. آزربايجان جومهورييتينده بيزيم ديلين توركجه اولدوغو و توركجه نين ده بيزيم ديل اولدوغو دوشونجه و اينانجي، ايدي (هئچ) بير واخت كٶك سالابيلمه ميشدير. ايشته توركييه بودونونون (خالقينين) ديليني آزربايجان خالقينين ديلينه "يابانجي" سانان آنلاييش دا، بو كولونييال سايريليغين باشقا بير بليرتيسيدير. (آزربايجان و توركييه جومهورييتلرينده خالقين قونوشدوغو، ان آزيندان ديل بيليمي باخيميندان ايكي آيري ديل يوخ، بير ديلين ايكي اولدوقجا ياخين لهجه سيدير). بو آچيدان فارس سٶمورگه سي (كولونيياليسمي) بويوندوروغو آلتيندا ياشاماسينا رغمن، قوندارما "آزري" و "آزريجه" آدلاريني منيمسه مه يه ن، بلكه اونلارا وار گوجو ايله تپگي گٶسته ره ن گونئي آزربايجان، اٶز باغيلسيز (موستقيل) اركله تي (دٶولتي) و يوزلرجه آكادئمي، اينستيتوت و ... يه يييه (صاحيب اولان) قوزئي آزربايجاندان، داها ايره ليده و اولوسال (ميللي) كيملييينه باغليراق دورومدادير.

 

٣- ديلدن اٶزگون توركجه سٶزلري ديشلاما: آزربايجانجا ديلينده ديليميزده وار اولان مينلرجه اٶزگون توركجه دئگييه (كلمه يه)، اٶزباشيناليقلا بايري (آرخاييك) دامقاسي وورولموش، بونلار يازيلي و دانيشيق ديليندن ديشلانميشدير. بو ياخلاشيملا دا اٶزلري دئميشكن "بو قده ر زنگين ديليميزي ميسكين گونه ساليبلار (بو دنلي وارسيل ديليميزي، يوخسول گونه ساليبلار)". گلينه ن بوگونكو دوروم، آزربايجان جومهورييتينده يازارلارين چوخونون، اٶز يازيلاريني توپلامي ١٠٠-٤٠٠ كلمه ني گئچمه يه ن سيسقا بير سٶز داغارجيغي كٶمه يي ايله يازمالاريدير. اٶته ياندان آزربايجان جومهورييتينده توركجه قوراللاري اساسيندا يئني دئگيلر تٶره تمه سوره جي دوردورولموش و اونون يئرينه آراسيرا فارسجا اكلردن كٶمك آلاراق، يئني سٶزلر تٶره تمه يولو منيمسه نميشدير. تٶره ديله ن بئله يئني سٶزجوكلرين اٶنه ملي بٶلومو ده ديل بيلگيسي باخيميندان يانليشليقلارلا دولودور.

 

٤- فارسجا ائتگيسيني قوروماغا چاليشماق: آزربايجان جومهورييتينده، اورتاچاغ آزربايجان سئچگينلرينين آليشقانليقلارينين داواميندا، هله ده فارس ديلي و گٶرك سٶزونه (ادبيياتينا) قارشي بير چئشيد حئيرانليق و آشاغيليق قارماشاسي (كومپلئكسي) واردير. اونلارا گٶره ديليميزده فارسجا كلمه، تركيب و حتتا ديل بيلگيسي قوراللاريني ايشله تمك، بير چئشيد آيدينليق، سويلولوق و يوكسه كليك بليرتيسيدير. گونئيين ترسينه، آزربايجان جومهورييتينين دوغرودان فارس كولونيياليسمينه و اوراداكي ديلين ده فارس ديلي طرفيندن يوخ ائديلمه تهلوكه سينه معروض قالماماسي، اونلارين فارسجانين ديليميز اوزه رينده كي اولومسوز ائتگيلرينه، ووردوم دويماز داورانمالارينين، حتتا فارسجا كلمه لر و ديل بيلگيسي قوراللاريني اٶزلرينينكي سانمالارينين باشقا بير ندنيدير.

