DÜNDƏN
BU GÜNƏ GÜNEY AZƏRBAYCAN
( 9 )
Güney Azərbaycan ulusal demokrat devlətindən sonra
Aydınlarımız
Güney
Azərbaycnın ulusal demokrat devlətindən sonra,
Azərbaycan bütün alanlarda başsız qaldı. 10 minlərlə
Güney Azərbaycanının ulusal çıxarlarını düşünən
gənclərini Tehranın qoşunu acımasızca öldürdü.
Öldürməyənləri isə dustaqlara, sürgünlərə
yolladı. Bu soyqırımdan sonra ara sıra İranda olan
toplumsal dəyişiklər sonucu Aəzərbaycanlı aydınlar
söz deməyə başlayırdılar. Ancaq Fars ağaçılıq
(pan farsist) kuramçılarının Türk sancısı olduğu
üçün, çeşitli araclarla Azərbaycançılıq düşüncəsini
yayındırırdılar. Bu düşüncənin yetginliyə
ərməməsindən yana anlamsız oyunlar ortaya atırdılar.
Ulusal düşüncə dayağı olmayan aydınlarda bu oyunlara
qatılıb, açıq olmasada dolayı yollardan Farsçılığa
yardım edirdilər. Geçmişdə
əski Fars yazımını zəngin edən saraylarımızın
görəvinə bunlar üstlənmişlərdir. Çeşitli
alanlarda bəslədiyimiz çağdaş Fars yazımı(
toplumsal yazımı, iqtisad yazımı, siyası yazımı,
əkinsəl yazımı,...,) bunun göstərgəsidir.
Bəslədiyimiz bu yazımlar Güney Azərbaycan
gənclərinin qanını Təpə göz kimi içməkdəydi
. Bu konunu içinə sindirəməyən Səhənd, Şəhriyara
səslənərkən sayqı sınırlarını
belə təpikləyib, ünləmlə( nidayla) bağırırdı:
Özgə çırağına
yağ olmaq bəsdir!
Doğma
ellərimiz qaranlıqdadır!
Yanıb, yandırmayaq
yadın ocağın !
Evimiz soyüxdür,
qışdır şaxtadır!
Güney
Azərbaycan aydınının Farsçılıq ülküsünə
bilmədən yardım
etməsinin neçə nədəni varıdı.Bunları içlə
,dış nədənlərə ayırmaq olar.
İç
nədənlər:
1-
Ulusal kimlik
bilgisizliyi: Güney Azərbaycan aydını bu konuda
bilgisiz olduğundan özgə aracına sarılırdı.
2-
Öz dilində
eytim yoxluğu( dil bilgisizliyi): Öz dillərində
eyitim almadıqları üçün istəklərini, düşüncələrini
farscaya axıdırdılar.
Dış nədənlər:
3-
Qonaqlıq payi,
aşağılıq duyğuları : Öz yurdlarında
yaşadıqlarına baxmayaraq, ulusal dəyərlərdən
yoxsul olduqlarından, aşağılıq
duyğularının aşılıandığından,
farslara dil kirası verirdilər.
4-
Düçüncəçilik(idoloji)
modaçılığı ,ünlülük sayrılığı : Çeşitli çağdaş
düşüncələrin egemən dillə ölkəyə axmasından
dolayı modaya uyub, pozlanmağa çalışırdılar.
5-
Devlət basqısı
: Türkcə
basım, yayının yasaq olduğu üçün farsca yazırdılar.
Güney Azərbaycan aydınının farsca yazmasının
gənəl nədənləri
bunlardı. Bu aydınlar bu nədənlərlə özgə
çırağına yağ töküb, Azərbaycanı qaranlığa
buraxırdılar. Göründüyü kimi bu
nədənləri Türkcə yazmamağa yetərli kanıt
olaraq göstərmək doğru deyildir. Bu nədənlərə
aldırmayıb, Türkcə yazan bir çox yazıçı ,qoşuqçünü
örnək göstərmək olar. Güneydə oxula getməyən,
ancaq Türkcə yazıb, yardan, dönəminə görə
dəyər qazanan bir çox qoşquçu vardır. Y. Şeydanın
ədəbiyat ocağında bunların çoxunun adları
geçir. Onlar bu işlərilə nə qorxdular, nə modaya
uydular, nə devlətə baş əydilər, nədə düşüncəsizliyə
vardılar. Onlar Güney Azərbaycan Türkçülüyünün düşüncə
bayrağını dalğalandırdılar. Bir çoxlarını
Türk toplumu yüksək dəyərləndirib, ünlü etdı.
