نگاهی به فعالیتهای مطبوعاتی و انتشاراتی آذربایجانیها¹ در مهاجرت (2007-1978)

س. حانملوی

اطلاع ایرانیان از تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی اروپائیان و انتقال این آگاهیها به داخل کشور اساساً از طریق دو کشور بزرگ دنیای آنروز یعنی امپراطوریهای عثمانی و تزاری و توسط بازرگانان و مهاجرین ایرانی که در این دو کشور کار و زندگی می کردند، صورت پذیرفته است. در این میان به خاطر اشتراکات مذهبی، زبانی و تاریخی ایرانیان با ملتهای متشکله ی امپراطوری عثمانی، نقش این کشور در این تحولات بخصوص بارزتر بود.

هر گاه اکثریت مهاجرین ایرانی به روسیه تزاری را دهقانان و اقشار تهیدست شهری تشکیل می دادند، در عوض مهاجرین ایرانی به امپراطوری عثمانی از تجار، بازرگانان و اقشار ثروتمند جامعه تشکیل میشدند. به هر صورت ایرانیان از طریق این مهاجرین و بازرگانان در جریان تحولات سوسیال- دمکراتیک و بورژوائی اروپا قرار گرفتند.

از آنجا که آذربایجان با چهار کشور خارجی از جمله با امپراطوریهای عثمانی و تزاری همسایه بود و همچنین به علت اشتراکات زبانی آذربایجانیها با ملت ها و اقوام ساکن قفقاز و امپراطوری عثمانی- که ارتباط را برای هر دو طرف آسانتر می ساخت- اکثریت این مهاجرین و بازرگانان آذربایجانی بودند. هنوز هم در آذربایجان ایران می توان به اسامی فامیل همچون کلکته چی، استانبولچی، باکی چی و مسکوچی برخورد که حکایت از این مراوده ها در زمانهای نه چندان دور می کند.

نویسندگان و متفکرینی همچون میرزا فتحعلی آخوندزاده نویسنده ی مکتوبات کمال الدوله، جلیل محمد قلی زاده بنیانگذار مکتب و نشریه ی ملا نصرالدین، زین العابدین مراغه ای نویسنده ی ساحتنامه ی ابراهیم بیگ و کتاب احمد و سیاست مدارانی همچون رسول زاده، سید جعفر پیشه وری و نریمان نریمانوف محصول این دوره از مهاجرت آذربایجانیها هستند.

در اینجا باید همچنین از نشریاتی که در مهاجرت چاپ و بصورت مخفیانه به داخل کشور قاچاق می شدند، نیز نام برد. غیر از نشریه ی ملا نصرالدین که در شهر باکو منتشر می شد باید از نشریات اختر (استانبول)، قانون (لندن)، حکمت (هند) و حبل المتین (کلکته) نام برد که در این بیداری و نفوذ افکار مترقی به داخل کشور نقش بی بدیلی را بازی می کردند.

دومین مهاجرت آذربایجانیها به خارج از کشور با شکست قیام مردم تبریز بر علیه لشکریان اشغالی روس در 1909 آغاز می شود. سرکوب خونین این قیام باعث مهاجرت گسترده ای شد که در پروسه ی این مهاجرت شخصیتهای سیاسی همچون شیخ محمد خیابانی و شاعران و ادیبانی همچون تقی رفعت پرورده شدند. تقی رفعت که از یک جنبه باید او را پدر شعر نو فارسی دانست، سر دبیر نشریه ی « تجدد» ارگان کمیته ی دمکراتهای تبریز و نشریه ی ادبی و فرهنگی « آزادیستان» بود.