 

٥- روسجا ائتگيسيني قوروماغا چاليشماق: سٶزسوز گئچميشده روس ديلي، گٶرك سٶزو (ادبيياتي) و اويقارليغينين، آزربايجان´ين چاغداشلاشما، يئنيجيلله شمه، بوندالي (سئكولار) و ائلده مله شمه (لاييكله شمه) و باتييا ياخينلاشماسيندا اٶنه ملي پايي اولوبدور و گله جكده ده اولاجاقدير. آنجاق بو گئرچه ك، ديليميزين روس ديلي طرفيندن ايستيلا ائديلمه سي گره كدييي آنلامينا گلمه ز. ايكي يوز ايله ياخين روس كولونيياليسمي آلتيندا ياشاماق، آزربايجان جومهورييتي سئچگينلري آراسيندا، ديليميز، اليفباميز و گٶرك سٶزوموز (ادبيياتيميز) اوزره رينده، روس ائتگيسيني قوروما و ياشاتماغا چابالايان يئرلي بير توپارين (زومره نين) يارانماسينا ندن اولموشدور. بوگون آزربايجاندا خالقيميز و ديلينين ميللي-تاريخي آدلاريني "تورك" و "توركجه"دن "آزربايجان" و "آزربايجانجا"يا ده ييشديرمه يي ساوونانلار دا، روس كولونيياليسمينين قالينتيلاريديرلار.

 

آزربايجانجانين سورونلاري

 

يوخاريدا سيرالانان ندنلردن دولايي، گونوموزده آزربايجانجا و يا آزربايجان جومهورييتينده ايشله ديله ن گٶركول (ادبي) ديل، بير چوخ يٶندن سورونلو، اولدوقجا يئته رسيز و حتتا اٶلوشگه مه يه اوز توتموش بير ديلدير. بو سورونلار و اونلارا ايريم (ديققت) يئتيرمه مه و ديل حاققيندا گنه ل اولاراق ايدي (هئچ) بير يٶنه تگي (سيياست) و آنلاييشا يييه (صاحيب) اولماماق، اوراداكي دورومو داها دا آغيرلاشديرميشدير. بو سورونلو يٶنلري بئله سيرالايابيله ريك:

 

١- اليفبا سورونلاري

٢- يازيم (اورتوقرافي) سورونلاري

٣- ديل بيلگيسي سورونلاري

٤- سٶز داغارجيغي سورونلاري

 

بو سورونلارين چٶزوم يوللارينا قيسساجا توخونماق ايسته رسه ك:

 

١- اليفبا اسكيكليكلري گئده ريلمه ليدير: نازال "ن"، نوقطه لي "ك"، و "´" آپاستروف ايمي (ايشارتي) اليفبايا آرتيريلمالي، اوزون "آ" سسي يازيدا ايشله ديلمه ليدير،

٢- يازيم يانليشليقلاري دوزه لتيلمه ليدير، روس يازيميني اٶلچوت آلما آليشقانليغي بيراخيلماليدير.

٣- فارسجا سٶزجوكلرين سٶز داغارجيغينا گيرمه سي كونترول آلتينا آلينماليدير، اسكي توركجه و لهجه لريميزده وار اولان سٶزجوكلر يئنيدن گٶركول (ادبي) ديله قازانديريلمالي، سٶزجوك تٶره تمه سوره جي يئيندن باشلاديلماليدير، ...

٤- ديليميزده ايشله ديله ن فارس ديل بيلگيسي قوراللارينين اٶزه لليكله ادات، اك و ... نين (به، كه، تا، -كار، -گر، -پرست، -پرور، -شوناس، -خانا، -پرور، -بين...) قوللانيلماسي بوتونويله دوردورولماليدير.

