DÜNDƏN
BU GÜNƏ GÜNEY AZƏRBAYCAN
( 11 )
Güney Azərbaycan ulusal demokrat devlətindən sonra
Aydınlarımız
( USTAD MƏHƏMMƏD ƏLİ FƏRZANƏ)
Ustad M.Ə. Fərzanə Güney Azərbaycanın ulusal
bitikliyinin ən böyük bilikliyidi (Ensklopediyasıydı). O, Güney
Azərbaycan ulusal demokrat devlətinin gizlərlə(sırlarla)
dolu qaynağı, eləcədə onun yüksək
dəyərlərinin qorucusuyla daşıyıcısıydı.
Bu yolda özü çılpaq gəzsədə, yüzlərlə
Azərbaycanın ulusal aydın gəncini bəzədi .Oxtay (Ə.Nabdel)
Azərbaycanın ulusal konusu yapıtında, 1960.cı
illərdə Azərbaycanaçılığa soyunan
gənclərdən danışır. Bu gənclərin
o dönəmdə yetişməsində H. Sahirin, B.Q.
səhəndin , M.Ə. Fərzanənin çox böyük payı olmuşdur.
M. Ə. Fərzanə konumuna görə daha onlara yaxın sırdaş
eləcədə yol göstərən bir öndəridi. O, Güneyin
ulusal ağrılarını çox dərindən qavradığına
görə, özgə torlarına düşmüş Türk gənclərə
onların dililə yaxınlaşıb, ulusçuluğa yönləndirə
bilirdi. Bilik ilə , sayqınlığını birləşdirib
, bir ağsaqqal kimi söz geçərliliyini gənclərə
mənimsədirdi. Onun dərin siysi dənətimi (təcrübə)
bu yolun ağırbaşlıqla getməsini ön gördüyündən
qaynaqlanırdı. Dr.R.Bərahəninin dediyi kimi O, zülmlə
zalimin önündə göz qırpmadı. Ancaq küçədə
uşaqla ananın dili önündə
qolu qoynunda sayqıyla durdu. Bu sınırsız böyüklüyü
yalnız Türk toplumunun törə
gələnəksəllərini bilən bir ərdəmli
bilgin edə bilərdi. O, Dədə Qorqutdan öyrəndikləri
ulusallığı gənclərə öyrədir, faşist
siyasətin basqısında olan ulusal kimliyə onlardan(
gənclərdən) səngər tikirdi. Baxın Oxtay əlin
səngərdən necə ucaldib öyünərək deyirdi:
...
Bəri
gəl qaraşın
Mən
Qıbçaq oğluyam
Bölgəli
dağların sıldırım qayası
Gözümün
üstünü yatağın edərəm
Dizimi
otağın
Qolumu
qalxan tək çəkərəm obaya
Qorusun
sevgimi
Damardan
toxunan xalçada salınar
Gələcək
günlərin təkinə
Dost
olaq.
Bu bənzərsiz , gözəlliyinə doyulmayacaq deyim
biçimi quşqusuz oxtayındır. Ancaq orada
olan simgəci bilgilərin qaynağı isə quşqusuzda
Fərzanə bilikliyidir. Çun, bitik qırımları(Düçmən)
olan firdosinin törəmələri Türkcə nə vardısa
qalax qalax yandırıb
ardan aparmışdılar. O bitiklərdən qovzanan
ışıqlar isə Fərzanə kimi neçə ulusal düşünürün
bəlləyindən gənclərə yansıyırdı. O,
bir gəzəgən ulusal bitiklik, yorulmayan döyüşçüydü. Güneyin
aydın Türk gənclərini əsir olduqları ülküdən hürkütmədən,
ulusal kimliklərini qavramaqlarına yardım edirdi. Bu özverinin (fədakarlığın)
arxasında ustad Fərzanə ərdəmi, Fərzənə
biliyi, Fərzanə dayanışması dururdu. Bu ulusal ərdəmi,
biliyi, dayanışmanı o, aydın gənclərin aracılığıyla
Güney Azərbaycanın şəhərlərnə,
kəndlərinə yayırdı . Başın qarına kiracılıq
dönəmilərində, eləcədə yabancı ülkülərlə
ağulanmış (zəhərlənmiş) toplum havasında
bu işin nə kimi çətin olduğunu bilməmiz
gərəkir. Səmədin,Oxtayin, Dr.Düzgünün,B. Dehqanın,
Dr.Saidinin (xiyav, IIxıçı) ..., Güney Azərbaycanda kənd
kənd , oymaq-oymaq gəzib, toplum yazımı toplamaları,
Fərzanənin bayatılar çuxasının( şinelinin)
kölgəsinin uzantısıydı.
O, saray qapılarından bilncsiz, bilincli dışlanan bu Türk
incilərini toplamaqla, Türkün özünə inancını artırmaq
istəyirdi. Türkün məsəli, folkoloru dünyada təkdir /
xan yorqanı kənd içrə məsəldir mitil olmaz (Şəhriyar).
Bir uzman sağucu(
Doktor) kimi sayrı durumuna salınmış Güney Azərbaycan
Türkünün olanaqlara dayalı toxtaclarını (dərmanlarını)
sunmaqdaydı. Onun öyrənciləri isə böyük istəklə
bu işi görməkdəydilər. Bu işin günümüzdə ardıcıllarıda
o oxulun öyrənciləridir.Ustad M. Ə. Fərzanə ilə
yoldaşları bu işlərilə gizli əkinsəl dayaq
qurumu yaradıb, Güneyliyə ulusal dirəniş ruhunu aşılayırdılar.
