Çağdaş Güney ədəbiyyatında Azərbaycan milli hərəkatı

 (“Bir insan döyüşür” şeir toplusu əsasında)

 Sübhan Talıblı

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının

Şərqşünaslıq İnstitutunun elmi araşdırıcısı

Subhan_azun@yahoo.com  

Şübhəsiz həqiqi, saf, hər növ riyakarlıqdan, iki üzlülükdən uzaq yaradılan ədəbiyyat mənsub olduğu mühitin obyektiv güzgüsü rolunda, xalqın sosial- ictimai və mənəvi aləmini əks etdirir. Bədii ədəbiyyat özəlliklə onun həssas qolu olan poeziyanın bu sahədə xüsusi əhəmiyyəti və rolu vardır. Poeziyada şair həssaslığı, kövərk duyğuları ilə sətirlərə, misralara çevrilən milli-mənəvi ideya, xalqının ağrı-acısı, kədəri, qəmi, üzləşdiyi ayrıseçkilik və zülm, eləcə də cəmiyyətdə mövcud olan ədalətsizlik və eybəcərliklər bədii ifadələrlə əks etdirilir. Əsil şair isə mühitin ədalətli hakimi olaraq, mənsub olduğu dövrün sorağını gələcək nəsillərə çatdırmaqda mötəbər elçi rolunu oynayır.

Güney ədəbiyyatı da bu həyatı reallıq və qanunauyğunluqlardan müstəsna deyildir. Hələ Səttar xanın, Bağır xanın, Zeynəb paşanın, Xiyabaninin, Pişəvərinin qəhrəmanlığını, onların zülmə qarşı apardığı mübarizəni əks etdirən Azrbaycan poeziyası, sonrakı dövrlərdə milli-demokratik qüvvələrin xalqın və vətənin azadlığı uğrunda apardığı mübarizəni əks etdirirdi.

Hazırkı dövrdə də Güneydə mövcud olan ictimai-siyasi vəziyyət, xalqın apardığı azadlıq mübarizəsi, məruz qaldığı ayrıseçkilik, zülm dövrün həssas qələm sahiblərinin, xalqının kədərinə kədərlənən, sevincinə sevinən həssas ürəkli, lakin mübariz ruhlu şairlərin qələmindən süzülən duyğularda, şeirlərdə öz əksini tapmışdır.

Bir cəhət də nəzərdən yayınmır ki, vətənin bilavasitə daxilində yaranan poetik məhsullarla, onun sərhədlərindən kənarda yaranan şeirlərin ümumi ahəng, qayə, amal və məqsədi arasında qırılmaz üzvi bir bağlılıq olmuşdur. Son illərdə həm vətəndə, həm də qurbətdə vətən həsrətilə yanan qələm sahiblərinin yaratdıqları poetik qələm məhsullarında vətənə məhəbbət yenə də baş motiv kimi səslənmişdir. Doğma diyara pak sevgi, həsrət duyğuları vətənin taleyinin bu poeziyaya bəxş etdiyi başlıca motivlərdir.

Güney Azərbaycanın milli mübarizəsini, ictimai-siyasi durumunu bədii formada özündə əks etdirən, eləcə də yeni, novator düşüncənin məhsulu olan əsərlərdən biri də son  illərdə işıq üzü görən gənc şair və tədqiqatçı Həsən Səfərinin “Bir insan döyüşür” adlı şeirlər toplusudur. Həsən Səfəri Təbrizdə doğulsa da minlərcə vətən övladları kimi öz yerindən, yurdundan didərgin düşüb, qurbətdə vətən həsrəti, vətən sevgisi ilə yazıb, yaradır. O, xalqının, ulusunun Güneydə apardığı milli mübarizəsini, özəlliklə vətənin azadlığı, müstəqilliyi, insanların təbii hüquqlarının əldə edilməsi uğrunda igid oğlan və qızlarının öz canından keçərək, əli yalın və sivil mübarizə üsulu ilə silahlı cəlladlara necə sinə gərdiyini, hətta zindanlar və həbsxanalarda onları necə dizə çökdürdüyünü kitabın adını daşıyan “Bir insan döyüşür” adlı şeirində belə təsvir alır:

   Burda bir insan döyüşür

                              aşırı bir insan,

                     əlləri qandallı

                               gözləri bağlı

                                 və yapayalnız

                                   canı ovucunda

                           dünyanı dizə çökdürmüş bir insan

                                                               aşırı bir insan,

                                             ürəyi okean 

                                         iradəsi atom çəkirdəyi

                                                 və baxışları alovu yaxardı.