 

آشاغيدا آزربايجان جومهورييتينين "آزربايجانجا" آدلانان ادبي ديلينده وار اولان بير سيرا يانليشليقلار سيرالانميشدير. بو يانليشليقلارين توركجه ده كي دوزگون قارشيليقلاري ديرناق آراسيندا (پارانتئز ايچينده) وئريلميشدير.

 

==========================================

اليفبا سورونلاري:

==========================================

 

آزربايجان جومهورييتينين يئني لاتين اليفباسينداكي سورونلار، اليفبادا بيچيكلرين (حرفلرين) سيراسي، نازال "ن" و "نوقطه لي "ك" بيچيكلري (حرفلري) و "آپاستوروف" ايمينين (ايشارتينين) اولماييشي، و يازاركن "اوزون آ سسي"نين ايشله ديلمه مه سي اولاراق اٶزه تله نه بيله ر:

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

آلفابئ سيرالاماسي: آزربايجان جومهورييتيني ١٩٩١ ايلينده لاتين آلفابئسينه گئچيشي قيسمي اولموشدور، بئله كي لاتين كاراكتئرلر تابلانميش (قبول ائديلميش) آنجاق كاراكتئرلرين سيراسي هله ده روس-كيريل آلفابئسينده اولدوغو تكيندير. بو آلفابئده بوتون لاتين كٶكه نلي آلفابئتلرين ترسينه، "خ" حرفينين يئري، اليفبانين سونلاريندا "و" حرفيندن سونرا دئييل، اليفبانين باشلاريندا "ه" حرفيندن سونرادير؛ هابئله "ق" حرفي "پ" حرفيندن سونرا دئييل، اليفبانين اورتاسيندا "ك" حرفيندن سونرا گلير:

Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Əə, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Xx, Iı, İi, Jj, Kk, Qq, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz

بو ندنله آزربايجان جومهورييتينين آلفابئسي اصلينده ياري لاتين (حرفلرين بيچيمي)-ياري كيريل (حرفلرين دوزولوشو) و يا قارما (هيبريد) بير آلفابئدير. بو ايسه اٶزه لليكله سٶزلوك و بيلگي سايار اورتاملاريندا سٶزلرين دوزولوشونده جيددي سورونلار ياراديب اونلاري آلت اوست ائده ره ك قوللانيلماز حالا گتيرير. بو اوزدن گونئيده لاتين آلفابئسينده بيچيكلرين (حرفلرين) سيرالاماسي آزربايجان جومهورييتينده اولدوغو كيمين دئييل، اولوسلارآراسي لاتين سيرالاماسينا اويوملو اولماليدير:

 

گونئي آزربايجان-ايران توركلويونون بوتونله شديريلميش لاتين اليفباسي:

اوتوز دٶرد بيچيك (حرف) و بير ايم (ايشارت)

 

Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Əə, Ff, Gg, Ğğ, Hh, Iı, İi, Jj, Kk, Ķķ, Ll, Mm, Nn, Ññ, Oo, Öö, Pp, Qq, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Xx, Yy, Zz,

 