Fasçılar sürəkli olaraq Azərbaycan aydınının
başını qatmaq üçün gənəl iran sorunlarından
yararlanırdılar. Bu konu ən çoxda solçu aydınların başını
qatırdı. Qarını önə verib, başı, dili
unutdururdular. Qarının aclığını beyin düşünmədən,
dil demədən, necə yorumlamaq sorusuna isə anlamsız yanıtlar
verirdilər. Soyut yanıtların yobazlığını aydınlığa
tanımlayıb, Türk toplumunuda özləri kimi yerdə süründürənləridə
vardı. Ə. Kəsrəvdən tut Xəlil məlikiyə
kimi bir çoxları bu yolun yolçularıydı. Farsında Ehsan
Təbəri kimi Toplumçusundan Tut, M.şirazi, Ə.Rəfsəncani,
M.Rəcəvisinə kimi dinçilərinin bütünü bir ağızdan
koroş to be xab, ma bidarim deyirdi.
Güney Azərbaycanın ulusal
düşüncəsinə ışıq tutan çoxlu aydınlarımız
oldu. Bu gün orada yüksəlməkdə olna ulusal səsin yaradıcıları
onlardılar.
HEDƏR BABA DEVRİMİ
Güney Azərbaycan ulusal demokrat devlətinin yenilgisinin ağrı
acıları içində qıvrlan
Türk ulusu, 1953 də Heydər babanın səsilə özünə
gəldi. Oğulsuz qalan ananın istəyindən doğan bu
səs, bir anda Azərbaycanın uca dağlarından bütün Türk
acununa varoluş qıhası çəkdi:
Bir uçaydım
bu çırpınan yelinən
Bağlaşaydım
dağdan aşan selinən
Ağlaşaydım
uzaq düşən elinən
Bir göreydim
ayrılığı kim saldı
Ölkəmizdə
kim qırıldı kim qaldı!
Türkün geçmişlik nisgillərini anımsadan Hedər
Baba dizgəsi (mənzuməsi-poeması) , dağılmış
yurdun, yasaqlanmış dilin bağlı qapılara açarı,
tozlanmış bəlləklərin qan damarı oldu. Bir anda
acunun gəlmiş, geçmiş qoşuq ölçüləri tartısına
(tərəzisinə) qoyuldu. Məncə bu tartılarda nə
dedilər isə əskik deyildi. Bu dizgənin birər
dizəsi (misrası) Azərbaycan
gələnəksəllərinin duyğusal çiziləyi (
tablosu) olduğu kimi, Türk dilinin də dağ balıydı.
Dillə uyğun qalıbın birləşməsi sonucu bu
bənzərsiz dizgə yaranmışdır.
Bilindiyi kimi Şəhriyar yaşamını Hafizin kölgəliyində
geçirib, yüksək deyim bacarığına görə çağdaşlarından
seçilirdi. O, bir çox qoşuğunda bu konuya deyinmişdir. Ərəb
əruzunun qalıbları onun ağız yemişiydi. Buna görədə
farsca qoşuqlarında istər
istəməz beyin axarı ilə əskilərin qalıblaşmış
deyimləri yansıyırdı.
Şəhriyarın əskiçiliyə dayalı çevrəsidə
onun baxışlarını dumanlı , sisli anımsallığa
sürüklüyürdü . Yeniçiliyə Ayniştənə salam,
ana,..., kimi qoşuqlarla
boylansada alışamırdı . Oda başqa Azərbaycanlılar
kimi kimliksiz yaşayır, düşüncələrilə acunu alt
üst etsədə itirdiyini axtarırdı. İtirdiyinin nə
olduğunu bilmir, ağa qara deyilən dönəmin səsini
Tehranla, Tehranlılara anladırdı. Ancaq Onu anlayacaq dil
Tehranda sürgündəydi. Axtardığını anasının
anımsatması ilə tapdı.
Bu dil onun damarında axan qan olduğundan bal kimi süzülüb,
dizələrə düzüldü. Könüldən kopan bu sözləri
kimsədən öncə eşitməmişdi.
Beyin axarında aşıqların sazlarından, ataların
deyimlərindən , sözlərindən, anaların laylasından,...,izlər
vardı.