    Burda bir insan döyüşür

                            aşırı bir insan

                                    əli-cebi bomboş

                                                   “Atilla” ürəkli,

        susması günəş tutulması

                  harayı atom partlyışı

                           və canı ovucunda

                            dünyanı dizə çökdürmüş bir insan

                                                               aşırı bir insan.

Şairin mənsub olduğu xalq təhqir edilir, onun milli kimliyi danılır, milli haqları tapdanır, buna dözməyən şair isə haqq səsini xalqının istəyinə uyğun qaldırır. Xalqının igid uğul və qızlarının hər növ işkəncə, həbs və sair təzyiqlərə məruz qalmasını, lakin milli amal, haqq və ədalət uğrunda nə qurşundan, nə işkəncədən, nə də cəllad qazıların məhkəmələrindən qorxmayaraq, küçələrdə düşmənin qarşısında əli yalın “Haray haray mən türkəm” səsləyib, haqq səsini qaldırmasını, məğrurcasına “Türk” kimliyini ortaya qoymasını belə təsvir edir:

Sındırammamışdı onu

           nə qurşun səsləri,

           nə yırtıcı saldırıları,

                         nə kələpcələr,

                                  döymələr,

                                       işkəncələr

  və nə ədalətsiz yarqitaylar,

                           cəllad qazılar,

                                     dustaqlıqlar,

                                      nələr və nələr

                                        sıdırammamışdı onu.

                                         Yenə “türkəm” demişdi.

Digər bir şeirində isə elinin, ulusunun haqlarını tapdayan, milli, mənəvi dəyərlərini ona yasaq edən, təhqirlərə məruz qoyan və təbii insan haqlarını ona çox görən, üstəlik haqq səsini qaldıranda ona vəhşicəsinə divan tutan rejimin vəhşiliklərinə işarə edib, 2007-ci ilin may hadisələrini əsas tutaraq, yazır:   

Qanla susdururdular “Təbrizi”

                                          susmurdu.

   Namus satıb,

            mənlik satıb,

                     qan çörəyi yeyənlərin

                                   gülləsinə tuş gəlmişdi

                                                          ulu “Təbriz”.

  Haqq səsi kuşunları yaxırdı,

                  Məzlumluq harayı zalimlərin sarayın.

  Və tüpürürdülər

                    qarın çörəyinə satılanların

                                                           qara üzünə

 və bir partlayış vardı,

                burası “Azərbaycan”

                       və “haray-haray mən türkəm”

                                                             partlayışı.

Əsasən müstəmləkə durumunda formalaşdırılan cəmiyyətlərdə insanlar qəsdən bir-birinə qarşı daha da riyakar, iki üzlü, satqın və amansız xarakterli formalaşdırılırlar. Şairin də mənsub olduğu xalqın belə vəziyyətdə olması onun ürəyini ağrıdır. Xalqının övladlarının ailə mühitində səmimi, humanist və pak ürəkli yetişdirildiyini, yeniyetməlik, eləcə də gənclik dövründə cəmiyyətə daxil olarkən necə amansızlıqlarla qarşılaşıb, sarsıldığını görür və gözəl bədii ifadələrlə “Nə bilirsən Ayxan” adlı şeirində onları belə təsvirə çəkir:

    Sürtük üzlülər,

                   həyasızlar

                         utanmayan

                            utanmazlar görəcəksən!

                Şərəfinə üz çevirənlər

                                        vicdansızlr

                                                dağ ayısı

                                              qanmazlar görəcəksən

                                                  od tutub yanacaqsan Ayxan

                                                                                  yanacaqsan.

Şair, Ayxanın timsalında Güney Azərbaycan türkünün bir millət olaraq, müstəqilliyini itirməsi və dövlətsizlik səbəbindən neçə qat böyük və dəhşətli çətinliklərlə üzləşdiyini, millət olaraq necə yiyəsiz olduğunu özünəməxsus tərzdə belə ifadə edir:

Üstəlik

           sənin türkülərin qan ağlar

                         röyalarına duman duman çökər!

                                   bilən olsa qan yaş tökər Ayxan

                                                                     qan yaş tökər!

        Ölkəli ölkəsiz

               ulusu yeyəsiz

                 dövlətdən yetim,

                                  yeyəsiz

                                    bilən olsa qan yaş tökər Ayxan

                                                                         qan yaş tökər.