Bu yolda çalışanların bütünü inanclı Azərbaycan
ulusçularıydılar.
Ustad M.Ə.Fərzanə sözsüz Güney Azərbaycanda çox
tanınmış , sevilmiş, sayqıdəyər birisiydir.
Onun bilimsəl çalışmaları isə Türkiyədə ,Quzey
Azərbaycanda çox dərindən izlənmiş,
mənimsənmişdir. Nisgil yazımında onun böyük payı
olmuşdur. Bu nədənlə Quzey Azərbaycanda da aydınların
arasında çox tanınır, sevilirdi.
Burada bir anını artırmaq istəyirəm. 1994.cü
ildə ustad Bakıya yeni gəlmişdir. Ustada, Akademik
Prof.Abbas Zamanovun xanımının qırxı olduğunu
dedikdə: Kəsin ora getməmiz gərəkir dedi. Saat
3-4 arası Prof. Taği xalisbəyli,Nizami xudiyevlə birgə
onlara getdik.Bakıda yaslar çadırlarda tutulardı. Çadırın
girişində prof.Zamanovla bir neçə kişi gəlib,
gedəni qarşılırdılar. Ustad girişə yaxınlaşdıqda
prof. Zamanov soruşdu: Bağışlayın sizi tanımadım.
Fərzanəyəm Deyən kimi prof. Zamanov çaşqınlıqla
dedi: Məhəmməd Əli fərzanəmi? özüdür!sözün
eşidən kimi ona sarılıb, göz yaşları içində,
yaman günümdə gəlmisən qardaş deyərək ona sarılıb,
görüşüb opüşdü. Çevrədə olanların çaşqınlığı
içində Ustadın qoluna girib, çadırın yuxarısında
otutdurub , səssizliyə bürünən çadıra səsləndi:
Mənim bu ağır günümdə çox dəyərli bir qonağım
vardır onu sizə tanıtdıracağam. Sonra Ustadı
tanıtdırdı. Çadırda Azərbaycanın seçgin tanınmış
devlət adamlarıyla, aydınları oturmuşdular. Ondan sonra
bütün konular Güneylə Quzey Azərbaycanla bağlı oldu. O gündən
sonra biz daha ustadı az görə bildik. Çün günde neçə
bilimyerinə çağırılır, çıxışlar edirdi.
O, il Azərbaycan yazışılar birliyinin üyəsi
oldu. Sonra ustada Azərbaycan pedaqoji bilimyurdunun doktoru,
elcədə Azərbaycan yaradıcılıq akademiyasının
onursal Profsoru adı verildi. Bu yüksək adların ona
verilməsi illər boyu bilimsəl əməyinin dəyəri
qarşəsında oldu. O, gerçəkdəndə bu adları çoxdan
haqq etmişdir. Çün, o, bir böyük öyrətmən , bir böyük araşdırıcıydır.
Tehranda açdığı Fərzanə
basım evi onun eləcədə Güney Azərbaycan Aydınının
verim alma ocağı oldu. Orada o , illər boyu toz düman içində
qalan Türkcə yapıtları basıb, topluma suna bildi.
Güney Azərbaycan Türkü Divani luğatı Türkini,
Dədə qorqudu onunla tanıdı . M. Cəlilin
Molla nəsrətdininə onunla düşünüb, güldü. Ən
dolğun bayatıları onun dilindən eştdi.
Azərbaycan Türkcəsinin dil törəsini ondan öyrəndik.
Mahnlarımızla, deyimləri onun yazqanından(
qələmindən) oxuduq.Çoxlu çevirilərlə, ön sözlərdə
onun qolunu( imzasını) gördük. Şəhriyarla Heydər
babaya yazqıları onla tanıdıq. Ağrı acılı
geçmişimizidə ( Geçmiş
gələcəyin çırağıdır) onun gizli düşüncələrindən
oxuduq. Varlıq Akademiyasında onun anılarnı
dinlədik. Çoxlu gündəclə(gazet)
dərginin başında adını gördük. Bunca böyük işə
baxmayaraq , yenə deyirəm . o, iynə kimi özü lüt
gəzəb, başqalarını bəzədi. Onun acan malına
toxluğu , Hegelin, ən qorxulu dusdaq dediyi ünə önəm
verməməsinin qaynağı Fərzanə ərdəmiydi.
Bu özverini öz quşağına( nəslinə) səsizcə aşılamsı,
çağımızda bizədə örnək olmalıdır. Çün
o, Azərbaycançılıq düşüncə bayrğının
daşıyıcısıydı. Bu bayrağın yerini başqa
nəsnəylə dəyişməyi özünə sığışdırmırdı.
Onun yaşamı Azərbaycan kimliyinin daşıyıcısı
olduğu üçün , gələcək quşaqlarında araşdırma
qaynağı olmalıdır.
Bir sözlə ustad Fərzanə gemişdən
gələcəyə ışıq tutan bir çırağdı.
Bu çırağın ışğıyla bilinərək
qaranlıq tutulan yollara qorxmadan varmaq olar.
Ustad
Tərbizli Əli
Tərbizli
Əli Güney Azərbaycan Türk
aydınının , Azərbaycan ulusal demokrat devlətindən
sonra nisgilli aydınıydı. O, qorxmaz
, siyasətdən uzaq bildiyini yüksək deyim bacarığıyla
bağıran bir TURANÇIYDI. Bu yolda sağ, sol yollarında olan,
ancaq Azərbaycançılıq bayrağı tutanlarada geçit
verməzdi. Çün, o, başqa yollarda olanları azmış bilib,
dənətiminə görə zaman itirmənin yararı olamyacağını
düşünürdü.
