DÜNDƏN BU GÜNƏ GÜNEY AZƏRBAYCAN

                                                    ( 10 )

                         Güney Azərbaycan ulusal demokrat devlətindən sonra

                                                 Aydınlarımız

                                          ( HƏBİB SAHİR)

     H. Sahir Güney Azərbaycan ulusal demokrat devlətindən sonra M. M. Etimad ,B.Q.Səhənd kimi “ gözəllərin axirə qalmışıyıdı”. O, uşaq ikən “məşrutəni”, gənc ikən “ Xiyabanini” ərişkən ikən “ Azərbaycan ulusal demokrat devlətini” yaşam bəlləyinə yazdırmış biriydi. Güney Azərbaycanın geçmişliyində önəmli yeri olan, bu üç olayı yaşayn birisinin Savalan kimi  dözümlü dağ olması gərəkirdi.  O, gerçəkdəndə elə bir bilgin ərdəmliydi. O, Güney Azərbaycanın Türkçülük öyrətməni olan M.T. Rəfətin izləmçisi idi. Rəfət nisgilini yaşam boyu özüylə gəzdirib, düşüncələrinə bəzək etdi: “ Gün gələr heykəl yaparlar namına”. Rəfətin yoluyal istanbula gedib, “Güney Azərbaycan coğrafiyasını” orada öyrənci ikən öyrətdi.

     “Dirəniş”(muqavimət), “çoşqulu” (lirik), yeniçi qoşuqçu adlarıyla anılan Sahir, böyük izlərin ardıcıllarından olduğu üçün, Güney Azərbaycan qoşuğunda böyük iz buraxdı. Onun dizələri (misraları) Tərbiz xalçası kimi Azərbaycanın döğasiyla əkinini (kültürünü) yansıdırdı. İlmə- ilmə toxuduğu  naxışlar sərginlənirdi yürd, ulus, dil özləmini yaşayanların ac baxışlarında. Doğa yasalarının deyişməzi olan ikilimi vətən fəlsəfəsilə ölçürdü:

“ Bir yerdə savaş qopsada , bir yerdə barışdır

Bax! Astarda güllü çiçək , xoydada qışdır

    Sahir güney Azərbaycan qoşuğuna anadolu Türkünün acuna baxtığı özgürlük səsini , soluğunu gətirdi . Onun qoşuğunda ülkülərin dar qlıbları  yerinə özgür insan izləri önəm daşıyırdı. Onun yalnız  sığındığı qalıb, yurdunun çeynənməsi, dilinin yasqlanması, ulusunun əridilməsi idi . Sözünün başıda, sonuda bunlarla bitərdi. Onun  sazının son sözüdə bu köklər üstə quruluydu:

“Mənim içərimdə inləyən bu saz

Yalnız Türkçülükdən söyləyir avaz

Öylə vurulmuşam bu avazə mən

Busəslə bağlandım sənə ey vətən”

       Sahir Güneydə çox sevilən sayqın bir qoşuqçuydu. Onun sayqınlığı çevrəsinə ışq tutur, sözlərini dinləndiridi. Güney Azərbaycanın çağdaş qoşuğunda ən etgən qol quzeydən qaynaqlanırdı. Quzeyin qoşuğu ülkünün aşıladığı toplumsal gerçəkciliyə ( realism sosyalizmə) sıxışdırılırkən, güneydə olan izləmcıləridə soluğançılığa varırdılar. Ancaq Sahir yuxarıda vurğuladığım kimi çağdaş Güney Azərbaycan qoşuğunu anadolu yoluyla acuna götürürdü. Buna görədə onun izləmciləri Güney Azərbaycan qoşuğunda özəlliklərilə seçilirdilər. Onun axıcı dili , qalıblara baş qaldırısı, söz seçimi çox duyarlıqla olurdu. Düşüncələrini gücəndirmədən topluma anladığı dilillə üz tuta bilirdi. O, açıq dilli. kövrək ürəkli , ulusuna yanan böyük bir ozanıdır. Saraylara sığmadzdı onun  çoşqulu duyğularıyla düşüncələri

       Sahir Güney Azərbaycanın ulusal ağrılarını quşaqdan quşağa onurla daşıdı. Ancaq Güney Azərbaycan  aydınlarının başı qarın olaylarında qarışıq olduğundan onu az diləyən oldu. O, isə  sözü bundan usanmırdı:

“Bu gündə odladılar Azəri kitablarını

Bu qanlı facəədən olmadı cahan agah

O yengi dünyalı ərbabların sevindirdi

Siçan dəliklərini ol satın alan agah

Günəş batıb dar açar kən üfüqdə qanlı çiçək

Bu gün ötüb geçəcək ,başqa qəmli günlərdə

Bizə divan tutan ol ariyali faşistlərə ol

Divan tutub gələcəkdə təlafi eyliyəcək

Zəvala uğramaz əsla bu od diyarı düşün

Bultda qalsada sönməz üfüqdə qırmızı gün

Gül aç qara ləçəyin ey ana vətən!ellər

Hazırlaşır toy edə qurtuluş zamanə üçün.

      Sahir ağrıların , acıların arxasında gözəl günləri görürkən sürəkli çevrəsinə ümid saçmışdır. O, bir an belə ulusal düşüncəni unutmadı. Ölkə siyasətində ara sıra yaranan özgürlük dönəmlərində, kim nədən yazdısa onlara uymadı. Onun yalnız bir ağrısı varıdır oda Azərbaycançılığıdır. Sahirin eşqidə , bünüdə vətənidir. O, “ Azərbaycan dünyasından” acuna baxırdı. O bu baxışıyla gələcək kuşaklara klavuzluq etdi. O, Rəfətdən aldığı Türkçülük bayrağını Güney Azərbaycan qoşuğunun zirvəsinə daşıdı. İndi bu bayraq Güneydə minlərlə gəncin əlində onurla zirvələrə  daşınmaqdadır. Günümüzdə onun acunundan Güneyimizə baxmağımız gericilik deyil, bir gerçəklikdir. Biz  çağımızı dönəmində yaşamayan bir ulus durumuna salınmışıq. Son olaraq Sahirin günümüzü yorumlayacaq bir qoşuğunu verirəm.

“Ey yurddaşım! Ana vətənin matəmində bax

Düşmən çırax yaxıb, neçə illərdi toy tutur

Tufanlı sam təkin qurudur bostanı ,bağı

Dəhşətli əjdəha kimi, o, hər şeyi udur

Bax qərbdən qopan o isarət dumanları

Güllü günəşli,baxçaları, bağları bürür

Səssiz məzarlığa çevirən od diyarını

Iblis nabekar hələdə səltənət sürür

Şam yandırırda şair evində qəzəl yazır

Geçmışdə dünyadan köçən ol yarı gözləyir

Zülmət çökübdü sankı qiyamət qaranlığı

Hər kəs çəkib başın qınına sübhü gözləyir

Ellər sönən ocaqları odlandıran zaman

Sağdan və soldan itləri küşdürtdülər bizə

Məğribdə arxadaşların ah! yatmadan tozu

Məşriqdə pusquda oturan girdi Tərbizə

Odlar diyarının  əzəli qanlı düşməni

Farslaşdırır siyasətilə Azər ellərin

O anlamazki, kültürümüz sel kimi axar

Hərgiz önü alınmaz olur güclü sellərin

Qalmazdı daş- daş üstə əgər Türk şahları

Iran adıyla məktəbi qurmasaydılar
yanmazdı tat ocağı,dirilməzdi birdə fars

Xanlar ərəblər önündə durmasaydılar


sən sanma mərdlik və şərəf qalxıb ortadan

Mərdanəlik məramı imiş əski xanların

Bilməm nədəndi yurddaşım, hər gün və hər gecə

Farsın sıxılmadan eşidirsən yalanların

Türkün ola-ola gözəl ahəngli bir dili

Türk elləri deyin nə üçün farsı öyrənir?

Insan huququnu qoruyan qurqudan sorun

Irandakı bu şübhə siyasət nədir?!nədir?!

