MEHRİBAN  VƏZİR

TƏBRİZƏ APAR MƏNİ

98-in dekabrında Təbrizdə idim. Gözəl bir Azərbaycanşünaslıq simpoziumu qurulmuşdu Şərəfəxanda – Urmu gölünün kənarında. Əvvəlcə demişdilər   Təbrizdə olacaq, sonra şəhərin həyəcanından qorxub izin verməmişdilər. Türkiyədən, Kıbrısdan, Avropadan, Amerikadan, Bakıdan alimlər, yazarlar və b.dəvətlilər var idi. Ilk dəfə idi ki, bu qondarma “İran” adlanan ölkədə, bu xalqlar həbsxanasında, bu mənfur imperiyada Azərbaycan adına bir mədəni tədbir keçirilirdi. Elə ilk və son dəfə də oldu. 30 milyonluq bir millətə ildə bir dənə beynəlxalq toplantı keçirməyə izin verməyən rejimin yaramazlığı haqda daha nə kimi sübutlar lazımdır ki.  Bu barədə sonra.

 Əvvəlcə onu deyim ki, mən Təbrizdə yeri-göyü görmürdüm. Ölkəmizin əsir Güneyini gerçək olaraq görməyə hələ hazır olmadığımından idi, nə idisə Təbrizdə olduğumu sanki idrak etmirdim. Bu, çox qəribə və izahı zor bir duyğu idi, heç bilmirəm vəsfinə gücüm yetərmi? Bu barədə də sonra...

Bakıdakı təbrizli dostlarım mənə demişdilr ki, Təbrizi bilmək istəyirsənsə bazara get, filan bazarda olmamısansa demək Təbrizi görməmisən.

Nə isə... simpoziumu yola verdik. Əslində bu, simpozium deyildi, bu uzun ayrılığın gah sızıltı , gah hayqırtı görüntüləri idi. Bu, elə havalı, elə ağrılı, elə duyğulu bir neçə gün idi ki, yox... bu barədə də sonra... çünki mən təcili olaraq bazara dönmək istəyirəm, Təbriz bazarına... bizim bazara...

Bu, qapalı çarşı-bazardı...  yeddi-səkkiz əsir yaşı var... dar, uzun, dalanlar, divarlarında əsrlərin əhvalı, qoca, amma qartal kimi dim-dik, diri, qaynar bir bazar... Bu günə aid işıldaquş dükanlar... nə istəsən, can dərmanı, quş südü, hər şeyin min çeşidi, bahalısı, ucuzu, yaxşısı, babatı, hər cibə uyğun...

Xoşbəxtlikdən mənim karlı bir şey almağa pulum yox idi. Sadəcə, gəzirdim və baxırdım. Alanlara, satanlara, deyişmələrə, bazarlaşmalara tamaşa edirdim.

Təbrizlilər çox istiqanlı, çoşqulu, yorulmaz  adamlardı. Bazarlaşma, alış-veriş işlərində də ustaddırlar. Bir qəpiyin üstündə bir saat çənə-boğaz ola bilərlər, amma dadını qaçırmadan, ləzətli-ləzətli.  Ümumiyyətlə, Şərqdə qiymət öldürmə xüsusi bir  məharət sayılır. Mal almağın keyfi qiymətöldürmə dərəcəsi ilə ölçülür.

Hər şəhərin olduğu kimi Təbrizin də ümumi bir davranış üslubu var. Burada insanlar çox ehmal və xoş rəftarlıdırlar. Bol-bol nəzakətli sözlər deyirlər və üzügülərdilər. Qadınlı, kişili  adamın düz gözlərinin içinə baxırlar. Məsələn, bizim Bakıda insanlar bir-birinin üzünə ani və uzaqdan  baxsalar da, göz-gözə gəlmirlər, gələndə  də baxışlarını həmən yayındırırlar. Avropa şəhərlərində insanlar ümumiyyətlə, bir-birinin üzünə baxmırlar, bir-birinin heç varlığını duymurlar. Rusiya şəhərlərində insanlar bir-birinə  uzaqdan və kinlə baxırlar. Təbrizdə isə... Təbrizdə insanlar  bir-birinin gözlərinin içinə baxırlar. Isti-ist, sözlü-sözlü baxırlar. Özü də yayınmadan, uzun-uzadı baxırlar, elə dik-dik baxırlar ki, adama elə gəlir ki, qarşındakı ürəyinin içinə boylandı və səni görə bildi. Hər an bir-birinə toxunan baxışlar havada şimşək kimi çaxır, qaranlıqda işıq kimi, işıqda nur kimi görünür.