Artıq XXI əsrdə dünya səviyyəsində insanların mutluluğu, rahatlığı, bərabərliyi, haqlarının hərtərəfli bərpası uğrunda çeşidli təşkilatlar yaradıldılır, qərarlar çıxarılır, böyük işləri görülür. Lakin təəssüflə Güney Azərbaycan türkü öz kimliyini belə, dilinə gətirmə haqqına malik deyildir. Bu zülmü, ədalətsizliyi görən şair dözə bilməyib, heç bir qayda-qanuna sığmayan həmin şovinizmi tənqid atəşinə tutur. Türk kimliyinə təkid edən Azərbaycan türkününün “İnqilab” məhkəməsində mühakimə edilməsinin necə gülünc və biabrıçılığa səbəb olan hərəkət olduğunu “Böyük suç işləmişdi!” şeirində təsvir edib, gülünc doğuran belə cılız və qeyri-insani hərəkəti lağa qoyaraq, gülür:

     İyirmi birinci əsirdi.

          “Böyük suç işləmişdi” deyirlər.

                                                 çox böyük.

                 “İnqilab” məhkəməsinə sığmayırdı

                                     “Türkəm” demişdi “türkəm”

                         Ax

                             nə böyük suç!!!

                                    “İnqilab” məhkəməsi heyrətdə

                                                                       həh həh həh!!!

“Bir insan döyüşür” adlı kitaba ön söz yazan dəyərli yazıçı alim prоfessor Vаqif Sultаnlı isə şairin yaradıcılığını bədii cəhətdən dəyərləndirərərk, onun yaradıcılığında vətənpərvəlik motivinə xüsusi təkid edib, yazır: “Həsən Səfərinin yаzılаrındа misrа düzümü və səs sırаlаnmаsı mətnə ritmik bir оvqаt аşılаyır. Hələ məzmununа vаrmаdаn sözlərin zаhiri görünüşü охu­cunun diqqətini çəkir. Bаşqа sözlə, оnun şеirləri охunmаq və duyulmаqlа yаnаşı, görülmək, göz yаddаşınа çеvrilmək хüsusiyyətlərini özündə birləşdirir.

Şаirin şеirləri mövzu bахımındаn rəngаrəng оlsа dа, bütövlükdə оnlаrın vətən sеvgisindən qаynаqlаndığını duymаmаq mümkün dеyil:

       Bаğışlа məni, аnnəciyim,

                                 bаğışlа məni,

                аdımı suçlu qоydulаr.

Аrtıq аlnımdа silinməyən dаmğа,

                                              günаhım

                           vicdаnımа kölgə düşürməməyim,

                                                     ulusumu sеvməyim,

                                                                          vətənimi,

                                                                                  еlimi,

                                                                                   dilimi

                                                                                    sеvməyim.

«Vətənsizlik» аdlı şеirində isə şаir yurd sеvdаsı ilə bаğlı pоеtik duyğulаrını оbrаzlаrа bürünərək bеlə ifаdə еdir:

            Gözəlim,

                  vətənsizlik

                     dünyа bоydа yurdundа

  əyin bоydа məhbəsə dustаq оlmаq

               və bəlkə

                  dünyаdаn bоşаnmаqdır.

Və dövlətsizlik

                          ata-analı

                                        yetimlikdir.

       Yetimlik

             kimsəsizlik

                   və amansızcasına

                                         yeyəsizlikdir

                                                      və yeyəsizliyin

                                                              unvansız ağrısı.

Gənc şаirin şеirlərində vətən аğrısı, vətəndə vətənsizlik dərdi əsаs mövzu­  оbyеktinə çеvrildiyindən və əslində оnun qələmi büsbütün bu оvqаtа kök­ləndiyindən, hət­tа sеvgi şеirlərinə bеlə vətənsizliyin gətirdiyi inаmsızlıq və ümidsizlik duy­ğusu səpildiyindən оnlаr bütünlüklə kədər, qüssə qохuyur. Lаkin bu kədərin şəхsi çаlаr dаşımаdığı, ictimаi məzmunа yükləndiyi üçün охucunu ümidsizləşdirmədiyi, əksinə оnun dərinliyində еtirаz, bаrış­mаz­lıq duyğulаrının gizləndiyi аşkаr duyulmаqdаdır.

Siyasi əqidəsinə, milli mənəviyyatına görə, eləcə də ulusuna, elinə, vətəninə sevgi bəslədiyinə görə, doğma diyarından didrgin düşən şair, daşıdığı bu milli-mənəvi və insani keyfiyyətləri üçün üzləşdiyi çətinlikləri, təzyiqləri və hətta terror təhlükəsini belə duyaraq, “Nə yoldasan” adlı şeirində Azərbaycanın milli və əqidəli insanlarının üzləşdiyi reallığı açıq şəkildə göstərməyə çalışır:

   Oy canım

         nə yoldasan

                  nə yolda?