Şəhriyarın Heydər babasının özəlliyi
onun Türkcə beyninin uşaq olmasından qaynaqlanırdı.
Onun qoşuq bəlləyi farscada olduğu kimi , Türkcədə
qaralanmamış qalmışdır. Buna görədə o yeni
bir dil açar uşaq kimi yaşamını ərişməyəcək
gözəlliklə deyə bilmişdi. O, Heydər babanıhansı qalıbda
yazdığını belə bilmirmiş. Yazdığı
qalıbın 11 hecalı qoşma olduğunu sonralar öyrənmişdir.
Hedər baba gözəlliyi dil , qoşuqçu, qalıb,
zaman, məkan birləşimindən yaranmışdır. Bu özəlliklərə
birdə bütün ulusal kimlikdən yoxsun edilən, Güney
Azərbaycan Türkünün dil özləmi əklənincə,
Heydər baba devrimi yaranmışdı. Heydər baba
dil özəlliyinə görə böyük bir sözlükdür.
Bu devrim yalnız Güney Azərbaycanda deyil, az bir sürə içində
acunda olan dildaşlarından yanıtlarla qarşılandı.
Güney Azərbaycanlının o günə kimi sınırları
aşan belə bir səsi olmamışdır. Şəhriyar
Güney Azərbaycanlıya yalnız ölkədə kimlik
vermədi. O , Güney Azərbaycanlıya
uluslararası bir kimlik qazandırdı. İndiyə kimidə
onun yaratdığı dalğalar Güney Azərbaycanın
ulusallığında əsin
(ilham) qaynağıdır. İkinci acun savaşında
deniz səssizliyi faşıst
Almanların ayağı altında inləyən Fıransızlara
dirənişdə nə verdisə, Heydər baba ondan daha
çoxunu Güney Azərbaycan Türkünə verdi. Hedər babanın
etgisində bir çox təpəciklər dağ oldu.
Şəhriyar Hedər babanı yazarkən Tehranda
yoxsul yaşamını sürdürürdü. Bunu yazdıqdan sonra azacıq
üzünə açıq olan Fars qapılarıda qapadıldı. Bu
nədənlə Tehranın qeyrəti yox Şəhriyarı
saxlamağa / gedirəm Tərbizə qoy yaxşı yaman
bəllənsin deyərək, oradan ayrılıb, öz doğma
yurduna gəlir. Yurdu onu illərini sürgündə yaşamış
öndər kimi bağrına basır. Burada onun yaşamı düzənə
düşür, qırımlarla yoldaşlarını ayırd edir.
Şəhriyarın heydər babası yalnız
Türk dilinin sevdalılarını sevindirmədi, ona (Türk dilinə)
qırım kəsilən Mürtezəvilərində ağzını
bağladı. Bir sözlə Hedər baba Türkü sevindirdi, qırımları
üzdü. Bu yapıtın dil gözəlliyilə,
özəlliyi Azərbaycan Türkündə ulusal düşüncəni
oyatdığı kimi , gələnəksəl, görənəksəl
Türk törələrinin coğrafiyasıylada vətən
xəritəsini çizdi. Bu nədənlə heydər baba Güney
Azərbaycanlını dilsizlikdən dilliliyə,
vətənsizlikdən vətənə götürdü.
Birinci Heydər babada başdan dibə kimi
Azərbaycan Türkünün gələnək , görənəkləri
, çeynənməmiş deyimlərlə, ata sözləri ağırlıq
edir. Bu yapıtda qoşuqçunun acun görüşü yalın (sadə)
bir dillə verilmişdir. İkinci Heydər babada isə
qoşuqçunun siaysı görüşləridaha ağır basır.
Bu konularla bağlı çoxlu yazılar yazıldığından
sözün uzunluğu bizə düşməz. Bu nədənlə qoşuqçunun
başqa Türkcə yapıtlarında gəzinmək olar.
Şəhriyarın Heydər babasına ən çox
sevinən, səsləri çıxmayan Güney Azərbyacanın qoşuqçularıyla,
yazıçıları oldular. Egəmən düşərgəsində
egemən dilin ən kəsərlilərindən olan kimsə
onların səsinə səs vermişdir. Buna görədə özü
demişkən: Dağa dağlar dayağ oldu! Bir anda azdırılmış
Türkün solçusuyla, sağçısı Heydər babanın
gizəmli kölgəsində birgə ayın şayın
soluq alaraq, səsdaşlığa başladılar.