Ümumiyyətlə, güneylilər diqqətli və şirindildilər, xüsusilə kişilər qadınlara qarşı cox həssas və nazikdirlər. Düzü, əvvəlcə bu baxışları həmin “cəhətlərə”  bağladım, sonradan gördüm ki, qadınlar da, uşaqlar da belə baxırlar  və bildim ki, bu, Təbrizin baxışlarıdı. Bu, Təbrizin tərzdi, tövrüdü, halıdı.

Ayağımı bir dükana yenicə qoymuşdum ki, yanında gənc qız olan orta yaşlı qadın  əlindəki bükülü parçanı mənə sarı uzatdı və gözlərini təbrizlisayaq gözlərimə zilləyib dedi; bunu gəlinə çarşablıq alıram, gör bəyənirsən?

Bu, rəngi qara, özündən güllü xara idi. Baxsam da  bilmədim ki, bu qara xara  bir gəlin üçün nə qədər yararlı ola bilər, amma məni heyran edən onun mənə, tanımadığı bir kəsə belə zərif etimadı  idi. Qadının sualı - əgər sən bəyənərsənsə, alaram – anlamına gəlirdi. İlahim, mənim kimisini belə sözlərlə, özü də Təbriz bazarının tən ortasında hönkür-hönkür ağlatmaq olar. Təbriz ola, həsrət ola, mən olam, ya sən ol, necə olarsan? Adam ölər, Vallah.

Yoluma davam edirdim. Çərgədən cərgəyə, dalandan dalana keçirdim ki, görüm daha nə var, nə yox. Hərdən xırda-mırda, gözüm tutanı alırdım da. Deyəsən arada pulda aldanmışdım da, bazar ola, xam ola, bəs nə bilmişdiz...  Heç dinməsəm də gəlmə olduğumu həmən bilirdilər, heç bilmirəm nədən. Təbrizdə Bakıdan olmaq hörmətli olmaq deməkdir. Mənə elə gəldi ki, Təbriz camaatının  yarısı Bakıdan getmədi,  kimi dindirdim, dedi ki, filan ildə, filan babam Bakıdan gəlib. Başqa şəhərlərin də adlarını çəkirdilər, amma görünür bolşevik inqilabında bu taydan- Bakıdan qaçqın düşənlərimizin  əksəriyyəti o tayda-Təbrizə yerləşib.

Daha bir dükana girdim. Bah, elə burdaca dondum, nələr, bilsəniz, nələr... Ədva baqqalı... Ömründə bircə dəfə olsun hər hansı Şərq bazarının- Türkiyənin, Misirin, Hindistanın, nə bilim, daha haranın bazarında ədvaçı baqqalxanasında olan kəs  bir daha o yeri unutmaz və yolu düşəndə məxsusi tamaşasına gedər. Təsəvvür edin, sıra-sıra kisələr, böyüyü, balacası, ondan balacası, lap balacası, nəhəyət, ovuc boydası. Hamısının ağzı çirməkli... içlərində nələr, nə nəsnələr...  rəng-rəng, ətir-ətir, çeşni-çeşni...  zəfəran, sarıkök, istiot, zəncəfil, sumax, darçın, zirinc, razyana, cirə, zirə, xaş-xaş, çətənə, küncüt, bədrənc, quşüzümü, batbat, əzvay, hil, müxək, quluncan, dəfnə, xardal... eh, hansını deyim, heç çoxunun adını bilmirəm... adam başını itirir ətirlərdən, gözəlliklərdən... bu təbrizlilər bu qədər diqqətli, bu qədər hörmətcil olmasaydılar mən elə dinməzcə bu dükanın bir küncündə durub bu gözəlliyə doyunca  tamaşa edərdim, bu cənnət  bihuşluğunu bir az da uzun sürdürərdim. Amma - bəli,  xanım, buyur, xanım, rica edirəm, xanım... qoymadılar ki, görəm nə var, nə yox... Söz vermişəm, bu dəfə yolum sənə düşsə Təbrizim, mən bilirəm, nə edəcəm, haranı bəyənsəm orda çöküb qalacam, ağına-bozuna baxmayacam, deyəcəm ki, mənimlə işiniz olmasın, baxıram, gözüm doymur, bir də baxıram, bax, elə burda dururam, lap yıxılıb ölürəm. Uzun çəkmiş həsrətlər həslədirəm, yanan ürəklərin səmmini alıram, mənə söz deməyin, nə istədiyimi, nə alacağımı da  sormayın. Mən heç nə almıram, mən hər şey almışam. Gözlərimi yumub bu səfanı qəlbimə çəkəcəm, özümü bir daha və bir daha inandıracam ki, özümə bir daha deyəcəm-deyəcəm ki, könül, xəbərin olsun, Təbrizdəsən, Təbrizdə...