Onun adiyla 7.ci sinifdə (1976) ingilis dili öyrətməni
aracılığıyla kənd oxulunda tanış oldum. O
ildən bəlləyimdə bu
dizələr qalmışdır:
Ey qanlar tökdürən canlar yandıran
Ey
bizim ölkəni əlovlandıran
Mənəm
illər boyu sənlə çaldıran
Yirmiki
il qılıncı qılınca vuran
Biz
Azər eliyik qorxmarı qandan
Vətənin
uğrunda geçərik candan
Doğrusu
nəngdir bu iş insandan
Yağı
düşmənlərə olaq balaca
Sarala
sarala bu yaşamaqdan
Yaxşıdır
üzümü tuta qızıl qan
Yaşa
Azərbaycan, yaşa ey Turan
...
Babəkin
dilindən Ə.Tərbizlinin bu sözləri 32 ilin içinə
bəlləyimdə sınıx salxaq qalmışdır.Sonralar
onun yazdığı Şah İsmail romanın birincilə
ikinci cildi arasında oxudum. Özü ilə Tehrana köçəndən
sonra 1980 ilində onun Atropat bitik evində tanış
oldum. İlk olaraq Türkçuluk ,Turançılıq düşncələrin
ondan eşitdim.
Ə.
Tərbizlinin Güneyin o bəlirsiz durumunda belə bir düşüncələri
irəli sürməsi olumlu qarşılanmırdı.
O dönəmdə Güneydə gənəldə solcular ulusçuluğa
bir az meyillidilər. Sovet siyasətinin Türkçülüyə olan qaşınması
(alerjisi) doğal olaraq bunlarıda etgiləmişdir. Bu
nədənlə solcu ulusçular ondan bir az uzaq dururdular. Ancaq buna
baxmayaraq Güney Azərbaycan gənc aydınlarının ona olan
sayqınlıqlarında əsgiklik olmazdı. Güney
azərbaycanda Turançılıq , Türkçülük ülküsünün sarsılmaz
özümləyicisidi (təmsilçisiydi).
Ustad Ə. Tərbizli illər boyu əlində olanaq olan
kimi, Türkcə bitikləri yasqlara baxmayaraq çap
etməyə çalışardı. Şahın savakının
bilgisi olana kimi o, çoxunu dağıdıb, yayardı. Sonrada
tutuqlanıb dustağa atılardı. Bastırdığı
bitikləridə yandırıb aradan aparardılar. Ancaq buna
baxmayraq buraxılandan sonra yenə o işləri görməkdən
çəkinməzdi. O, inamla bu yolua baş qoymuşdur.
O, özünün iki cildlik şah İsmail romanını,
qəzəllərini, Koroğlunu, vahidin
Qəzəllərini, Qaçaq Nəbini,... Türkcənin yasaq olan
illərində basıb, yaymışdır.
Ustad Ə. Tərbizlinin qoşuqları , eləcədə
çoxlu yazıları çeşitli yayınlarda basılmışdır.
Onun Dillə Ədəbiyat yapıtı gerçək Güney
Azərbaycan Türkünün ulusal güzgüsüydür. O, Yazırdı : Farsların
işləri çətinə düşəndə,
Azərbaycan İranın başıdır deyərlər.
Ancaq bunlardan sorşan olmaz bu başdırmı yoxsa qarpuz!? Başdırsa
onun dili han!?
Bu yapıtda Ə Tərbizli ulusal sorunların
varlığına eləcədə onların çözümünə
yönəlik düşüncələrini axtarmışdır.
Onun başqa bir yönüdə döyüşkənliyidir. O,
qorxmadan bildiyini yalnız başına edərdi. İran İslam
cumhuriyətinin yaranmasından sonra, Ermənilər Tehranda Türklərə
qarşı yalançı soyqırım günləri geçitməyə
başladılar. Onlar Tehranın küçələrində konuyla
ilgili bildirilər yayınlayırdılar. İslam
devlətinin olanaqlarına dayanaraq görünən bu işlərə
qarşı, yalnız Tərbizli döyüşərdı.
O, tanıdığı gəncləri toplayıb, Tehranın
küçələrində dağıdlan bildiriləri aradan aparıb,ermənilərlə
qarşılaşdıqda savaşdan belə geri durmazdı.
Ustad Ə. Tərbizlinin Güneydə Türkçülük bayrağının
dalğalanmasında çox əməyi olmuşdur. Bu gün Güneydə
gedən Türkçülük savaşının bir çox bayraqçıları
onun oxulunun öyrənciləridir.
Onunla bağlı nə desəm nisgil qoxar. Bu
nədənlə Səməd Behrənginin bütöv Azərbaycan
qoşuqçularından seçib, topladığı parə-
parə toplusundan Ə Tərbizlinin bir beşliyini verirəm
Tehranda itirir bəzilər özün
Bilmiri
Türkücə desin farsıca sözün
Özgələr
əlində olublar qulçaq
Dədəzin
ağzına doyunca s..
Bunca
özgə dilin qırıldatmayın.