مهاجرت سوم آذربایجانیها با شکست حکومت ملی آذربایجان شروع می شود. با سقوط حکومت ملی آذربایجان، از ترس ارتشی که مسیر لشکر کشی خود را با چوبه های دار نشان می کرد، هزاران نفر از کادرها، اعضا و هواداران این حکومت به آذربایجان شوروری پناهنده شدند. در فاصله ی سالهای 1945 تا 1978 از میان این مهاجران صد ها نفر نویسنده، محقق، شاعر و دانشمند بزرگ تربیت شدند. از اینها می توان محققین نامداری همچون تقی شاهین، محمد تقی ذهتابی و سید آقا عون الهی و شاعران بزرگی همچون مدینه گلگون، حکیمه بلوری، بالاش آذر اوغلو، علی توده و بی ریا و همچنین نقاشان نامداری چون علی مینائی را نام برد. متاسقانه آثار این بزرگان علم و ادب و هنر آذربایجان، هنوز در ایران ناشناخته باقی مانده اند که خود می تواند موضوع تحقیق جداگانه ای باشد. همینجا جا دارد که به فعالیتهای «جمعیت روشنفکران مترقی ترک ایران» اشاره کرد که به رهبری شاعر، نویسنده، محقق و تاریخدان آذربایجانی محمد تقی ذهتابی و همکاری نقاش مشهور علی مینائی تا انقلاب بهمن 1357 در شهرهای مهم اروپا و کشور عراق به فعالیت خود ادامه داد. دوره ی نشریه علمی، ادبی و هنری ارک و چندین نمایشنامه، پوئما و مجموعه ی شعر بخشی از فعالیت های ادبی- فرهنگی این جمعیت محسوب می شوند.

***

با شکست انقلاب بهمن 1357 موج چهارم مهاجرت آذربایجانیها به خارج از کشور آغاز می شود. این دوره از مهاجرت از نظر تعداد مهاجرین، طیف ناهمگون آن و کشورهای مقصد، نسبت به دوره های فبلی تفاوت بنیادی دارد. وابستگی به سازمانهای مختلف سیاسی، تعدد کشورهای مقصد و تنوع جهان بینی این مهاجرین باعث شده است که فعالیت های فرهنگی، سیاسی و مطبوعاتی آنها بسیار پربارتر و از نظر مضمون متنوع تر باشد.

در عرصه قلم، فعالیت های این مهاجرین ازدو یخش انتشار نشریات مختلف و تالیف کتابهائی که از نظر مضمون متنوع می باشند، تشکیل شده است. قبل از پرداختن به این نشریات یاد آوری چند نکته خالی از فایده نیست:

1- زبان این نشریات اساساً تر کی آذربایجانی با هر دو الفبای عربی و لاتین می باشد. بخشی از نوشته ها به زبان فارسی هستند.

2- موضوع اصلی این نشریات بحث در باره ی مسئله و ستم ملی در ایران و آذربایجان می باشد. مبارزه ی ملی- دمکراتیک آذربایجانیها برای بدست آوردن حقوق ملی خود مشغله ی اصلی گردانندگان این نشریات می باشد.

3- شعر، فولکلور و کارکاتور جای مهمی را در این نشریات به خود اختصاص می دهد.

4- 4- اکثریت این نشریات در کشورهای آلمان فدرال، سوئد، کانادا و جمهوری آذربایجان منتشر شده اند.

5- بر خلاف نشریات فارس زبان که بخشی از آنها توسط سلطنت طلبان و نیروهای وابسته به طیف ملی- مذهبی منتشر می شوند، نشریات تر کی زبان اساساً توسط نیروهای جدا شده از سازمانهای چپ ایرانی و یا توسط نسل اول فعالین ملی- دمکراتیک آذربایجان منتشر می شوند. نیروهای مذهبی هیچگونه نقشی در این فعالیتها ندارند.

6- کمبود امکانات ( نشریات فارس زبان وابسته به ظیف سلطنت طلب از کمکهای مالی کشورهای معینی برخوردار بوده اند) و فقدان کادر حرفه ای مانع بزرگی در راه ادامه کاری این نشریات محسوب می شود. بیشتر این نشریات در طول فعالیت خود به سایت های انترنتی تبدیل شده اند. امروزه سایتهای آذربایجانی از نظر تعداد ، تنوع و کیفیت جای بسیار مهمی را در میان سایتهای ایرانی اشغال می کنند.