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

"نازال ن" (نگ Ññ) حرفينين اولماييشي: "نازال ن" (ڭ، نگ، كاف-ي توركي، كاف-ي نوني، نون غنه) توركلره اٶزگو بير سسدير. ان اسكي چاغلاردان بري گونوموزه گليب اولاشميش اولان بو سس، ديليميز و خالقيميزين اسكي تورك و توركلره باغلي اولدوغونون ان ساغلام قانيتلاريندان بيريدير. گئچميشده "ڭ" ايله گؤسته ريله ن بو سس٬ چاغداش عرب كؤكلو تورك اليفباسيندا "نگ" بيچيمينده گؤسته ريلير. آزربايجان جومهورييتينين يئني لاتين اليفباسيندا ايسه ديليميزده وار اولان "نگ" سسيني قارشيلاياجاق هئچ بير حرفه يئر وئريلمه ييبدير. اويسا (حالبوكي) بو بيچيك (حرف) موساوات دٶنه مي و سونراسينداكي لاتين آلفابئسينده اٶز يئريني آلميشدي. آيريجا "نگ" حرفي ان اسكي و اسكي توركجه٬ حتتا سومئر كيمي پروتوتورك ديللرده٬ هابئله تورك ادبي و كيلاسيك متينلرده و آزربايجان توركجه سينين بير چوخ چاغداش لهجه سينده اٶزه لليكله كندلر و اويماقلار آراسيندا ايشله كدير. (ايرانين گونئيينده قاشقاي٬ گونئي آزربايجان´ين ساوه و سولدوز٬ قوزئي آزربايجان´ين قازاخ٬ قاراباغ٬ گنجه٬ آيريم٬ نوخا٬ زاقاتالا٬ قاخ٬... خوراسان´ين سرولايت٬ بام صفي آباد٬ جلگه رخ٬ گريوان٬ بجنورد٬ جوين جغتا٬.... لهجه لرينده). بو بيچيك (حرف) دولاييسي ايله ان اسكي و اسكي توركجه متينلرين يازيب اوخوماسي و تورك ديلينين ايران و آزربايجانداكي چاغداش لهجه لرينده يارانان ادبي و فوكلور ياپيتلارينين ثبت و اوخونوشونو آسانلاشديرماق و دقيقله شديرمك اوچون٬ ñ نين كسينليكله گونئيين لاتين آلفابئسينه آرتيريلماسي گره كير.

 

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

"نوقطه لي ك" (Ķķ) حرفينين اولماييشي: ديليميزده قالين و اينجه اولماق اوزره ايكي آيري "ك" سسي واردير. بونلار "كادرĶadr " و "كندKənd " كلمه لرينده اولان سسلردير. قالين و يا نوقطه لي "ك" سسي باشدا آوروپا ديللري اولماق اوزره يابانجي كلمه مه لرده ايشله ديلير. بو سسلر آراسيرا (بعضن) كلمه لره آيري (فرقلي) آنلاملار وئريرلر، اٶرنه يين اينجه "ك" ايله سٶيله نه ن كولا-Kola كيچكك باغ ائوي آنلاميندا، و قالين "ك" ايله سٶيله نه ن كولا-Ķola بير ايچه جه ك (كوكاكولا) آديدير. آزربايجان جومهورييتي يئنيجيل (مودئرن) لاتين آلفابئسينده ديليميزده وار اولان بو ايكي فرقلي "ك" سسي تك بير حرفله گٶسته ريلير. بو ايكي آيري سس آزربايجان توركجه سينده وار اولدوقلارينا گٶره، موطلق شكيلده لاتين آلفابئميزده اٶز آيريجا يئرلريني تاپماليديرلار.

 

Kk: İki, Kəleybər, Kənd, Kərəm, Kişi , Kömək, Kömür, Küt, Ördək, Təkər,

Ķķ: Doķtor, Ķadr, Ķanada, Ķarmen, Ķolombiya, Ķomando, Ķosmos,

 

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

اوزون آ â حرفينين يازيدا ايشله ديلمه مه سي: چاغداش توركجه ده، تورك كٶكه نلي سٶزجوكلرده اوزون "آ" سسي يوخدور، آنجاق بو سس يابانجي سٶزجوكلرده اٶزه لليكه فارسجا و عربجه دن ديليميزه گيرميش كلمه لرده واردير و ديليميزده ده تايينجا (عئينن) ايشله ديلير. بو ايكي فرقلي "آ" سسي بير سيرا دوروملاردا كلمه لره فرقلي آنلاملار يوكله يه بيلير: آسانasan  (آسماق مصدريندن)، آسان âsân (فارسجا راحات آنلاميندا)؛ بالاbala  (كيچيك)، بالاbâlâ  (فارسجادان، يوخاري آنلاميندا)؛ آلامalam  (آلماق مصدريندن)، آلام âlâm  (عربجه دن، دردلر آنلاميندا)؛ يارyar  (يارماق مصدريندن)، يارyâr  (فارسجادان، يولداش آنلاميندا)، آزارazar  (توركجه آزماق مصدريندن)، آزار âzâr  (فارسجا اذيت آنلاميندا)، ....