SƏMƏD BEHRƏNGİ (QARANQUŞ)
Səməd Behrəngilə bağlı çoxlu yazılar
yazılmışdır. Onunla ilgili deyimlərdin çoxunda içdənlik
vardı. Çün, Səməd içtən bir öyrətmən , içtən
bir yazıçı, içtən bir araşdırmaçı, içtən
bir döyüşçü, ən önəmlisi içtən bir Azərbaycan
vətəndaşıydı. O, yoxsul kənd oxullarında
yabancı dili güclə öyrətdiyini gizləmirdi. Gerçəkləri
deyir, məmuru məzura qulu edərək ağzını
yummurdu. Bağıra- bağıra bu dili sizə güclə öyrədirəm.
Bunun suçu məndən başlamayıb, məndədə
bitməyəcək, deyirdi. Bu iş bizə idraki sönük başçılardan
qalıtdır, (mirasdır) deyirdi. Ancaq öyrədirdi, çün , onun
bundan başqa nə edəcəyi yoxudur. Bir suçlu kimi öyrəncilərin
isti soyuğunda yanlarında olurdu. Onların sevinclərinə
sevinir, ağrılarına acıyırdı. Çətin durumda
olan kəndlərə ağrınmadan bilik
ışığı yayırdı. Kənd uşaqları
onunla sevinirdilər:
Səməd gəlir gülə gülə
Döşündə
bax qızıl gülə
Hər
əlində beş on kitab
Döndəribdir
bizim dilə
Bu nisgilləri kənd
uşaqları onun üçün sonra bağıracaqdılar. İçtən
öyrətmən, bildiyini yüksək bacarıqla kən uşaqlarına
öyrədirdi.
Səməd gördüklərini , duyduqlarını , düşündüklərini
çılpaqlıqla yazılarına yansıdırdı. Onun yazılarında
ünlülük, böyük görünmə, ağza sığmayan anlamsız sözlər
yoxudur. O, sözündə , işində , yaşamında olduğu
kimi yazılarında da içtənidir. Onun yazı qəhramanları
milyonlarla Azərbacan uşaqlarının özüydülər. Yazıçı
o uşaqların yaşamını yaşadığından
onların iç,dış acununu gerçəkcə yansıda bilirdi.
Səməd kənd- kənk, oymaq- oymaq gəzib, itib
batmaqda olan Güney Azərbaycan söz incilərini toplayırdı.
O, bi işdə yoldaşlarıyal birlikdə sönsuz özverilə
çalışırdı. Ən ucqar kəndlərə belə
bir deyimlə, nağıl üçün gedirdilər. Bunlar inanmış
bir ərdəmin , sevgi saçan bir ülkünün ışğından
qaynaqlanırdı. O ərdəmi , o ışığı
onlara 1945-46 cı ildə getdikləri anadilli oxul saçırdı.
O bir illik ışıq , o bir illik bal kimi ana sütü onların düş
damarcıqlarında , düşüncə qanı axıdıb, yaşamlarının
yönünü göstərmişdir. O
yaşamda yalnız içdənliklə sürülə bilərdi.
Səməd uşaq ikən Tərbizdə yersiz axıdılan
minlərlə fədayinin qanınıa tanığıdır.
Onun qulaqlarında qorxulu səslər , gözlərindən
cinayət görüntüləri silinməmişdir. Yaşamının
ana bəlləyinə ulusal zülm yazılmışdır. Buna
görədə çəkinmədən sözünü deyir, bu yolda əlindən
gələni edirdi. Azərbaycana edilən zülmün qarşısına
susası deyildir. O, bu çətin yolun bilincindəydi:
Ölümlə andaca (hər an) qarşılaşa bilərəm.
Ancaq mən yaşa bildiyim sürəcə onunla qarşılaşmağa
çalışmamalıyam. Bir gün çıxılmazlıqdan onunla
indi olduğu kimi qarşılaşam, önəmli deyil. Önəmli
olan mənim ölümümün başaqlarının yaşamında necə
etgən olmasıdır.
Səmədin yaşamında minlərlə Azərbaycan
fədayisinin ölümü etgili olduğu kimi, oda başqalarının
onun ölümündən yaşamlarında necə etgili olacağını
düşünürdü. O, insan olan xəncər belinə taxmaz /
ancaq heyif kor tutduğun buraxmaz , deyən Heydər babaya :
Zülmün əlində inim- inim inləyən insanlar necə əllərinə
silah almasınlar ? Deyə sorurdu. O, zülmə qarşı bütün
olanqaların işlənməsini istirdi. Buna gğrədə
içdən bir döyüşçüydü.
Səmədin bütün yardıcılığının nüktəsində,
vurğusunda, ünləmində, sorusunda ulusal Azərbaycan
demokrat devlətinin sevinciləri, ağrılar
sezilməkdədir. O, yazılarına içtənliklə
Azərbaycanın doğasın bir xalça ustası kimi işləmiş
, oxuyanı Türkcənin zəngin deyim çalarlarına götürmüşdür.
O , zoran farscalarında könüllü Türkcələrindən
daha Türküdür. Mirzəlik farscanı , yazıçı Türkcənin
ayaxları altında quru yarpaq kimi əzirdi.
R.Bərahəni kimi, Mən
acığımı fars dilindən çıxırdım
deməsədə , yapıtlarında bunu göstərirdi. Dil
pskolojisinin savaşını bu yolla aparmaqdaydı . Onun yapıtlarının
bu özəlliyi İçtən bir Güney Azərbaycan vətəndaşı
olasından qaynaqlanırdı.