ذیلاً نگاهی فهرست وار به بخشی از این نشریات می اندازیم²:

- آذربایجان: نشریه ی آذربایجان ارگان فرقه ی دمکرات آذربایجان قدیمی ترین نشریه ی آذربایجانی و حتی ایرانی است که در مهاجرت منتشر می شود. زبان نشریه اساساً ترکی آذربایجانی است که گاهاً مطالبی نیز به فارسی در آن درج می گردد. نشریه زیر نظر هیئت تحریریه و با الفبای عربی منتشر می شود. نشریه در کنار مسائل روزمره ی سیاسی آذربایجان و ایران به شعر و ادب آذربایجان نیز می پردازد. نشریه در بعد از انقلاب بهمن 1357 همزمان هم در شهر تبریز و هم در باکو منتشر شده است. انتشار نشریه در شهر باکو با فواصل معینی از حمله بصورت نشریه ی نظری و تئوریک آذربایجان هنوز ادامه دارد. از این نشریه با فرم جدید تا کنون 12 شماره منتشر شده است. اولین شماره آن در سال 1978 در شهر باکو منتشر شده است.

- تاریخی ادبی – مجموعه: نشریه ای است ادبی و تاریخی که توسطه مهاجرین وابسته به فرقه دمکرات آذربایجان به زبان تورکی آذربایجانی و با الفبای عربی در شهر باکو منتشر شده است. اولین شماره ی آن در سال 1982 و دوازدهمین شماره ی آن در سال 1991 منتشر شده است. نشریه که به صورت کتابچه چاپ شده است، اساساً به تاریخ و ادبیات آذربایجان می پردازد. بعضی از شماره های نشریه به دلایل نامعلوم بنام « سحر» منتشر شده است که اساساً مجموعه ای از داستانهای کوتاه به زبان ترکی آذربایجانی است. مثلاً یکی از این ضمیمه ها به داستانهای کوتاه خانم نویسنده ای به نام نصیبه اختصاص دارد که با نام « سحر گونشی» منتشر شده است.

- اودلو مصراعلار(مصراع های آتشین): نشریه ای است که تا سال 1980 پنج شماره از آن منتشر شده است. این نشریه نیز وابسته به فرقه ی دمکرات آذربایجان است. زبان نشریه ترکی آذربایجانی و الفبای آن عربی می باشد. نشریه اساساً به شعر آذربایجانی می پردازد. شعرهای آن همگی به زبان ترکی آذربایجانی و از شعرائی همچون معجز شبستری، مدینه گلگون، حکیمه بلوری، ابراهیم ذاکر، آذر اوغلو، علی توده، سهراب طاهر، عاشیق حسین جوان، خاور قهرمانی، تاریل امید، ناظم رضوان، بختیار ارشادی، قاسم جهانی، ایوب نمینی، ایمان ایرانی، غریب ساوالان، عارف صفا، سلیمان جهانی و دیگران می باشد.

- مجله 21 آذر: این نشریه به عنوان ارگان جمعیت 21 آذر در شهر باکو توسط دو نسل از مهاجرین آذربایجانی منتشر شده است. مجله ای بود اجتماعی، تاریخی، ادبی و بدیعی که بصورت رنگی منتشر می شد. بنیانگذار آن صمد نیکنام و سر دبیرش مظفر سعید (علیرظا میانالی) بود. از اعضای هیئت تحریریه ی آن میتوان از بالاش آذر اوغلو، یدالله نمینی، بهروز حقی، تقی محمد نقی زاده و سعید زنگانلی نام برد. از مجله 21 آذر جمعاً 9 شماره منتشر شده است. اولین شماره ی آن در دسامبر 1998 و آخرین شماره اش در ماه دسامبر 2001 منتشر شده است. زبان مجله ترکی آذربایجانی با الفبای لاتین می باشد. بررسی حکومت ملی آذربایجان و فعالیت های فرقه ی دمکرات آذربایجان بخش بزرگی را از کار مجله را به خود اختصاص می دهد.

- گونئی آذربایجان (آذربایجان جنوبی): از سال 1994 توسط هیئت تحریریه ای مرکب از عبدالله امیر هاشمی، ارسلان ارل، جاویدان الیارس، آتیلا مارالانلی و هادی قاراچای منتشر می شود. اعضای هیئت تحریریه از هر دو بخش آذربایجان هستند. تا بحال 10 شماره از آن منتشر شده است. زبان نشریه ترکی آذربایجانی، الفبای آن لاتین و محل نشر شهر باکو می باشد.