Səməd ondan latın Amerikada çiriklik umdu,
Səhəndə isə ondan daha çox Türkcə yazmasını
dilədi.
Şəhriyarın Heydər babasından
başq birçox gözəl
Türkcə yazdığı qoşuqlar vardır. Onların
ən başında Səhəndiyə durur.
Səhəndiyənin yazmasının nədəni Güney
Azərbaycanın ulusal qoşuqçusu B. Q. Səhəndin
Şəhriyara Məktub adında qoşuquna yanıt olaraq
yazılmışdır. Səhəndin məktubunuda olan
ittihamlar doğru olduğundan Şəhriyarı yardıcılıq
zirvəsinə kimi qamçılamışdır:
Bir əlimdə
qələm bir əldə kağaz
Xəyalım boylanır
damdan duvardan
Bşımda yar bağın
gəzmək havası
Qapılar bağlıdır
yol tapım hardan?!
...
Mavi eyvanında saz
çalır zöhrə
Bürcündə ya çəkib,
dayanıb keyvan
Layiq var girəm
qəsrinə məndə
Qıllı papağımla
qırıx ,sazımla?!
...
O bu ehtişamla bu
tamtaraqla
Qapısın üzümə
aşmasa nə var
Şahla rəyətin
dostluğu tutmaz
Mən bir obaliyam,odur
Şəhrəyar
...
Özgə çırağına
yağ olmaq bəsdir
Doğma ellərimiz
qaranlıqdadır
Yanıb,yandırmayaq
yadın ocağın
Evimiz soyuxdur , qışdır
şaxtadır!
...
Belə bir içdən(səmimi) ittihamları yanıtsız
buraxmaycaq qoşuqçuydur Şəhriyar. Buna görədə
səhəndin zirvəsinə boylanıb,
səhəndiyylə lə qardaşına səsləndi
(1967.ildə). Özü dediyi kimi: bütün yapıtlarını
ikinci kəz yenidən yaza bilərdi, ancaq
səhəndiyəni yox. Səhəndiyə duyğusallığına
, axıcılığına görə gerçək bir zirvədir.
O, burada içdən ittihamları yanıtladı:
Bax nə hürmət var onun öz demişi tük papağında
Şəhriyarın
tac əymiş başı durmuş qabağında
Başına savrılan
inci, çarığ olmuş ayağında
Vəhyidir şeri,
mələklərdi pıçıldır qulağında
Ayələrdir dodağında.
Hedər baba ilə başlanan səsdaşlığı
nəcədə yüksək dəyərləndirər:
Elimi arxamı gördükdə
zalım ovçu qısıldı
Sel kimi zülmü basıldı,zinə
arx oldu,kəsildi
Gül gözündən yaşı
sildi
Tor quran ovçu atın
qovmada sındı, geri qaldı
Özü getdi,toru qaldı.
Şəhriyar burada
fars ulusçularının basqılarına öz düşüncəsin
bildirməklə yanaşı, özgəylə özün sınırlarında
çizməkdədir. Bu sınır ayrımı sonralarda şəhriyarın
bir çox Türkcə qoşuqlarındə vurğulanmışdır.
Özəlliklədə Quzey Azərbaycanın qoşuqçularına
yazdıqlarında bu açıq görülməkdədir.
Səhndiyədə Şəhriyar gənəldə ulusal
düşüncələri yüksək qoşuq dililə yanıtlamışdır:
Dedin : Azər elinin
bir yaralı nisgiliyəm mən
Nisgil olsamda gülüm bir
əbədi sevgiliyəm mən
Yad məni atsada öz güllərimin
bülbülüyəm mən
Elimin farsıcada
dərdini söylər diliyəm mən
Həqqə doğru
nə qaranlıq isə el məşəliyəm mən
əbədiyət gülüyəm
mən.
Bilindiyi kimi
səhəndiyə aydınlar arasında daha çox
bəyənilən bir dizgə oldu. Bu dizgənin konusu
gənəldə olusal ağrı, acılıardır. Qoşuqçu
burada Güney Azərbaycanın ulusal açıdan başına
gətirilən ağrıları paylaşan Səhəndlə
bündaşlıq edir. Bunu oxuyan bir Türk, istə istəməz
qavrayan kimi ulusal kimliyilə bağlı sorularla qarşılaşar.