O, bir kənd öyrətməni , bir yazıçı, bir
araşdırmaçı, bir döyüşçü olduğu kimidə, gözəl
eytim uzmanı, bilikli dilçiydi. Eytimlə ilgili yazdığı
yapıt ( iran eyitim konularında axtarış ) öz dönəminə
görə çox çağdaş, eləcədə yeni idi . O, bir
eytim uzmanı kimi çətinlikləri anladıb, onların çözüm
yollarında göstərməkdəydi .
Onun diliçiliyi isə çoxlarının anlamadığı
bir dilçiliyidir: Türk dilinə girən yabancı sözlüklər,
onun səs uyumuna (ahəng qanunu) umazsa, Türk toplumu o sözcükləri
mənimsəməz . Çün, bu dilin bilimsəl kuralları bunu
gərəkdirir. Türk sözünün adın belə ağəza alınması
yasaq olan ölkədə , ancaq
yalnız o dildə bir il
eytim alan birinin sözüdür. Bu gün belə gerici (mürtəce) dilçilər
bunun bilincində olmadan, Türk toplumunun ağzın , boğazın
yırtıb, yabancı sözcükləri yobazca bazarlıyırlar.Bunun
sonucunda da Türkcəyə özəl olan səs uyuşumu pozulub,
dil qarqa qarıltısına dönüşür. Bununlada
gənclərdə dilə qarşı sevgi, istək ölür. Türkcənin
söz zənginliyindən yararlanamadığımız
dar anda , günəş dil torisinə uyaraq , hə
səndə bizdən olmusan, bəri gəl desək belə,
onu səs uyuşumu qalıbına salıb, çıxarmamız
gərəkir. Bunu etmədiksə, Türkcənin belinə yabancı
yükü qoyub, günü gündən yabancılığa çeynətmiş
olarıq. Səmədə bu sağlam dil bilgisilə Türkcəsinə
yanaşırdı.
Səmədin düçüncəçiliyi ( idolojisi) onunla ilgili
ən tartışılan konuların başında
gəlməkdədir. Bildiyimiz kimi onun yaşadığı dönəmin
düşüncəçilik modası solçuluğudur. Gənəldə
o dönəmin aydınları bu modanın yanlılarıydılar.
Güney Azərbaycanın toplumsal, ekonomi , siyası, ulusal , əkinsəl
durumuda, coğrafiyasından dolayı
solculuğa daha əyimliydir ( meyilidi). Sovet təbliğatının
yalnçı , caydırıcı işləridə solçuluğun
ağır basmasına nədən olurdu. Quzey Azərbaycanın
yazımınında bu ülküyə məhkum edilməsi , əli
qolu bağlı Güney Azərbaycan aydınınıda o yönlü
qardaş səsdaşlığına sürükləyirdi. Bu
nədənlə H. Sahir, B. Q, Səhənd, H. Nütqı, M.
Ə. Fərzanə, sonralar, Q.H. Saidi, R. Bərahəni,H. Düzgün,
Ə. Nabdel, M,Uskuyi(dalğa)..., bu axıma Azərbaycançılıqdan
dolayı qatılmışdılar .
Səmədin bütün yapıtlarında ulusçuluq qabarıq
biçimdə öndə gəlməkdədir. Onun acuna baxışı
Azərbaycançılığındanıdılr. Yapıtlarının
düşüncəçilik, toplumsal kökənini
( mitolojisini) dəli domrul, Koroğlu kimi
Azərbaycan qəhrəmanlarından alırdı.
Təbəri, Kəsrayi kimi ulusal fars solçularıda
qəhrəmanlarını öz kökənlərindən seçirdilər.
Burada Səməd bu işlərilə solcu farslara
gərəkən yanıtı verməklə yanaşı , Türk
aydınıyla toplumunu öz ulusal dəyərlərilə tanış
edirdi . Səmədin yapıtlərını
incələmədən , ötəri bir baxışla solculuğun
bir alalama (istitar) olduğunu açıqca görmək olar. Onun düşüncəçiliyi
Azərbaycan ulusçuluğunun yetgin
bir siyasətiydi. O, Biz
Azərbaycanda sinfi deyil, ulusal savaş aparırıq.
deyən, Pöşəvərinin ardıcıllığını
bilikli olaraq sürdürürdü. Səmədlə aydın yoldaşlarının
bütünü Azərbaycançılıq üçün , solculuq düşüncəsindən
arac olaraq yararlanmışlardır.
Çün, solculuq düşüncəsinin arxasında iki güclü acunun bir gücü
durur, o gücündə içində Azərbaycanında payı vardı.
Biz Türklər islamlaşandan sonra, onun gəlişməsində
ən etgən ulus olmuşuq. Kamçatkadan , Avropanın göbəyinə
kimi özverilə onu yaymışıq.
Bu nədənlə geçmişlikdə çoxlu düşüncəçiliklərlə
ulusları özümüzə qırım etmişik. Bir sözlə
islama yayılma aracı olmuşuq. Ancaq başqaları (
farslarla ərəblər) islamdan ulusal
çıxarları üçün çeşitli oyunlarla arc kimi yararlanmışlardır.(
Bu konuya öncələri azda olsa deyinmişəm ).
Səmədlə yoldaşları bunun bilincində
olduqları üçün , solculuğu bir ulusal arac olaraq görmüşlər
deyə, düşünürəm. İndidə Güney Azərbaycan Türkləri
çeşitli düşüncələrdə ola bilərlər. Ərdəmlisi
, bilgini , uzaq görəni, ana sütü əməni düşüncəsindən
ulusal çıxarlar üçün yararlanmalıdır. Güney Azərbaycan
Türkünün düşüncəçiliklərə arac
olmasının kredisi qurtarmışdır. Çün, Güney
Azərbaycan Türkü geçmişlik(tarix) boyu düşüncəçiliklərin
yalançı insanlık oyunlarına aldanıb, ilkəlik (ibtidayi)
insan haqlarından yoxsun olmuşdur.