- ماهنامه ی آنا دیلی ( زبان مادری): توسط نورالدین غروی مرتباً از سال 1982 هر ماه در شهر بن آلمان فدرال منتشر می شود. زبان نشریه ترکی آذربایجانی و الفبای آن عربی و لاتین می باشد. آنا دیلی نشریه ای است که وحدت دو آذربایجان را تبلیغ می کند.

- مجله ساوالان: که اولین شماره ی آن در تابستان 1989 در شهر برلین به چاپ رسید، ارگان « آذربایجان کولتور اوجاغی» (مرکز فرهنگی آذربایجان) بود. این مجله که اساساً به مسائل فرهنگی آذربایجان می پرداخت توسط هیئت تحریه ای مرکب از محمد علی حسینی، سیف الدین حاتملوی، حسین اقدسی و نورالدین غروی اداره می شد. از این مجله 5 شماره به چاپ رسید. زبان مجله اساساً ترکی آذربایجانی و الفبای آن عربی بود. آخرین شماره ی آن در فوریه 1991 منتشر شد.

- قاینارجا: نشریه ای فرهنگی و سیاسی بود. که به زبان ترکی آذربایجانی و با الفبای عربی در شهر برلین منتشر می شد. بنیانگذار نشریه ممد و سر دبیر آن عزیز سلامی بودند. از همکاران مجله می توان از ناصر میرقاتی و سیف الدین حاتملوی نام برد. از نشریه ی قاینارجا 21 شماره منتشر شده است. اولوس (ملت): نشریه ی دیگر آذربایجانی است که توسط هلال قاراداغلی در شهر کلن منتشر می شد. زبان نشریه ترکی آذربایجانی و فارسی با هر دو الفبای لاتین و عربی بود. نشریه مبلغ ایده ی اتحاد ترکان جهان بود. از این نشریه 30 شماره منتشر شده است.

- بایقوش (جغد): نشریه ی مهاجر دیگری است که بصورت رنگی توسط سلیمان اوغلو و والی گوزه تن در کشور فرانسه منتشر می شد. از این نشریه که بصورت مجموعه ای ادبی- اجتماعی منتشر می شد، جمعاً سه شماره منتشر شده است.

- آذربایجان سسی( صدای آذربایجان): نشریه ای بود که به زبانهای آذربایجانی و فارسی و با الفبای عربی در شهر کلن منتشر می شد. از این نشریه جمعاً 18 شماره منتشر شده است. اولین شماره آن در اواخر سال 1998 و آخرین آن در 2001 منتشر شدند. نشریه تا شماره ی 9 در فورم روزنامه و در 5 ورق بعضاً همراه با ضمیمه ای منتشر می شد. از شماره ی 10 به بعد فورم آن تغییر کرده و بصورت مجله ی رنگی منتشر می شد. بنیانگذاران مجله سیف الدین حاتملوی و صادق سئور بودند. از شماره ی 10 به بعد احد واحدی و سیروس مددی به جمع همکاران مجله اضافه شدند. آذربایجان سسی را بخاطر طیف وسیع خوانندگان و همچنین تنوع مطالب آن می توان یکی از پربارترین نشریات مهاجرت آذربایجانیها بحساب آورد.

- مجله ی آذربایجان: از این مجله فقط دو شماره بصورت رنگی در شهر کلن منتشر شد. ناشرین آن احد واحدی و سیروس مددی بودند. زبان مجله ترکی آذربایجانی و فارسی با الفبای عربی بود. مطالب آذربایجان در کنار مسائل مربوط به سیاست کشور، شامل شعر و طنز نیز می شد. اولین شماره ی آن در اکتبر 1999 و دومین شماره ی آن در آگوست 2000 منتشر شد.