Insan qul olmayıb.düşünür öz vuqarını

Qul olmayan itirməz olur qədro qiymətin

Qəm etmə bir səhər doğacaq qırmızı günəş

Ana dilimin yeli əsəcəkdir sərin – sərin

 BULUT QARAÇORLU  SƏHƏND

“ Güney Azərbaycanın ulusal demokrat devlətindən” sora o ülkünü yalnız başına daşayan bir qoşuqçuydur. O devlət yıxıldıqdan sonra “ razı”nı “ səhənd” etməsi böyük anlam daşımaqdaydı. Dustaq illərilə sürgün illəri onun “səhənd” kimi başı dik , səhənd kimi dözümlü olamsını göstərdi . Onun fəlsəfəsində yalnız ulusçuluq, Azərbaycançılq dururdu. Buna görədə ona Azrbaycanın ulusal qoşuqçusu demək çox döğru bir deyimdir.

       Səhənd devlət basqısına sınmadan, yoldaşsızlığa sıxılmadan vətəninə olan sevgi bilimini gəlişdirib, çevrəsinə yayırdı. Azərbaycan aydınlarının çoxu özgə əllərində oyuncağa çevrilərkən o, neçə yoldaşıyla birgə onları doğru yola çıkməyə çalışırdı. O,Güney Azərbayvanın başında oynanan  oyunları bilir, bu bilgiləri başqalarınada açıqlayırdı. Səhəndin başqa aydınlardan ayrıcalığı onun Türk geçmişliyini yaxşı bilməsindən qaynaqlanırdı. O, bu geçmişliyi yaxşı bilıdiyi üçün, yalançı, uydurma geçmişliklərə aldanmayırdı:

“ Çox yaxşı bilirsiz fırıldaqçılar

Mən nə vətənsizəm, nədə göbələk

Doğma diyarım var böyük elim var

Mənimdir həm geçmiş, həmdə gələcək

Mənə nə irq nədə baba yontayın

Özüm öz kökümü yaxşı tanıram

Gedin özünüzə” baba” arayın

Sizin yerinizə mən utanıram”

      Bu geçmişliyi bir körpü kimi günümüzə daşıyıb, vətənin ana olduğunu aydınlara yorumlamağa çalışır. Bu məntiqi Səhənd kimi öz geçmişini çox dərin bilən bilgin belə yorumlaya bilər:

“ Bir an zəncirləri açın dilimdən

Bu dil milyonların ana dilidir

Qorxun qəzəbimdən, qorxun kinimdən

Sağalmayan yaram dil nisgilidir

Min il qabax babam qazan demişkən:

Bütün sizin olsun torpağım daşım

Talandıqlarızı almıram sizdən

Qoyun anamılə bir qucaqlaşım

Yanılmayın əgər yalvardım sizə

Anam ayaq altda qalmamaq üçün

Ana müqədsdir əzəldən bizə

Qıymarıq ayaqlar altında düşsün

       Dədə qorqudu içinə sindirib dadını alan,  eləcədə özünün düşüncə acununa bunu boyayan qoşuqçu ancaq belə yorumcu ola bilər. Nə yazıq Güney Azərbaycan aydını bu geçmişliklərdən  bilgisiz qalmışdı.Dədə Qorqutda oxuyuruq:

“Qazan deyir: Mərə şöklü Məlik, dünlüyü(başlığı) altun ban evlərimi götürübsən, sənə kölgə olsun. Ağır hazinem, bol akçamı götürübsün, sənə xərclik olsun. Qırx incə belli Burla xatını( qazanın arvadı) götürübsən, sənə əsir olsu. Qırx igdlən oğlum Uruzu götürübsən, qulun olsun. Tavla tavla şahbaz atlarımı götürübsən, sənə minit olsun. Qatar qatar dəvələrimi götürübsən, sənə yüklət olsun. Qarıcıq anamı götürübsən ,mərə kafir, ağ südün əmdiyim hörmə saçlı qarıcıq olmuş anamı vergıl mənə, savaşmadan vuruşmadan qayıdım,geri dönüm,gedim bəlli bilgil dedi.”

       Nə üçün  oğuz elləri ananı qutsal tutarmışlar, bu bəlli oldu. Ancaq  qırımın igid oğuz ellərindən döl tutma ərəyi varmış demək. Sonralarda bu döllərdən oğuza qarşı qırım qoymaq düşüncəsi varmış. Bunu Səhəndə yaşadığı çağda gördü. Bu döllərin ( kəsrəvidən , Ə. Fərdiyə kimi )əlindən Güney Türkünün nə çəkdiyi bəlli.

