جنبش ملي آذربايجان ؛ بازيگر چالش دار

سيد محمدحسين حسيني

امروزه حركت ملي آذربايجان جنوبي در يك شرايط خاص منطقه اي و بين المللي به عنوان يك بازيگر جدي مطرح است. بازيگري كه در هر تغيير و تحول منطقه اي مي تواند نسبت به اكثر بازيگران منطقه اي نقش مؤثري را ايفا نمايد. اكثر استراتژيست هاي جمهوري اسلامي و برخي از استراتژيست هاي منطقه اي و بين المللي معتقدند كه قابليت بازيگري " حركت ملي آذربايجان" بيشتر از آن تصوراتي است كه در غرب و منطقه آن وجود دارد. حتي در داخل حركت ملي آذربايجان افرادي هستند كه درك درست از وضع استراتژيك خود ندارند. ولي مطالعه شاخصه هاي يك جنبش اجتماعي كه به سطح بازيگري درسطح ملي و منطقه اي رسيده است، نشانگر اين است كه نمودار حركت ملي آذربايجان در اين شاخصه ها در حد استاندارد است. فقط مطالعه دقيق و علمي قيام خرداد ماه آذربايجان ،‌سطح بازيگري جنبش ملي آذربايجان را مشخص مي كند. در اين قيام با اينكه وسايل اطلاع رساني در حد نزديك به صفر بود ، 35 شهر آذربايجان لنگرهاي امنيتي دولت تهران را به لرزه درآورده و عملاً در طول يك ماه ، توزيع قدرت را كه يكي از كارويژه هاي هر دولت است، در شهرهاي آذربايجان با اختلال جدي مواجه كرده بودند.

جمهوري اسلامي با درك سطح بازيگري حركت ملي آذربايجان ، نگراني و توجه بيشتري براي كاستن از سطح بازيگري اين جنبش سياسي – اجتماعي آذربايجان نشان داد و با درك شرايط آينده خاورميانه ، كه صد در صد آبستن حوادث بزرگ است، برنامه هايي در دستور كار دارد كه به چند مورد اشاره مي شود؛

1-  جمهوري اسلامي بر اين اعتقاد است كه حمله به كليت جنبش آذربايجان هميشه به نفع دولت تهران تمام نشده و بايد منازعه دولت تهران با آذربايجان را به منازعه آذربايجان با آذربايجان تبديل كرد. كه شامل اختلافات استان با استان و بعد ايجاد اختلاف بين طيف هاي مختلف حركت ملي آذربايجان است.(امروزه مطالعه پروژه هاي نهادهاي امنيتي و سوالاتي كه در بازداشتگاههاي وزارت اطلاعات از فعالين مي شود بيانگر اين نكته است كه دولت تهران ‌براي طيف و يا گروهي كه با طيف ديگر حركت مشكل دارد، با هدف پررنگ تر شدن اختلافات فضاي لازم را به وجود مي آورد).

2-  دولت تهران از بين المللي شدن حركت ملي آذربايجان وحشت دارد  به همين جهت تلاش مي كند شاخصه ها و استاندارد هايي را كه مبين يك حركت سياسي – اجتماعي است از حركت ملي آذربايجان بگيرد. به عنوان نمونه دولت تهران در تلاش است قدرت بسيج پذيري ، استراتژي واحد،‌ داشتن رهبري ، ... را در حركت از بين ببرد و با بكار بردن اصطلاحاتي مانند تجزيه طلبان، شورشيان ، آشوي طلبان و ... مي خواهد از به وجودآمدن تصور يك جنبش سياسي از حركت ملي آذربايجان در دنيا ، جلوگيري كند. و از طرفي با ناميدن تجزيه طلب كه در حقوق بين الملل طرفدار ندارد، دستشان براي سركوب فعالين حركت باز باشد.

3-  دولت تهران با ساماندهي كردها در شهرهاي آذربايجان ، يك بحران هدايت شده و در عين حال قابل كنترل را به اجرا گذاشته و بر اين باور است كه مناقشه تورك ها و كردهاي مهاجر مي تواند بخش عظيمي از پتانسيل حركت ملي آذربايجان را به اضمحلال بكشاند.