- مجله ی آتورپات: این مجله به صورت رنگی توسط سیف الدین حاتملوی و زنده یاد علی مینائی و همچنین با حمایت باقر مرتضوی منتشر می شد. از یانوار 1993 تا دسامبر 1993 جمعاً چهار شماره از این مجله منتشر شدند. زبان مجله ترکی آذربایجانی با الفبای عربی بود. بعضی مطالب نیز به فارسی در آن منتشر شده اند. مجله از نظر کارکاتور، شعر و مطالب بدیع ادبی و همچنین تحلیل های سیاسی جای مهمی در میان نشریات مهاجرت به خود اختصاص داده بود.

- اویانیش (بیداری): نشریه ی ارگان « جمعیت بیداری ترکهای خراسان» به صورت مجله و با هر دو الفبای عربی و لاتین در ماه مارس 2003 در شهر کلن آلمان فدرال منتشر شد. تنها شماره ای که از این نشریه منتشر شد شامل مطالبی در باره ی ترکهای خراسان، علیشیر نوائی و کلات نادری بود.

- آراز: مجموعه ای بود که دو شماره از آن بصورت رنگی در اکتبر 1996 و مارس 1997 منتشر شد. این مجموعه که بصورت سالانه و هر شماره ی آن متجاوز از 120 صفحه بود، مبلغ اندیشه ی وحدت دو آذربایجان بود. نویسندگان آن از هر دو بخش شمال و جنوب آذربایجان تشکیل می شدند. زبان مجله ترکی آذربایجانی و الفبای آن لاتین و محل نشر کشور سوئد بود. مقالات سیاسی مجموعه در سطح حرفه ای بودند.

- بیرلیک (وحدت): مجله ی بیرلیک به زبان ترکی آذربایجانی و با الفبای لاتین از سال 1999 تا یونی 2000 منتشر می شد. جمعاً دو شماره از آن به صورت رنگی در کشور سوئد منتشر شده است. مبلغ وحدت دو آذربایجان و نشریه ای سیاسی، ادبی و فرهنگی بود.

- وارلیغین سسی(صدای هستی): مجله ای است که در کشور سوئد توسط جمعیت دوستی آذربایجان و سوئد منتشر می شود. اولین شماره ی آن در ماه مارس 1999 منتشر شده است. تا کنون از این مجله 10 شماره منتشر شده است. زبان آن ترکی آذربایجانی و فارسی می باشد. الفبای آن عربی و لاتین و مدیر مسئول آن میر موسی هاشمی می باشد. مجله ای است اجتماعی و فرهنگی.

- دورنا: مجله ای است که از ماه مارس 1995 تا سال 2001 در کشور سوئد منتشر شده است. مدیر مسئول آن داود ائلدنیز بود. 5 شماره ی اولیه ی آن که برای کودکان آذربایجانی منتشر می شد نامش دالغا بود. نشریه دالغا سعی می کرد که کودکان آذربایجانی را در مهاجرت با زبان مادری شان و همچنین با سنت ها و فرهنگ مردم خود آشنا سازد. از شماره ی 6 به بعد نشریه با نام دورنا منتشر شد. از این پس اساساً به مسئله ی ملی در ایران و راهکارهای حل آن پرداخت. زبان مجله تورکی آذربایجانی و الفبای آن عربی و لاتین بود.

- سهند: این نشریه چند صباحی در کشور سوئد و به زبان آذربایجانی توسط محمد آذر منتشر شده است.

- داک: نشریه ی ارگان کنگره ی آذربایجانیهای جهان توسط هیئت تحریریه ای مرکب از واقیف سلطانلی، تیمور امین بگ لی و عبدالله امیر هاشمی در سوئد منتشر می شود. زبان نشریه ترکی آذربایجانی و الفبای آن لاتین می باشد.

- کنگرس: ارگان کنگره ی آذربایجان شمالی از اول سال 2007 منتشر می شود. تا بحال سه شماره از آن منتشر شده است. موسس نشریه عبد الله امیر هاشمی، محل نشر کشور سوئد، زبان آن ترکی آذربایجانی با الفبای لاتین می باشد.

- آذربایجان: نشریه ای است که از سال 1998 در شهر استکهلم به زبان آذربایجانی و باالفبای لاتین منتشر می شود. هیئت تحریریه آن محمد آذر، عبد اله امیر هاشمی و دیگران می باشد.