Hə, girdim ədvaçı dükanına. Buyurun, deyən kim, oturun, deyən kim, ikram edən kim. Dedilər, nə bəyənirsiz, nə istəyirsiz, nə alırsız, istədim deyəm ki, gördüyüm nə varsa hamısını birdən bəyənirəm, Məşədi İbad demişkən... amma deyə bilmədim, bayaq demişdim, axı bu təbrizlilər bir az... necə deyərlər, duyğulu adamlardı, sözdən söz düzəldəndilər, güldən şirə çəkəndilər, eşqlidilər, çoşquludular... Yəqin ki, dediklərimdən demədiklərimi də bildiniz.

Bir az Bakıya, bir azca da mənə, gördüm diqqət böyüdü, millət də hal əhli, dedim, yaxşı deyil, qoy nəsə alım. Hə, zəfəran alıram. Doğrusu, ən sevdiyim dörd ətrin ikincisi zəfərandı, dedim; qoy Təbrizdən Bakıya zəfəran alım aparım. Qarşıma əlçim-əlçim kisələr düzdülər. Rənglər də çeşid-çeşid, bu tündü, bu açığı, bu miyanası... bu, kəskin ətirlisi, bu, incə qoxulu, bu, mötədili...Bu Həmədandan, bu İsfahandan, bu Sulduzun, bu Təbrizin, bu yerli, bu gəlmə, bu gətirilmə, buyur, xanım, bəli, xanım, əmr et, canım, yaxçı?? ( təbrizlilər “yaxşı”, yox, “yaxçı” deyirlər), sənə də qurban, gəldiyin yerlərə də, yaxçı??... Əslində,  heç nə aldığımı da bilmirdim. Bilməyin, seçməyin, bişirməyin deyil, yeməyin ustası olduğumdan, elə nəyə yaxşı dedilər, onu da götürdüm. Iş çatdı malın pulun verməyə. Açdım çantamı. Olan-qalan, nə vardısa çıxartdım. Əlimdə bir topa kağız, durmuşam, baxıram, dəyəri nədi, bilmirəm. Dedim, nə verəcəm? Dedilər, filan qədər. Baxdım-baxdım, ora çəkdim, bura çevirdim, o pulu tapıb düzəldə bilmədim. Bilmədim bunlar nəyə nə deyirlər. Amma bilirdim ki, üstündə Xomeyninin şəkli olana elə  “xomeyni” deyirlər. Aydınlaşdırmaq üçün dedim, iki dənə “xomeyni”?  Baqqal həmən cavab verdi ki, həə, iki dənə evimizi yıxan. 