Səməd Azərbaycan ulusal demokrat devlətindən
sonra, çağdaşlıq açısındanda oxunulası böyük
bir oxuldur. Nə mutlu bu oxulu duyub, düşünənlərə.
Səmədin az yaşamına
sığışdırdığı nitəlikli onlarla yapıtı,
onun böyük bir düşünür olduğunun göstərgəsidir.Bu
yapıtlar güncəlliyini yendə qorumaqdadır.
Onun balaca qara balığı
Riçar baxın( Richard bach) Qağayısından öncə
yazılmışdır. Konuları bir birinə çox
bənzər . Ancaq Baxın yapıtı acunda daha ünlü. Buda
bizim ulusal suçumuz. Bu suçu Q .
Sadinin Bəyəl ağıtçılarndada işləmişik
deyrlər. Çün, G.G. Markezin yüz ili yalqızlığı
ondan sonra yazılmış, acunda ünlü olmuşdur. Hey!
itirdiyimiz ulusal dəyərlər...
ƏlLİRZA NABDEL (OXTAY)
Əlirza nabdel Oxtay bir səsli , ışqlı ıldırım
Kimi, Güney Azərbaycanın əngin göyündə şaxıb,
yox oldu. Ancaq onun ışığı ölümündən
sonra Azərbaycan göylərində dalğalandı. Onun səsi
, soluğu Dədə Qorqud harylarını Savalnda ,
Səhəndə yenidən yankılandırdı.
O, kimsəyə bənzəməyən bir duyğuyla , deyim biçimilə
alışmışlıqlara savaş açdı. Əruzun
ayaqları altına salınan Türk qoşuğuna yüksək bir
bayraq ucatdı. N. Hikmət Mən əruzu bilərəm
ancaq yazmam, deyirdi. Oxtayda bilirdi , ancaq onun olmadığı
üçün, ona qarşı Türk papağın yan qoyurdu . O, Türk
dilini bal kimi dayeim damarlarına əridib , Türkcə düşündüyü
kimidə, çılxa Türkcə yazırdı. Onun deyim biçimi
nə quzey, nədə gəlişmiş Türkiyə qoşuğunda
varıdı . Onun düşüncələridə , duyğularıda
yabancı egemənlik əzikliyi yaşamamış kimi ,
xaqanlr dilindən səslənir kimidi. Dizələrində naxış-
naxış zəngin, ancaq solğun Azərbaycan
doğası, ərdəmli ağsaqql qocaların anlamlı sözləri
, haqlarından yoxsun gənclərin harayıları, ərköyün
uşaqların şaqraq hıçqırıqları
fırtınalı dəniz kimi dalğalanırdı. O, bu işlə
dilinin yasqlığını qaldırıb,
boş yasalara ayğır at kimi şıllaq atırdı.
Bu başqaldıryla sözcüklərin kövrək belində
Azərbaycanın ulusal ,
toplumsal, əkinsəl, siasal yüklərini daşıtdırırdı.
Bu bacarı onu ana dilini necə dərindən bilməsindən
qaynaqlanırdı.
Oxtayın ən böyük ağrısı sözsüz min oyunla yıxılmış,
Güney Azərbaycan ulusal demokrat
devlətiydi. Onun qoşuğunun səslərində bu
devlətin yolunda ölən insanların harayları yüksək
səslə duyulmaqdadır. İmlərlə, simgələrlə
gizəmli biçimdə yüksək bacarıqla o bunu deyə bilmişdir:
...Bir
gün varıq bir gün yoxuq
Istər
acıq istər toxuq
Istər
yanaq dünya üçün
Istər
dünyalar yandıraq
Dünyadan
əl üzmüş ata
Uzandı
qıbləyə sarı
Dedi:
-
Mənim
vardan , yoxdan bir qılıncım qalıb təkcə
Gətirsinlər
vidalaşım
Hər
bir kişi ölümədə qılınc ilə getməlidir
Böyük
oğlan dedi: Ata!
Kimdən
qalıb bu pas basmış çürük qılınc obamıza?
Dedi
: Oğul nəyin deyim, nəyi qala...
Uzun
sözdür
Mən
qorxuram nağıl başa çatmamışdan ölüm
Məni
sizdən ala
Dedi:
Ata!
Kim
qayırdı bunu haçan?
Dedi:
Bunu kimsə bilmir.
Deyirlərki,
neçə min il bundan qabaq
Qaradağda
itmiş,batmış bir dəmirçi.
Dedi:
Kimləri köçürdüb?
Dedi:
-
Domrulun
əlində ev quranımış.
Koroğlu
belində xan qovanımış.
Şah
İsmail çağı top qıranımış.
Səttarxandan
bəri qalmış qınında.
Baxıb
gördü atasıda başın çəkib öz qınına
Onda
gördü səsi batdı.
Boğazında
şişib qalan nağıl ilə qucaqlaşıb,
Rahat
yatdı.
Çökdü
oğlan:
Atam
qılınc ilə yatır
Lakin
bizə gərək deyil daha qılınc.
Bu
gün qılınc nəyə gərək
Mən
özümdə qocalmışam.
Istəmirəm.