4-  دولت تهران ، توركيه و جمهوري آذربايجان شمالي را عمق استراتژيك حركت ملي آذربايجان مي داند و با روي كار آمدن حزب عدالت و توسعه در توركيه و با انعقاد قرارداد امنيتي با اين كشور ،‌تا حدودي نگراني خود را از جانب توركيه از بين برده است. از طرفي با نفوذي كه در سازمان پ. كا. كا. دارد ، هرزمان بخواهد مي تواند امنيت توركيه را با چالش مواجه سازد. اما در مورد جمهوري آذربايجان فوق العاده نگران است و وجود اين كشور را به ضرر امپراطوري خود قلمداد مي نمايد. به همين جهت چهار سطح از سياست را در جمهوري آذربايجان شمالي دنبال مي كند كه عبارتند از :                                                                                                                             الف- ايجاد يك گروه اسلامگرا و سازمان دهي آن در كل آذربايجان با عنوان حزب اسلامي آذربايجان كه در 17 شهر شعبه دارد و 600 نفر از اعضاي رسمي و غيررسمي اين حزب در شهر قم علوم حوزوي همراه با دروس مربوط به عمليات رواني خواندند و به آذربايجان برگشتند و 160 نفر ديگر نيز دوره هاي "شهادت طلبانه" را در ايران گذراندند.                                                                                ب- سازمان دهي گروههاي قومي تالش، آوارها و در شرايط حاضر هم كردها در جمهوري آذربايجان. امروزه در كشورهاي مختلف جهان سرويس هاي اطلاعاتي ايران با تالش هاي مهاجر آذربايجان ارتباط برقرار كرده و آنها را به سمت دشمني با دولت جمهوري آذربايجان سوق مي دهند. شبكه تلوزيوني برون مرزي "سحر" وابسته به سپاه پاسداران ايران بيشترين تلاش را در اين راستا انجام مي دهد.                                                                     ج- حمايت از ارامنه جهت استمرار طويل المدت اشغال آذربايجان و همچنين حمايت غيررسمي از استقلال قره باغ ؛ در شرايط كنوني 50 شركت وابسته به نيروهاي امنيتي دولت تهران با پوشش هاي مختلف و  همچنين يك رادار نظامي دولت تهران در قره باغ فعال است( البته دولت تهران  برنامه هاي قومي را نيز براي ايجاد گروه استقلال طلب در نخجوان در دست اجرا دارد).                                                                                                      د- دولت تهران تلاش مي كند چند تا از لابي هايش را در دولت جمهوري آذربايجان حفظ كند و اين لابي ها پيام دولت تهران را بي واسطه به الهام علي اف برسانند و در شرايط حساس مانند انتخابات پارلماني و رياست جمهوري با حمايت سياسي از الهام علي اف و حزبش امتيازات كوتاه مدت دريافت نمايد.

5-  دولت تهران سعي مي نمايد با بزرگنمايي روابط باكو – اسرائيل ، دولت جمهوري آذربايجان را در مقابل دينداران آذربايجان جنوبي قرار دهد.

6-  دولت تهران با انعقاد قرارداد با ارتش سري ارمنستان (آسالا) در نظر دارد در مواقع بحراني ، شكار فعالين قوي حركت ملي آذربايجان را به آنها بسپارد.

7-  دولت تهران هر روز حدود 120 نفر از سرويس هاي اطلاعاتي خود را از استانداري تبريز و اردبيل ، با پوشش هاي مختلف از جمله تاجر و ‌ روزنامه نگار به باكو مي فرستد، تا نبض تحولات اين جمهوري را به روز داشته باشد. البته چندين نهاد رسمي دولت تهران از جمله كميته امداد ، دفتر فرهنگي ايران در باكو، انتشارات الهدي، ... علاوه بر جمع آوري اطلاعات ، نفوذ قابل توجهي در برخي از لايه هاي جامعه آذربايجان دارند. آقاي اجاق نژاد نماينده فرهنگي ايران كه يكي از نيروهاي امنيتي ايران مي باشد، در بين دينداران باكو به عنوان ريش سفيد شناخته مي شود و كتابهاي ديني به نفع جمهوري اسلامي را به نويسندگان باكو سفارش مي دهد.

8-  دولت تهران با شناسايي افراد نويسنده در سراسر جهان ، از آنها مي خواهد كه عليه كشور آذربايجان و توركها مطلب بنويسند. البته نزديك 220 سايت و وئبلاگهاي اينترنتي هم با اسامي مختلف بر عليه آذربايجان فعال نموده است.

9-  دولت تهران تلاش دارد بازي را در زمين آذربايجان انجام دهد تا حركت ملي آذربايجان را در زمين خود درگير نمايد. به عنوان نمونه 80 سال است كه حركت ملي آذربايجان تلاش مي كند افترايي را كه كسروي خائن با عنوان "آذري شاخه زبان فارسي است" مطرح كرده است را برطرف نمايد. و اكنون نيز با به وجودآوردن كلماتي مانند آران، ايران شمالي، ... سعي ميكنند حركت ملي آذربايجان اكثر وقتش را صرف افترازدايي بكند تا ابتكار.

ملاحظات راهبردي حركت ملي آذربايجان:

ü                  اختلافات در درون حركت به حداقل سطح اش برسد. فعاليني كه صاحب رسانه هستند سعي كنند حركت را به خودخوري نكشانند، امروزه بيشتر تنش ها در فضاي مجازي اينترنت است و در داخل آذربايجان اختلافات جدي وجود ندارد. صاحبان رسانه ها فضا را بيشتر درك نمايند.