    Oxuyalım: “Kafir aydır: Mərə qazan! Dünlüğü altun ban evini gətirmişik, bizimdir.Qırx incə belli boyu uzun Burla xatını gətirmişik, bizimdir. Qirx igidlən oğlun Uruzu gətirmişik bizimdir. Tavla-tavla şahbaz atların, qatar – qatar dəvələrin gətirmişik bizimdir. Qarıcıq olmuş ananı gətirmişik, bizimdir. Sənə vermərik.Yayhat  keşiş oğluna verərik. Yayhat keşiş oğlundan oğul doğar , biz onu sana qırım qoyarıq, dedilər.”

      Yabancının belə insan dışı düşüncəsini qazan xan olduğu üçün özünə sığışdırıb yanıtlamaz. Ancaq Qaracuq çoban yanıtsız qalmasın deyə, ağzının payın verər. Bunu yerin göyün fəlsəfəsinə mız qoyan, Səhəndin çağdaşları olan bir çox Güneyli aydın anlamaqda çətinlik çəkmişdir. Ancaq igid Qaracuq çoban çağımızda güney Azərbaycanda yürüdülən siyəsətə belə yanıt vermişdir:

“Oğuzun dölün almaqdan safan varsa , Şöklü məlik ! Qara gözlü qızın varsa gətir Qazana ver , mərə kafir sənin qızından oğul doğsun. Siz onu Qazan bəyə qırım qoyasız, dedi.

       İndi Güne Azərbaycanda bu qırımlardan çəkdiyimizi, kimsədən çəkmirik. Güney Azərbaycanda bu gün Fars ulusçusunun sözcülüyünü bunlar etməkdədirlər. Farsın ürəklənib, üstümüzə gəlmələrində də binlar etgəndilər. Günümüzdə bu “ döllər” olmasa Türkün istəyi qarşısında kimsə duramaz. Bu cinsəl “dölün” dışında, düşnünsəl “dollərdəndə” çədiyimiz az olmamışdır. İngilislərin yardımıyla çox gizli yürüdülən Farslaşma siyasətinə qarşı, Səhənd çox dərindən simgəçi yorumlamalar özənmişdir. Onun bu özənişinin qaynağıda öz soy kökünü dərin bilməsindən gəlməkdəydi:

“ Bizdə ana haqqı tanrı haqqıdır

Məgər vəsiyətin unutmaq olar

Ana tapşırığın yerinə yetir

Mərd igid borc üstə canını qoyar

Ananın hər sözün, hər vəsiətin

Həlal süt əmənlər unuda bilməz

Yürümək nə qədər olsada çətin

Mərd igid yolundan üz döndərnməz”

       O, geçmiş qəhrəmanlardan yardım uman birisi deyildi. O , yaşananların bənzərliyini anaımsadıb, gələcəyə boylanan birisiydi:

“Oğul niyə məndən himmət istirsən?

Torpaq əsirinin əlində nə var?

Hər aşığın beş gün devranı vardır

Hər əsrin özünün bir “qorqudu” var

...

Səndə öz əsrinin dərdini tanı

Gəz dolan zamanın “Qorqudun” axtar

Raket devranında, atom əsrində

əprimiş “Qorqutdan” sizə nə çıxar?!

      Səhənd geçmişilə günün siyasətlərini yorumladığı kimi , ulusal düşüncələrilədə insanlıq ülküsünü tanımlamaqdaydı.Onun  ulusçuluğu evrənsəlliyindən qaynaqlanan bir anlayışdır. O, faşist siyasətlərə qarşı boynu bükük evrənsəlliyə sığınmır, başı dik ulusçuluğundan evrənsəlliyə bağırırdı:

“ Mən demirəm üstün nəjaddanam mən

Demirəm ellərim ellərdən başdır

Mənim məsləkimdə, mənim yolumda

Millətlər hamısı dostdur qardaçdır

Çapmaq istəmirəm mən heç millətin

Nə dilin , nə yurdun, nədə əməyin

Təhqir eləmirəm hədələmirəm

Geçmisin , indisin , ya gələcəyin

Mən ayirmıram , ayrı salmıram

Qardaşı qardaşdan, arvadı ərdən

Ananı baladan, əti dırnaqdan

Ürəyi ürəkdən , qanadı pərdən

Pozmaq istəmirəm mən birlikləri

Insanlıq birliyi idealımdır

Qardaşlıq , yoldaşlıq, ədəbi barış

Dünyada ən böyük arzularımdır

Ancaq bir sözüm var “ məndə insanam”