Iki  misqal zəfəranımı alıb dükandan çıxdım, yolumu davam elədim, əlbəttə, məqsəd nə mey, nə meyxanə idi, mənim qəlbim dolmuşdu, istədiyini bulmuşdu, aşıb daşırdı. Mən gördüyümü gömüş, eşitdiyimi eşitmişdim. Üzümə baxanın üzünə gülürdüm, qəh-qəhə çəkməkdən özümü zorla saxlayırdım. Bazarda adamların üzünə baxıb gülməyin heç yaxşı düşmədiyinin də fərqində deyildim. Beləcə,  Təbriz bazarında kefim kök, damağım çağ, gülə-gülə o dükandan çıxıb bu dükana girirdim, bu dükandan çəkilib o dükana boylanırdım, kim alış veriş edirdisə gedib onun böyrünü kəsdirirdim, çünki, həm yerli şivədə dedim-dedini eşitmək mənim üçün maraqlı idi, həm də baqqalın başı qarışıq olanda, mənə - bəli xanım, buyur, xanım – demirdi, öz işində olurdu. Şərqin nəhəng bazarlarından birində, Təbriz bazarında  bir qadının  gülə-gülə, gəzə-gəzə dolaşması nə qədər diqqət çəkə bilərsə deyəsən elə o qədər də çəkmişdi...   

Dünya vecimə deyildi, çünki mən Təbriz bazarında mənə gərək olanı, çox gərək olanı görmüşdüm. Mənim millətim onun evini yıxanın kim olduğunu bilirdi. Bu həqiqəti bu bazarda gördüm. Əgər bir millət milli düşmənini tanıyırsa hesab elə ki, qələbəsinin yarısını qazanıb. Bu, son dərəcə mühüm məsələdi. Təbriz bazarı bu mühümü, bu mühümdən mühüm olanı bilirdi. Gözəl bilirdi! Ona görə də işlər bazardan qaynadı. Güney inqilaba bazardan başladı, hər zaman olduğu kimi. Millətlərin taleyi bazarlarda həll olunur. Bazar milli hədəflərə laqeyd olarsa o millətin düşmənləri yenilməz olar. Əgər bazarda oturan vətəndaş millətin düşmənini, millətin evini yıxanı tanıyırsa, qəlbində həmin düşmənə layiq hissləri gəzdirirsə və hər an püskürməyə hazırdısa o millət ayağa qalxacaq, savaşacaq və qazanacaq.

Bazarı tərk edəndə xəbər tutdum ki, ay dadi-bidad, axı bu bazarda, deyəsən,   farsca bir kəlmə eşitmədim, bu necə ola bilər? Geri qayıtdım. Ilk rast gəldiyim xalı dükanına girdim. Bu dükanı təsvir etməyəcəm, çünki, daha buna taqətim qalmayıb, yadıma düşəndə huşum başımdan çıxır. Mən əşyabaz adam deyiləm, evimdə işlənməyəm, boşuna dayanan bir nəsnə yer tuta bilməz, çünki genişliyi sevirəm. Amma Şərqin dinən, dindirən rənglərinə bayılıram.  Xüsusən, Təbriz xalçalarında. Siz heç o rənglərlə, o çiçəklərlə, o göyçəklərlə kəlmə kəsib deyişmisizmi?  O naxışlarla, o naxışlı baxışlarla himləşmisizmi? Bu dəfə görsəniz, ayaq saxlayın. Təbriz xalçaları danışır və danışdırır. Nə isə, yetər. Xalçaçı ilə xalçanın təzəsindən, köhnəsindən, ipəyindən, yunundan, xalisindən, filanından danışandan sonra - bilmədiyim şeylərdən danışmağın ustasıyam - dedim ki, burda heç farsca danışan görmədim axı, nə əcəb? Bayaqdan mənimlə potensial alıcı kimi rəftar edən, hər sözümə incə-incə, səbr və hörmətlə cavab verən qoca baqqalın üzü döndü, səsi bozardı, dedi; baba, Təbrizdə farsca danışana həqarət edərlər, kimsə bu cürəti etməz. Dedim; bəs,  Təbrizdə fars yoxdu? Dedi, az var, olanı da  türki bilir, türki danışır,  Tehran belə türki danışır. Bu dəfə mən üzümü bozartdım qoca baqqala, dedim; Tehran nə zamandan fars şəhəri olub? Tehran Farsistan ərazisidir  ki, farsın sayılsın? Tehran türkcə danışmalıdı da, yaxçı?? Dedi; yaxçı, türki danışır da, xanım, niyə hirslənirsən?  Davamız bitdi. Gülüşdük və vidalaşdıq.