ü                  فعالين و نخبگان حركت ملي آذربايجان ادبياتي را به وجود آورند كه وزن حقوقي و سياسي داشته باشد و اين ادبيات بيانگر واقعي يك جنبش سياسي- اجتماعي و ملي باشد. به عنوان نمونه اصطلاح "فدراليسم" نمي تواند مبناي يك جنبش سياسي – اجتماعي منطقه اي باشد، بلكه تفويض بخشي از قدرت دولت مركزي به استانهاو ايالتهاست. ولي جنبش "حق تعيين سرنوشت " (در چارچوب استقلال طلبي) مي تواند مبناي يك جنبش سياسي منطقه اي باشد. البته فدراليسم مي تواند به عنوان يك فاكتور در هنگام مذاكره با دولت تهران مورد استفاده قرار گيرد.

ü                  در مذاكره با سران كردها بايستي آنها را متوجه كرد كه ابزار بازي هاي كثيف دولت تهران هستند و از اين كار سودي عايدشان نمي شود. لازم به ذكر است كه بايستي مردم آذربايجان غربي را متوجه اقدامات شوم تروريست هاي كرد بنماييم.

ü                  حزب عدالت و توسعه و دولت اردوغان كل توركيه نيست و فرصت هاي مختلفي در لايه هاي مختلف اجتماعي توركيه وجود دارد كه مي توان از آنها به نفع حركت ملي آذربايجان سود برد. در جمهوري آذربايجان نيز با در نظر گرفتن منافع ملي اين جمهوري ، مي توان از ديپلمات هاي آنها جهت شناساندن حركت ملي در جهان بهره برد.

ü                  در مورد سازمان هاي تروريستي ارمني كه با دولت تهران قراردادهاي همكاري دارند ، اطلاع رساني لازم صورت گيرد.

ü                  فعالين خارج تلاش نمايند كميته هاي حقوق بشر و كميته هاي دفاع از زندانيان سياسي را ايجاد نمايند و بخش عظيمي از فعاليتشان اطلاع رساني در خصوص اوضاع وخيم آذربايجان به نهادهاي بين المللي باشد.

ü                  نسل كشي توركهاي آذربايجان توسط دولت تهران در زمان پهلوي را به صورت جدي در جهان مطرح و حوزه رسانه اي دنياي تورك و برخي NGO هاي بين المللي را در اين خصوص آگاه سازند.

ü                  حركت ملي آذربايجان بايستي تغيير و تحولات منطقه اي را تجزيه و تحليل عميق نموده و سناريو خود را از امروز تهيه كرده ، براي هر سطحي از تحولات سناريوي خاصي را تعريف نمايد.

ü                  در درون حركت ملي آذربايجان احزاب مختلف به وجود آيد تا تمام قشرهاي ملت آذربايجان پوشش داده شوند. و در موارد حساس رؤساي احزاب بتوانند از طريق تشكيل شوراي رهبري از طرف ملت برنامه ريزي كنند.

ü                  از اكنون دايرةالمعارف آذربايجان جنوبي تهيه شود و دوستان، دشمنان ، امكانات ، مقدورات، محذورات، مناطق استراتژيك ، شعارها، ... را مشخص نمايند تا در مواقع بحراني با خلاء اطلاعاتي مواجه نشوند. (البته اين مجموعه بايستي نزد رهبران حركت حفظ شود). از طرفي بدين طريق كليدواژه هاي حركت ملي آذربايجان تنظيم مي گردد. براي نمونه از اصطلاح هاي ؛ ملت آذربايجان، قيام خرداد 85 آذربايجان، مرزهاي تحميلي آذربايجان، دولت شبه مدرن فارس، حق تعيين سرنوشت، امپراطوري ايران، نسل كشي  1325 آذربايجان، دولت ملي آذربايجان در سال 1324،...  مي توان نام برد.

ü                  مراكز مطالعاتي در حركت ملي بايد فعال باشند و از نخبگان دنياي تورك مي توان در اين مراكز بهره برد.

ü                  حركت بايستي از حالت مكانيكي به حالت ارگانيكي درآيد و گروههاي مختلف در حوزه هاي حقوقي، سياسي، استراتژيك، اقتصادي، ... فعال باشند.

ü                  فعالين خارج از كشور تلاش نمايند رسانه هاي مختلفي را براي اطلاع رساني حركت ايجاد نمايند.

ü                  خاطرات زندانيان سياسي و سوالاتي كه از آنها پرسيده مي شود  جمع آوري گردد تا سوالات فني وزارت اطلاعات ايران نسبت به حركت ملي مشخص گردد.