- تریبون: نشریه ی تریبون که وظیفه ی اصلی اش را بررسی مسائل جامعه ی چند فرهنگی می داند، توسط هیئت تحریریه ای مرکب از ممی اردبیلی، یونس شاملی و علیرضا اردبیلی اداره می شد. زبان نشریه فارسی و ترکی آذربایجانی با الفبای عربی و محل نشر نشریه شهر استکهلم بود. نشریه ی تریبون الحق یکی از پربارترین نشریات مهاجرت آذربایجانیها و حتی ایرانیها محسوب می شد. این نشریه که بصورت مجموعه ای تا 600 صفحه منتشر می شد، شامل دهها مقاله ی علمی، ادبی، فرهنگی و سیاسی می باشد. از نشریه ی تریبون تا به حال 6 شماره منتشر شده است. اولین شماره ی آن که به زنده یاد محمد علی فرزانه تقدیم شده است در سال 1999 در 358 صفحه منتشر شده است. بررسی نشریه تریبون فرصتی دیگر می طلبد. اما بصورت فهرست وار می توان گفت که ناشرین سعی کرده اند در هر شماره ی آن تعداد بشتری از نویسندگان و محققین را به همکاری با نشریه جلب نمایند. متلاً شماره ی 4 آن از جمله مشتمل بر مقالاتی از علیرضا اردبیلی، ترحان گنجه ای، یونس شاملی، ماشالله رزمی، جواد هیئت، صدرالاشرافی و اوشینسکی و اشعاری از مفتون امینی و اسماعیل جمیلی می باشد. همچنین در شماره ی 5 این نشریه به مقالات ارزشمندی از جواد هیئت، محمد علی فرزانه، حسین صدیق، ناصر مرقاتی، رضا براهنی، حسن جوادی، ناظر احمدلی، محمد آزادگر، رحیم رئیس نیا، غلامحسین فرنود، خانم پریسا بابائی و دیگران بر می خوریم. شماره ی 6 نشریه که در 585 صفحه منتشر شده است. شاملی مقالات و مطالبی از ابراهیم رفرف، عزیز سلامی، رضا براهنی، علی قره جه لو، محمد آزادگر، رحیم رئیس نیا، خانم زهره وفائی، سیف الدین حاتملوی، حسن جوادی، کامل ولی یف، گونتای قوجا بگ لی، حمید دادی زاده، عبد الله امیر هاشمی، منوچهر عزیزی و دیگران می باشد. تاریخ انتشار آن زمستان 2001 می باشد.

- آدینلیق (روشنگری): 13 شماره از این نشریه در کشور انگلستان در سالهای 1980 تا 1989 منتشر شده است. نشریه به مسائل آذربایجان در زمینه ی ملی، ادبی، تاریخی و اجتماعی می پرداخت. نشریه به دو زبان ترکی آذربایجانی و فارسی منتشر شده است.

- آذربایجان پست: ماهنامه ی آذربایجان پست ار گان انجمن آذربایجانیهای انتاریو در شهر تورنتو کانادا به زبانهای ترکی آذربایجان و انگلیسی منتشر می شد. نوشته های آن عمدتاً خبرهای انجمن، شعر، داستان، ترجمه و برخی مطالب در رابطه با مسائل انجمن و مسائل مطرح برای آذربایجانیها در شهر تورنتو بود. این نشریه از آوریل 1994 تا دسامبر 1996 و مجموعاً در 16 شماره انتشار یافت. برخی نوسندگان آن عبارت بودند از: هاشم خسرو شاهی، علی رضا اصغر زاده، بابک تبریزی و صمد الدوز.

- قورتولوش (رهائی): فصلنامه ی قورتولوش از مارس 1997 تا آوریل 1998 در کانادا منتشر می شد. نویسنده ی اصلی و ناشر آن علی رضا اصغرزاده بود. این نشریه به شکل مجله و رنگی چاپ می شد. زبان اصلی نشریه ترکی آذربایجانی (با الفبای لاتین و عربی) و انگلیسی بود. گاهاً مقالاتی نیز به فارسی در آن چاپ می شد. قورتولوش نشریه سیاسی، اجتماعی و ادبی بود. از لحاظ سیاسی همکاران آن طرفدار استقلال آذربایجان بودند.