   Bir ucu yanqınlar

         bir ucu əcəl damğasında yazılan

                                             terror hökmü,

    bir ucu qurbət

               didərginlik

                     kimsəsizlik

      və santım-santım çürümək

                             və bir ucu acılar

                                               kədərlər

                                                          dərdlər.

   Bir ucu

        zülmət içrə

           şam kimi yanıb qurtarmaq

                              acılarda yaşamaq

                           baldan zəhər dadmaq

           və bir ucu anılarda

                                keçmişi yaşamaq,

    bir ucu yad gülləsi

         bir ucu daş başlı dostunun

                                          dil yarası

                                               biçaq yarası

    və bir ucu

                ürək parçalayan nələr

                                              nələr

                                                  və nələr?

                                                     Ax nə yoldasan?

                                                                     nə yolda?

Milli-siyasi əqidəsinə görə təqib, təzyiq, həbs və didərginliyi təcrübə edən məsləkdaşlarına üzünü tutan şair, bu qara günlərin əbədi olmadığına, bugün-sabah dan yerinin söküləcəyinə və azadlığın gələcəyinə inandığını “Qaranquşların da üzü güləcək” adlı şeirində belə söyləyir:

    Ağlama canım

            bugün-sabah

                    dan yeri söküləcək,

     qaranlıqdan

               günəş doğacaq

                           zülməti boğacaq

      və yaz gələcək

          sən gələcəksən

               qaranquşların da üzü güləcək,

                                                      ağlama

                                                        ağlama canım.

Göründüyü kimi, şair xalqının zülmət içrə ağır durumunu duyaraq, aparılan haqlı dirəniş sonucunda bir işıq cığırının olduğuna ümid bəsləyir. Vətəni tərk etməyə məcbur olan qaranquşların isə bir daha vətənə dönəcəklərinin qəti olduğunu inamla bildirir.

Həsən Səfərinin lirik məzmuna köklənən şeirlərində belə az da olsa milli-mənəvi dəyərlərə, ulusa, elə, vətənə bağlılığın izi görünməkdədir. Belə ki, şairin “Hardasan?” adlı lirik şeirində onun ürəyinin hətta təkcə Azərbaycanla deyil, bütün Türk dünyası ilə döyündüyü və bu böyük ulusun dərdinin sanki onun dərdi olduğu duyulmaqdadır:

     Of sevgilim

       türkülərimin həzin laylası

               yollarımdan qopmayan

                         baxışlarımın nisgili

                           ürəyimin sevgi dağı

                              duyğularımın həsrət qoxusu

                                                               sevgilim!                                                              Hardasan?

       Qərib “Təbriz”imdəmi qəribsədin?

                                                    kimsəsizlədin

       Gözəl “Bakı”mdamı özünə özgələşdin?

                                                özgəyə bələşdin

    Və bəlkə

      “İstanbul”umda

                 Allahu əkbərə boyanıb

                                                 özünü itirdin?

    “Altay”larımda rus bəlasına uğradın?

    “Siberiya”mda ürəyin dondu?

     Və ya

           bozqırımda

                           yolunumu itirdin?

    “Urumçu”mda

                  Çin darındanmı asıldın?

    Of sevgilim

                   harda qaldın?

         heç düşlərimdən boşanmadın

                        baxışlarımdan boşanmayan

                                                          həsrətin kimi.

        Oy ..

        “Ötükən” qoxulum

               “Təbriz” qururlum

                                    sevgilim

                                           buyur

                                             buyur gəl

                                                bu ürək sənindir

                                                           səni gözləyir.

Xatırladaq ki, şairin 78 şeirindən ibarət olan “Bir insan döyüşür” adlı şeirlər toplusu kitabı 2007-ci ilin əvvəlində latin və ərəb əlifbasında Bakı şəhərində işıq üzü görmüşdür.