 

آزربايجان´ين يئني لاتين آلفابئسينده اوزون "آ" حرفي و سسينين وارليغي تابلانماميش (قبول ائديلمه ميش) و بونا اك اولاراق يازيلي ديلده ده بو بيچيك (حرف) ايشله ديلمير. اويسا (حالبو كي) توركييه ده اولدوغو كيمي آلفابئده آيريجا گٶسته ريلمه سه ده، بو حرفدن ان آزيندان يازيدا، اٶزه لليكله كٶكله شيك (كيلاسيك) متينلرده يارارلانماق گره كير.

 

آيريجا آزربايجان جومهورييتي يازيميندا، فارسجا و عربجه كٶكه نلي آدلارداكي اوزون "آ" سسلري ده يانليشليقلا قيسسا توركجه "آ" ايله گٶسته ريلير: بابك (Bâbək يئرينه Babək)، عاديل (Adil يئرينه âdil)، جاويد (Câvid يئرينه Cavid )، هادي (Hâdi يئرينه Hadi)،...

 

باشقا اٶرنه كلر (پارانتئز ايچينده كيلر دوغرو يازيليش، پارانتئز ديشينداكيلار آزربايجان جومهورييتينده كي يانليش يازيليشدير):

 

adət (âdət), adi (âdi), Adil (âdil), alam (âlâm), ali (âli), аlim (âlim), asan (âsân), azar (âzâr), Babək (Bâbək), bala (bâlâ), Cavid (Câvid), dahi (dâhi), Hadi (Hâdi), halə (hâlə), kafi (kâfi), tabe (tâbe), vasitə (vâsitə), yar (yâr)

 

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

آپاستروفون Apastrof (كسمه نين) اولماييشي: آزربايجاندا تابلانان (قبول ائديله ن) لاتين آلفابئتينين ان بٶيوك اسكيكليكلريندن بيري ده آپوستروف ايمينه (ايشارتينه) يئر وئرمه مه سيدير. بو ايسه ديليميزين يازيميندا چوخ بٶيوك قارقاشا و پيرتلاشيقليغا يول آچماقدادير.

 

كلمه ايچينده: اٶرنه يين بو آلفابئده آشاغيدا گٶسته ريله ن ايكيلي كلمه لر عئيني بيچيمده (شكيلده) يازيلير، اويسا (حالبوكي) بونلارين آنلاملاري و دوغرو يازيليشلاري بوتونويله فرقليدير:

 

bədən (بدن)-bə’dən (بعدا); bəzən (، توركجه بزه نمك مصدريندن بزه ن)-bə’zən (بعضا); mədəni (مدني، اويقار آنلاميندا)-mə’dəni (معدني); məlul (ملول)-mə’lul (معلول); mən (من)-mən’ (منع); mərəz (مرض)-mə’rəz (معرض), tən (تن)-tə’n (طعن); tənə (تنه)-tə’nə (طعنه)

 

باشقا اٶرنه كلر (پارانتئز ايچينده كيلر دوغرو يازيليش، پارانتئز ديشينداكيلار آزربايجان جومهورييتينده كي يانليش يازيليشدير):