Ortancılda
bunu dedi:
Xəyal
günlər ötüb artıq
Bu
gün qılınc nəyə gərək
Yoxsa
yenə al qan tökək?
Onda
gəldi kiçik qardaş.
Öz
balaca əllərini uzatdıki,
Mənim
olsun bəs elədə
Getdi
çatdı Qaflantıya
Onda
gördü qaflantının göy quşların
Qanad
çalıb kölgə saldılar başına
Seyr
etdilər heyran qaldılar yaşına
Çiçəkləri
yellədilər
Daş,
çınqılı dənlədilər
Həzin
layla söylədilər
Oğlan
yatdı, quşlar uçdular getdilər.
Onda
çıxdı saqqallı tat
Ayağı
altda qara bir at
Bir
əlində qara barat.
Bir
əlidə kökdən kəsik.
Bir
gözündə qalın gözlük.
Bir
gözüdə əzəldən yox.
Gözləri
ac qursağı tox
Başı
qarpız , çöl qarpızı.
Özü
aləmin baldızı.
Qoltuğundakı
keşkülü
Hilə,
ovsun ilə dolu...
Qaflantının
çobanları deyirlər ki,
Hər
il qora bişən ayda
Hilal
çıxcaq,
Çox
qəribə bir səs gəlir
Qızıl
üzən sularından.
Cəvan
bir səs Qılınc! deyir, haray çəkir
Onda
quşlar bürüyürlər göyün üzün
Onda
heç kim bilər olmur suyun
Sözün.
(Qılıncın nağılı)
Bu qoşuq göz yaşları
içində 30 mindən çox öldürülmüş
Azərbaycan fədayılərınə yazılmış
bir ağıtdır. Bir əlində qara barat ( neft baratı)
, özü aləmin baldızı ( oynaşi) olan Qavamıları
burada tanımamaq olarmı? Suyun sözü Tehranın əlilə
qnlarına bülənmiş
minlərlə Azərbaycan gəncinin vətən harylarını
bar- bar bağırır. İndiyə kimi, o qutsal, ulusal
devlətlə ilgili yüzlərlə qoşuq oxudum, ancaq bu çoşqunu,
bu simgəni , bu doğru düşüncəni , bu yığcam
duyumu , birində görmədim. Qaflantıya atasının qılıncı
əlində qaçaraq gedib, tehran
qoşununa qarşı duran, tehranda
öldürülən Oxtayın özüydü. Bu Oxtayın ulusçuluğu,
Azərbaycançılığıydı. Bu qoşuq çox böyük
bir ulusal ağlatının ( teragedinin) yazımıdır.
Oxtayın qoşuğunun yüksək nitəliyi (keyfiyəti) ,
nicəliyini (kəmiyəti) unutdurur. Ondan qalan
bir baxımlıq ışıq lazer
ışığı kimi dərinliklərə enir. Yabancı
vurğunluğu sözcüklərində olmadığı kimi,
deyimlərində də yoxdur. O, gerçək çağdaş Türkcə
qoşuğu soloğanlışdırmadan necə yazıldığını
çox yüksək bacarıqla göstərmişdir. Onun Ən uzun qoşuğu
olan Qılıncım, papağım, atım
isə, Azərbaycan qoşuğunun
deyil, Türk acununun qoşuğunda belə parlaq bir incidir. Bu qoşuqla
ilgili neçə yapraqlı yazı deyil, qalın bitiklər yazılarsa
azdır.
Oxtayın ıldırım kimi şaxıb, sönən yaşmının
işiği Qaflantının, Səhəndin, Savalanın
, Mişovun başında yanan ulduzlardan bizə yansıyır.
Bu yolu gedən ərlər yan cığırlara boylansalarda, düz
olan ışıqlı ulusal
yoldan sapmayacaqlardır.
Doktor QULAM HÜSEN SAİDİ
Dr. Qulam Hüseyn saidi
gənəldə yapıtlarını farsca yazmışdır.
Ancaq onun farscaıları Türkcədən çeviridir desəm yanlış
olmaz . Dr. Bərahəni, Saidi yazarkən ikili danışıqlarda
( diyaloqlarda) çətinlik çəkərdi, deyir. Saidi kimi bir bacarıqlı
, öncül ( avangard) yazıçının çətinlik çəkməsinin
yalnız bir nədəni ola bilər. Oda onun qanında olmayan
ikinci dildə yazmasıdı. Bir yaradıcı düşündüyü
dildə yazarsa, onun yazılarında doğal duyğu, doğal
düşüncə özünü göstərər. Demək saidi də başqa
Türk yazıçılarıyla qoşuqçuları kimi, çeviri yazmışdır.
Doğal olaraq saidinin düşüncə bəlləyində ana
dilinin zənginliyi farscasında yoxudur. Romanda , oyunda ( piyesdə)
ən önəmli yeri olan ikili danışıqların qaynağı
toplum dili, deyimlər, güçə, bazar dili,..., gülməcələrdir.
Bunları bir yardıcı ancaq doğal olaraq öz ana dilində
qavrayıb, yapıtına yansıda bilər. İkinci dildə
bunların doğal sunulması çox çətindir. Buna görədə
Saidi yazılarında çətinlik
çəkirdi . Ancaq məhkum olduğu egemən dilin boyası
isə ona bu dildə yazdırırdı.