چاغداش گونئی ادبیاتیندا آذربایجان ملی حركاتی

("بیر اینسان دؤیوشور" شعر توپلوسو اساسیندا)

آذربایجان میللی علملر آکادئمیاسینین شرق شوناسلیق

 اینستیتوتونون علمی آراشدیریجیسی سبحان طالیبلی

Subhan_azun@yahoo.com  

  شوبهه سیز حقیقی، صاف، هر نؤو رییاکارلیقدان، ایکی اوزلولوکدن اوزاق یارادیلان ادبیات منسوب اولدوغو موحیطین اوبیئکتیو گوزگوسو رولوندا، خالقین سوسیال- ایجتیماعی و معنوی عالمینی عکس ائتدیریر. بدیعی ادبیات، اؤزه للیکله اونون حساس قولو اولان پوئزییانین بو ساحه ده خوصوصی اهمیتی و رولو واردیر. پوئزییادا شاعیر حساسلیغی، کؤورک دویغولاری ایله سطیرلره، میصراعلارا چئوریلن میللی- معنوی ایدئیا، خالقین آغری- آجیسی، کدری، غمی، اوزلشدیگی آیری سئچکیلیک و ظولم، ائله جه ده جمعیتده مؤوجود اولان عدالتسیزلیک و عئیبجرلیکلر بدیعی ایفاده لرله عکس ائتدیریلیر. اصیل شاعیر ایسه موحیطین عدالتلی حاکیمی اولاراق، منسوب اولدغو دؤورون سوراغینی گله جک نسیللره چاتدیرماقدا معتبر ائلچی رولونو اویناییر.

  گونئی ادبیاتی دا بو حیاتی رئاللیق و قانونا اویغونلوقلاردان موستثنا دئییلدیر. هله ستار خانین، باغیر خانین، زینب پاشانین، خیابان نین، پیشه ورینین قهرمانلیغینی، اونلارین ظولمه قارشی آپاردیغی موباریزه نی عکس ائتدیرن آذربایجان پوئزییاسی، سونراکی دؤورلرده میللی- دئموکراتیک قووه لرین خالقین و وطنینین آزادلیغی اوغروندا آپاردیغی موباریزه نی عکس ائتدیریردی.

  حاضیرکی دؤورده ده گونئیده مؤوجود اولان ایجتیماعی- سیاسی وضعیت، خالقین آپاردیغی آزادلیق موباریزه سی، معروض قالدیغی آیری سئچکیلیک، ظولم دؤورون حساس قلم صاحیبلرینین، خالقی نین کدرینه کدرله نن، سئوینجینه سئوینن حساس اوره کلی، لاکین موباریز روحلو شاعیرلرین قلمیندن سوزولن دویغولاردا، شعرلرده اؤز عکسینی تاپمیشدیر.

  بیر جهت ده نظردن یایینمیر کی، وطنین بلاواسیطه داخیلینده یارانان پوئتیک محصوللارلا، اونون سرحدلریندن کناردا یارانان شعرلرین عمومی آهنگ، غایه، آمال و مقصدی آراسیندا قیریلماز عضوی بیر باغلیلیق اولموشدور. سون ایللرده هم وطنده، هم ده غربتده وطن حسرتیله یانان قلم صاحیبلری نین یاراتدیقلاری پوئتیک قلم محصوللاریندا وطنه محبت یئنه ده باش موتیو کیمی سسلنمیشدیر. دوغما دییارا پاک سئوگی، حسرت دویغولاری وطنین طالعی نین بو پوئزییایا بخش ائتدیگی باشلیجا موتیولردیر.

  گونئی آذربایجانین میللی موباریزه سینی، ایجتیماعی- سیاسی دورومونو بدیعی فورمادا اؤزونده عکس اتدیره ن، ائله جه ده یئنی، نوواتور دوشونجه نین محصولو اولان اثرلردن بیری ده سون ایللرده ایشیق اوزو گؤرن گنج شاعیر و تدقیقاتچی حسن صفری نین "بیر اینسان دؤیوشور" آدلی شعرلر توپلوسودور. حسن صفری تبریزده دوغولسا دا مینلرجه وطن اؤولادلاری کیمی اؤز یئریندن، یوردوندان دیدرگین دوشوب، غربتده وطن حسرتی، وطن سئوگی سی ایله یازیب یارادیر. او، خالقینین، اولوسونون گونئیده آپاردیغی میللی موباریزه سینی، اؤزه للیکله وطنین آزادلیغی، موستقیللیگی، اینسانلارین طبیعی حقوقلاری نین الده ائدیلمه سی اوغروندا ایگید اوغلان و قیزلاری نین اؤز جانیندان کئچه رک، الی یالین و سیویل موباریزه اوصولو ایله سیلاحلی جللادلارا نئجه سینه گردیگینی، حتی زیندانلار و حبسخانالاردا اونلاری نئجه دیزه چؤکدوردویونو کیتابین آدینی داشییان "بیر اینسان دؤیوشور" آدلی شعرینده بئله تصویر ائدیر:

     بوردا بیر اینسان دؤیوشور