Dilimvar, xalqım var, yurdum yuvam var

Yerdən çıxmamışam göbələk kimi

Adamam ,haqqım var, elim , obam var

Qul yaranmamışam yarananda mən

Heç kəsə olmaram nə qul nə əsir

Qurtuluş əsridir insan bu əsr

əsir olanlarda zəncirin kəsir

     Göründüyü kimi Səhəndin ulusçuluğu , evrənsəllikdən qaynaqlanırdı. O , bu nədənlə sağlı, sollu Azərbaycan aydınları içində sözü geçən bir ağ saqqalıdı.

      Səhəndin dədə qorqud boylarına ilgisidə, Güney Azərbaycanda olan aydınlara öz geçmişliklərini anımsadmaqdan qaynaqlanırdı.

S. Behrəngi “ Sazımın sözü”nün basqısından sonra yazar:  Səhəndin bu yapıtı “ Heydər baba” ya belə kölgə saldı. Səhəndin Güney Azərbaycan aydınına etgisi çox olmuşdur. Oxtayın(Ə.Nabdelin) qoşuğunda Türk mitolojisinin qabarması, sözsüz səhəndən qaynaqlanmadadır. Səhəndin deyim biçimi Türkiyə ilə Quzey Azərbaycandan ayrıdır. Onun dədə Qorqud boyları dışında qoşuqlarında da bu görülməkdədir. O, Türk mitolojisini, yazımını, geçmişliyini çox dərindən bildiyi üçün Türk qoşuq özəlliyini yaradıcılığına yansıda bilmişdir. Onun sözü yalnız gağdaş olduğu gənclərə deyil ,Şəhryar kimi tanınmış ünlü birinədə etgili olmuşdur.

     Şəhriyar yazdığı yazqı( məktub) onun necə ulusal ağrılar çəkdiyinin göstərgəsi olduğu kimi , sözünündə yüksək  dəyəridir. O, burada simgələrlə düşüncələrini Şəhriyara axtarı, onun içində yanardağ yartmışdır:

“Bir əlimdə od var bir əlimdə su

Bir üzüm qara qış, biri bahardır

Dosta istəkliyə isti qoynum var

Düşmənə baxışım şaxtadır, qardır

...

Bir ovuc kələkbaz ,qumar baz ilən

Pakbaz olmuşuq, pak uduzmuşuq

Mərd ikən namərdə rəhm eyləmişik

Indi namərdlərə möhtac olmuşuq

Dövlətliyə saxsı lazım olanda

Vurub sındırmışıq öz küzəmizi

Çıxdığımız qını bəyənməmişik

Biz eli atmışıq el atıb,bizi”

    Səhənd burada min illik Türk egemənliyini  anımsadaraq, günümüzdə yazıq günə qalmamıza deyinir. Düzənçi aydınlarla başçıları qamçılayır. Sonra isə Şəhriyara Güney Azərbaycanın aydınının görəvini  anımsadır:

“Bu gün mən Səhəndəm , sən Şəhriyarsan

Gəl başın ucaldaq qoca Tərbizin

Bir kərə yadların daşını ataq

Çəkək qayğısını öz elimizin

         Güney Azərbaycan aydınından  yurduna, ulusuna olan borcunun ödənməsini istir:

“Borc altda yaşamaq yamandır qardaş

Borcluyuq, borcluyuq həm mən həmdə sən

Gör nə ruzgarda, gördə gündədir

Şəhriyar bəsləyən bu el ,bu vətən”

      Biz bu açıdan baxdığımızda Güney Aydınlarının nə kimi borclu qaldıqlarını bilməkdəyik. İndidə özlərini borclu bilməyən nökər düşüncəlilərə  necə aydın  deyə bilərik? Bu kəsim öz nökərçilikliri üçün,  borcunu ödəməyə çalışan aydınlarıda qaralmağa çalışırlar. “Əldən tutmayan yerdə, ayaxdan tutmağı” ərdəm sayıllar. O, Şəhriyara doğru olduğunu mənimsətdi:

“ Bax nə hürmət var onun öz demişi tük papağında

Şəhriyarın tacı əymiş baş durmuş qabağında

Başına savrılan inci çarıq olmuş ayağında

...