Saidinin yazılarında Azərbaycançılıq bir somut
çizgi kimi görünməkdədir. O, bu çizgidən qırağa çıxmamış,
konunu bir ulusal görəv kimi qabartmağa
çalışmışdır. Yazım uzmanları
bəyəl ağıtçılarını onun ən seçgin
yapıtı olaraq dəyərləndirirlər. Bu yapıtın
farscasın oxurkən də
çeviri bir yapıt olduğu bəlli olur. Yapıt farsca olsada
orada doğal bir fars deyimi, inancı, düşüncəsi belə
yoxdur. Bu yapıt ıç, dış
düşüncə qavramıyla bütün
Türkcə sayılan divan yazımından daha Türkcədir.
Gənəldə yuxarıda vurğuladığım kimi ,
farsca onun bütün yazılarında yersiz , yaraşıqsız ,
çirkin bir boya kimi görünməkdədir. Bu iyrəclik siyasətin
sənətə ərməğanıdır.
Sadinin İlxiçisiyla, Xiyavi isə monografı açısından
Güney Azərbaycan yazımında nitəliklı ən böüyk,
yapıtlardır. Bu yapıtlar onun Azərbaycan toplum yaşamına,
ağız yazımına, ulusal kimlik duyumuna, ulusal kimlik düşüncəsinə
dərin bağlılığını göstərir. Saidinin quşqusuz
ən seçgin yapıtları bunlardır. O, bu yapıtlarda öz ürək
sözlərini istədiyi dildə ulusunun ağzından deyə
bilmişdir.
Bir sözlə Saidi də başq Azərbaycanlı Aydın
yoldaşları kimi, yaşamının sonuna dək ulusal
Azərbaycan demokrat devlətinin ülküsünü içtənliklə
ölümünə kimi daşımışdır.
DOKTOR RIZA BƏRAHƏNİ
Doktor
Rıza Bərahəni o böyük quşağın günümüzdə
yaşıyanlarıdan biridir. Ələşdirmən, qoşuqçu,
yazıçı , siyası kimliyi olan böyük bir ərdəmdir. O,
özüdə qoltuğunada Təcətdüt, Azərbaycan,
Ana dili, vətən dili, Şairlər məclisi
kimi yapıtlarla səttarın, Xiyabanının,
Rəfətin, Pişəvərinin izindən
gedənlərdəndir. Elimin farsıcada dərdini söylər
diliyəm mən lərə qapılaraq, quyudan, quyuda
Qulam Yəhyaçı doktorla bündaşlıq etdi. Sonra o
doktorla bir arabada oturub qutsal bir yola üz qoydular. Ancaq köynəyini
nifrətindən , acığından başqalarının
titakanlı tellərində cırmasından dolayı, cızdığı
egemən cızığından ayağını bütün üzmədi.
Ancaq ərincək olduğundan Azərbaycan Türkcəsində
yazqanını boyalaşdırmada çətinlik çəkdi. Bu
konuda M. Kuşan yalançıdır, Ə. Şamlu gerçəkçi.
Çün, o, bütün yapıtlarını Türkcə düşünüb,
farsca yazdı. Ancaq oda başqa
yoldaşları kimi bir anda olsun Azərbaycanın ulusal
kimliyindən ayrılmadı. O, çeşitli dönəmlərdə
bu konunun dərin siyasi boyutlarına açıqlıq gətirdi.
İrane ma dərgisində bütün farsçılık quramçılarını
özünün zəngin dililə önünə qatıb , qamçıladı
. Yenilikçi dev bərahəninin
kəsgin yazqanı önündə cücəyə dönən yalnız
farsçılıq kuramçıları deyil, eləcədə onların,
qoşuqçuları, yazıçıları , ələşdirmənləridə
varıdılar. O, fars yazımına çeşitlə alanlarda böyük
bir Azərbaycan Türk damğası vurub, Mən acığımı
o dilə tökdüm deyib, öz yürdüna döndü. Bərahənilə
ilgili çalxalandıqca zaman
nehrə kimi / Yağı yağ
üstə tökər, ayranı ayran üstə yanlış
alqılanmadır. Çün, onun ulusal kimliyi bir anda olsun yazılarında
əyrintiyə varmamışdır.
Bərahəninin Vətənimin gizləri biçim
yeniliyilə, konu yeniliyilə fars yazımında bir devrimdir. O,
bu devrimin soluqanını farsca səsləndirsədə içərliyini
Türk qavramıyla yürtmüşdür. Yapıtın zəngin deyiminə
Türk ağız yazımının çuxasını geydirmiş
, çeviri dilinə isə Türk
dilinin gizəmli altun qaynağını
daşıtdırmışdır. Ancaq bu yükün altında
farscanın cılız qaldığı gün kimi aydın görünməkdədir.
Bu yapıtın Türk kökəncliyinə( mitolojisinə) daylaı
qurqusu isə bir dərin uncələmə qaynağıdır.
Bərahəninin bu yapıtı gerçək bir ulusal Türk
kimliyidi. Bunu Türkcəni yaxşı bilməyən dərin
anlamlarını qavramaqda çətinlik çəkər. Yapıtın
toplumsal, siyasi, mitoloji , ulusal, dil, ruhsal, alanları dərin
incələmələr gərəkdirir.
Dünənin çılğın düşünürü olan
Bərahəni , günümüzün ərdəmli bir ulusal ağ saqqalıdır.
O, böyük bir ulusal quşağın yükünü onurla çiynində daşımaqdadır.
Ona sayıqımız, sayqınlığımızdır. O,
gözəllərin sonuna qalanlardan ulusal böyük bir
dəyərdir. Nə mutlu görəvimiz ulusal
dəyərləri itirməmək ola.
Ardı var
Ersan
Erel