Sizə asan gəlməsin, dərsi, dəftəri, hesabı, kitabı, oxusu, yazısı, qəzeti, tv-si və hər nəsnəsi farsca olan, türk-ana dili yasaq olan  bir dövlətdə - şovinist, qədddar fars rejimində  türk şəhəri Təbrizin bu müqaviməti. Sizə asan gəlməsin bu əzm, bu iradə, bu ruh...

Mən Təbriz bazarında ömrə dəyən bir gün yaşadım. Vecimi nağd elədim. Bakıya da arın-arxayın döndüm. Biz bu vətəni bütövləşdirəcəyik. Sadəcə indiyə kimi ona görə bacara bilməmişik ki, öz ümidimizə qalmayıb, özümüzə qalsaydı çoxdan bu iş bitmişdi. Bu işdə bizə dəstək lazım deyil, mane olmasınlar. Ayağa qalxan kimi bir millətin üstünə neçə növ güruh tökülür, farsı, rusu, ingilisi, daha nə bilim nəsi... Yüz ildi dünya birləşib bizim birləşməyimizə aman vermir. Qanımızla torpağımızı suvarırlar, vətənimizin güneyini, quzeyini qana çalxalayırlar, qətliamlar edirlər, hər cinayətə gedirlər, amma Azərbaycanın bütövlüyünə aman vermirlər, bu rəhmsiz allahsızlar, bu münafiqlər...

 Qərb bizim işimizə, birliyimizə müdaxilə etməsə, insanlığa düşmən kəsilən lojalarının fitvası olmasa, dünyanın gücünü bizim üstümüzə tökməsə özümüz bacaracağıq. Gələcəyimizi özümüz quracağıq.

Qüzey Güneyin bu dirənişinə öz sözünü birmənalı deməlidir. Bakı cəfəngiyyat danışmamalıdır ki, ay nə bilim insan haqları, nə bilim demokratiya, iç işləri, filan. Bu saxta kəlamları Mozambik haqda danışanda deyərsiz. Indi isə söhbət bizim parçalanmış, bölünmüş Azərbaycanımızdan gedir. Farsın zəbt elədiyi yarımızdan gedir. Söhbət Vətənimizdən gedir. Taleyimzdən, gələcəyimizdən gedir. Ekspansiyadan, işğaldan, zorakılıqdan və vəhşilikdən gedir. Otuz milyonluq bir xalqın ana dilində yazıb oxumaq hüququnu əlindən almaq, vəhşilik deyil, yırtıcılıq deyil, nədir? Bir ölkəni ikiyə parçalayıb əzmək, səsini qaldırana divan tutmaq heyvərəlik deyil, nədir?

Azərbaycan qeydsiz, şərtsiz bütöv olmalıdır və olacaq.  Bu vətən  yüz ildir ki, bu uğurda savaş aparır. Yüz ildi bu uğurda şəhid olur. Doxsan doqquz dəfə yıxılıb, sınmayıb,  yüzüncü dəfə ayağa qalxıb. Fars öz çirkin, imansız rejimi ilə birgə Təbrizdən və bütün əyalətlərimizdən dəf olmalıdır. Güney öz milli, müstəqil respublikasını qurmalıdır.

Qoy dünya bizi ölmüş bilməsin  və düşünməsin ki, bu millət  bu sevdadan vaz keçəcək, birləşmə qərarından əl götürəcək. Ola bilməz. Dünya qulaqlarını açsın və eşitsin; necə ki, millətlər ölmür, eləcə də ölkələr və sərhədlər ölmür. Bizim halal sərhəddlərimiz diridir və bizi gözləyir, biz  onu bərpa edəcəyik. Biz Azərbaycanımızı  bütövləşdirəcəyik.

Amma bu gün... bu gün mən Təbrizə getmək istəyirəm. Mənim işim ordadı. Mənim işim orda bir kəs olaraq, bir nəfəs olaraq mövcud olmaqdı. Allahım, məni Təbrizimə apar, öyümə-köyümə apar, quş qanadlarında aparan kimi apar.