 

bədən (bə’dən), bəzən (bə’zən), bəzi (bə’zi), dava (dâ’va), dəvət (də’vət), edam (e’dam), élan (e’lan), etina (e’tina), etibar (e’tibar), etibarən (e’tibarən), etiraf (e’tiraf), etiraz (e’tiraz), ezam (e’zam), əla (ə’la), istеdаd (iste’dad), istefa (iste’fa), löbət (lö’bət), meyar (me’yar), məbəd (mə’bəd), mədəni (mə’dəni), məlul (mə’lul), məlum (mə’lum), məlumat (mə’lumat), məmur (mə’mur), mən (mən’), mənа (mə’na), mənalı (mə’nalı), mənəvi (mə’nəvi), məni (mə’ni), məsud (məs’ud), mərəz (mə’rəz), mərifət (mə’rifət), məruz (mə’ruz), məruzə (mə’ruzə), məşəl (məş’əl), məyus (mə’yus), məzun (mə’zun), möcüz (mö’cüz), mömin (mö’min), mötəbər (mö’təbər), nəşə (nə’şə), səy (sə’y), sürət (sür’ət), şer (şe’r), şöbə (şö’bə), tabe (tabe’), təbir (tə’bir), təcili (tə’cili), təlim (tə’lim), təmin (tə’min), tə’minat (təminat), tən (tə’n), tənə (tə’nə), təsir (tə’sir), tətil (tə’til), təxir (tə’xir), təyin (tə’yin), yəni (yə’ni)

 

كلمه سونوندا: آزربايجان جومهورييتينده تابلانان (قبول ائديله ن) يئني آلفابئده آپوستروف ايمي (ايشارتي) اولماديغيندان دولايي، اٶزه ل آدلار و اونلاردان سونرا گله ن بير سيرا اكلر بيتيشيك شكيلده يازيلير و بو دا يانليش آنلاملارا يول آچير. اٶرنه يين بو اليفبايا گٶره ايكي فرقلي آنلامي اولان "بابك´يBabək’i " (بابك´ي اٶلدوردولر) و "بابكيBabəki " (بابك´ه منسوب، بابك´ه باغلي)، "علي´نيƏli’ni " (علي´ني گٶردوم) و "الينيəlini " (اليني توتدوم)، "تبريزي Təbrizi" (سوي آدي) و "تبريز´يTəbriz’i " (تبريز´ي اٶزله ديم) كلمه لري عئيني بيچيمده (شكيلده) يازيلير.

 

==========================================

يازيم سورونلاري:

==========================================

 

گٶروله جه يي كيمي، آزربايجان جومهورييتينده تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمداكي سورونلارين بٶيوك بٶلومو، بو يازيمدا توركجه نين ياپيسي و گره كسينيملري يئرينه، روسجا يازيميني اساس آلماقدان قايناقلانماقدادير.

 

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

كلمه باشينداكي "ايı " لار: آزربايجان جومهورييتينده تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمدا كلمه باشينداكي بير سيرا "ايı "لار روسجا ائتگيسي ايله، "ايi " اولاراق يازيلير. بو بوتونويله يانليشدير:

 

işıq (ışıq), ildırım (ıldırım), ilxı (ılxı)

 

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

كلمه باشيندا گتيريله ن ايكي و يا اوچ حتتا دٶرد اونسوز: توركجه ده ايدي (هئچ) بير كلمه ايكي سسسيزله باشلاماز. آنجاق آزربايجان جومهورييتينده تابلانان (قبول ائديله ن) يازيمدا اٶزه لليكله بير كلمه نين باشيندا -گتيريلمه مه سي گره كدييي حالدا- ايكي حتتا اوچ اونسوزون گتيريلمه سي كيمي بوتونويله يانليش اولان دوروملارلا قارشيلاشيريق:

 

Avstriya (Avusturya), konfrans (ķonferans), plаn (pılan), plov (pilov, pılav), prinsip (pirinsip), prioritet (piriyoritet), problem (pıroblem), proqram (pıroqram), qrаmmаtik (qıramatik), qrup (qurup), Rzа (Rıza), srağa (ısrağa), stəkan (istəkan), strateji (istirateji), struktur (ısturuktur), Tbilisi (Tibilisi), Nyu-York (Niyu York), Vyana (Viyana), Хristiаn (Xırıstiyan)

 

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

 

a " و "ايi " حرفلري يان يانا گتيرمك: آزربايجان جومهورييتنين تابلاديغي (قبول ائتدييي) يا