- هارای (فریاد): فصلنامه ی هارای نشریه ای اجتماعی، سیاسی، تاریخی و هنری است. هارای از یونی 2007 شروع به انتشار کرده و تا کنون 4 شماره از آن منتشر شده است. زبان اصلی هارای ترکی آذربایجانی (با هر دو الفبای لاتین و عربی) و انگلیسی می باشد. هارای اعلامیه، بیانیه و نوشته های گروه های مختلف آذربایجانی را منعکس می کند. در این نشریه مسائل مربوط به نقض حقوق بشر در آذربایجان ( ایران) شکل برجسته ای دارد. هارای به شکل مجله و رنگی چاپ می شود. سر دبیر آن مظفر سعید ( علیرظا میانالی) و هیئت تحریریه ی آن مرکب از فاخته زمانی، عظیم ابراهیمی، ساوالان قوروقچو، جعفر قهرمانی، علی رضا نقی پور، حسین ملازی و پروانه حسن اوا می باشد. هارای یکی از حرفه ای ترین نشریات مهاجرت می باشد.

***

بخش دوم فعالیت آذربایجانیها در مهاجرت بعد از انقلاب بهمن 1357 تالیف و چاپ کتاب در عرصه های مختلف می باشد. قبل از پرداختن به لیست این کتابها تذکر چند نکته خالی از فایده نیست:

- کتابها اساساً به موضوعاتی می پردازند که امکان بحث در باره ی آنها در داخل کشور وجود ندارد.

- محل نشر کتابها همانند نشریات مهاجر آذربایجانی کشورهای جمهوری آذربایجان، آلمان فدرال، سوئد، کانادا و دانمارک می باشد. به نظر می رسد که بار اصلی مبارزه ی ملی- دمکراتیک آذربایجانیها را در خارج از کشور، مهاجرین ساکن این کشورها به دوش می کشند.

- موضوع کتابها اساساً در باره ی ستم ملی موجود بر آذربایجانیها و راه های حل آن دور می زند.

- شعر، فولکلور، داستان و طنز در این کتابها جای برجسته ای را به خود اختصاص می دهند.

- وسعت فعالیتهای انتشاراتی آذربایجانیها خبر از نقش مهم آنها در مبارزه ی دمکراتیک داخل کشور می دهد.

در زیر اشاره ای فهرست وار به نام و موضوعات این کتابها می کنم³_:

- انقلان قارتالی (شاهین انقلاب): رمانی است در دو جلد که به زبان ترکی آذربایجانی در تاریخ 1989 در شهر باکو و توسط انتشارات آذربایجان منتشر شده است. نویسنده ی رمان سهراب طاهر از شاعران بنام آذربایجان محسوب می شود. موضوع رمان مربوط به بخشی از زندگی سید جعفر پیشه وری نخست وزیر حکومت ملی آذربایجان می باشد. این رمان توسط عبد الله امیر هاشمی به فارسی ترجمه شده است.

- فدائی ژنرالی (ژنرال فدائی): داستان بلندی است از سهراب طاهر نویسنده و شاعر آذربایجانی در باره ی زندگی غلام یحیی دانشیان. دانشیان از کادرهای نظامی فرقه ی دمکرات آذربایجان بود که بعد ها در مهاجرت شوروی به عنوان مسئول فرقه ی دمکرات آذربایجان عضو رهبری حزب توده ایران نیز بود. کتاب به زبان ترکی آذربایجانی و در سال 1987 توسط انتشارات آذربایجان در شهر باکو چاپ شده است.

- شفق: درامی است در چهار پرده که توسط غلامرضا جمشیدی نویسنده و دراماتورق آذربایجانی در سال 1987 توسط انتشارات آذربایجان در شهر باکو منتشر شده است. درام شفق که به زبان تورکی آذربایجانی است به مبارزه ی مردم آذربایجان