Nisgil ol çərçiyə qalsın kı,cəvahir nədi qanmır

Mədəniyət dəbin eylər bədəviyət, bir usanmır

Gün gedir , az qala batsın, gecəsindən bir oyanmır

Bir öz əhvalına yanmı!” (səhəndiyə)

     Şəhriyar , Səhəndə ölümündən sonra  yazdığı farsca dizəgədə yaşamında ən etgili qoşuqçunun Səhənd olduğunu deyər: “U şairi ke əz ço məni bac mi gereft”( O, mənim kimi qoşuqçudan da bac alırdı) Səhəndin, Şəhriyara egtgisi böyük olmuş , onda  Türkçülüğə yönəlmə istəyi yaratmışdır.

      Səhən bütün yönlərilə seçgin bir qoşuqçu olmuş, əlindən gələn yardımı ulusuna etmişdir. Azərbaycan aydını “özgə çırağına yağ tökəndə”, yazıb, oxumaq bilməyən gənc Türklərə öyrətmənlik edib, qoşuq yazdırırdı. Sonrada onları aydınlar içinə salıb, ulusal səsləri çoxaldırdı.

     Farsçılıq kuramçılarıyla fars ağaçılıqları iyrənc işlərilə Güney Azərbaycanda yalnız Türklərə qarşı cinayət etmədilər, onlar acun əkinliyinədə cinayət etdilər. Güney Azərbaycan Türkü öz dilində yazıb oxusaydı , bilimsəl açıdan daha verimli olardı. Onun qoşuqçusununda ağrısı ulusal savaşa götürən soluqanlar(şuar) deyil , gerçək insan konulu qoşuqlar olardı. Güney Azərbaycan qoşuqçusunu soluqana sürükləyən, iyrənc farsçılıq  basqıları olmuşdur. Bu nədənlə Güney Azərbaycan qoşuqçusunun soluqanı, ən gözəl qoşuq örnəkləridir. Çün, onlar bir ulusun ana ağrısı olan konuları yansıtmadadılar. Səhənd özverilə evrınsəlliyi ulusallığa qurban verdı. Çün, onun ulusu öz varlığından yoxsun yaşamaqdaydı. O, böyük qoşuqçunu bir iyrənc farsçılıq , birdə vurdum duymaz Azərbaycan aydınları ulusallıq dırnağına ( ) aldırıb evrənsəl olmağını önlədilər. Ancaq o, Azərbaycan yazımında ölməzdır. Onun indi daha çox oxunması gərəkir. Onun yaradıcılğının incələnməsi ulusal düşüncəmizin çeşitli sorularını yanıtlar. Çün, onun bütün yaradıcılığı bu yönlü sorularamızdan doğmuşdur. Aşağıda verdiyim qoşuqda olduğu kimi:   

 Mən Arazın adıylan
Çox zamandır tanışam.
Ən kiçik yaşlarımdan
Onu rəvanlamışam.
Qoca babam nə vaxt kən
Boğazım ağrıyardı
“Araz keçmişəm” deyə
Boğazımı sıxardı.
Soruşardım ay baba
Araz nədir keçmisən?
Nə kimi şeydir o ki,
Suyundan da içmisən?
Sualımdan babamın
Yaşarardı gözleri.
Üzünün çinlərində
Gizlənərdi kədəri.
Üzümə məyus-məyus
Baxıb deməzdi bir söz
Görərdim ancaq olub
Onun tükləri biz biz.
Sonra da qardaşımın
Adın qoydular “Araz”
Lakin onda da mənə
Aydınlaşmadı bu raz.
Ancaq “Araz” beşikdə
Yatıb yırğanan zaman,
Bu sözləri dinlərdim
anamın laylasından:
“Arazı ayırdılar!
Qum ilən doyurdular.
Mən səndən ayrılmazdım;
Zülmilən ayırdılar.”

                                                                         Ardı var

                                                                         Ersan Erel