Bilindiyi kimi şəhriyar çağdaş fars qoşuğunun da zirvəsində
olan birisiydi. Buna görə farsçılıq kuramçıları onu
ata bilməzdilər. Ancaq onlar onun Türkcələrini görməzdən
gəlmək istirdilər. Türkcələrinin öncədə
dediyim kimi nitəliklərinə görə farscalarına ağır
basdığ üçün atamadılar. Çün, onun bütün Türkcələri
Güney Azərbaycanlının ağız dadı olmuşdur. Bi
nədənlə onun Türkcələrində ulusallığa kölgə
düşürməgə çalışdılar.
Quzey Azərbaycan bağımsızılq qazanandan
sonra iran islam devlətinin canına birə düşdü. Onlar bu
devləti içlərinə sindirməmək üçün çeşitli
yollara əl atdılar. Bu yollardan biridə Şəhriyarın
qurduğu tinsəl körpüydü. Şəhriyar Güneydə sevildiyi
kimi quzeydə də sevilir, nisgillə anılırdı. Onun Türkcələri
ilə bağlı quzeydə çeşitli yazılar ,doktora
tezləri yazılmış, adı bir çox yerə verilmidir. Bu
sevgini bilən iran islam devləti yol açılan kimi
Bakıda onun adına qurum, eləcədə gündəc
buraxmağa başladı. Bilimsəl ilşgilərdə öz
siyası çıxarlarına yönəlik pozqunçu işlərə
əl atdı. Bu konuyla bağlı sonralar geniş bilgilər
verəcəyik.
1993 .ci ildə Bakının flarmoniya salonunda Şəhriyar
toplantısı geçirilirdi. Orada İran islam devlət adamlarıyla
yanaşı çoxlu Azərbaycanında yazımçıları varıdır.
İrən devlətinin özümləyicisi ( təmsilçisi) olan
Ə. Ə.Şeirdost Şəhriyarın
səhəndiyəsindən deyə bu dizələri (
misraları) oxudu:
Dərdimiz sanmaki bir
Tərbiz o Tehrandır əzizim
Ya ki biz Türkə
cəhənnəm olan irandır əzizim
Yox bu din davasıdır,dünya
tilit qandır əzizim
Türk ola fars ola düzlük
daha talandır əzizim
...
Dini atmış
elə yavrum daha bel bağlamaq olmaz
O gülüb ağlayada,
onla gülüb ağlamaq olmaz
Şeytanı bağlamaq
olmaz.
Orada biz buna qarşı çıxdıq. Çün, biz ondan öncə
şəhriyarın səhəndiyəsində xoruz səsi
eşitməyən bu dizələrinioxuyub, duymamışdıq.
Sayın M. Əzizinin belə səsindən bunları eşitməmişdik.
Şəhriyarın diriliyində belə bir qaralamalar olmamışdır.
Sonra bəlli oldu bu tapşırığı Şeirdust ( iranın
irşad idarəsinin müşaviri) Ə. Fərdi kimi sayrı
birinə vermiş, oda ipəyə bez yamayaraq işini görmöş
olmuşdu. İrşad qurumunun o toplantı üçün
tələsik bastığı kolliyate Türkiye Şəhriyar
bilikli olaraq çoxlu təhriflərlə basılmışdır.
Bu işi görən Ə.
Fərdi yapıtın ön sözündə yalnız öz
təhriflərini doğru göstərməyə çalşmışdır.
Səhəndiyəyə artırılan bu 17 dizənin
yamağ olduğu, Ə.fərdinin sayrılığından
yansıyan əzizim ipilə açıq görünməkdədir.
Qoşuqdan anlayan birisi öncədən belə
Səhəndiyəni oxumasada bu artırılanların yamaq
olduğunu anlar. Fərdi yalnız Səhəndiyəyə
17 dizə artırmamış orada olan ulusçuluq anlayışını
daşayan sözcükləridə dəyişmişdir. Yalançılığını
mənimsətmək üçün ön sözdə bunları vermişdir.
Ə. Fərdi İranın siyasətinə uyğun Şəhriyarın
adına bir neçə qoşuqda artırmışdır. Bu qoşuqlarda
da şəhryarın yüksək yardıcı ruhu deyıl,
Ə. Fərdinin alçaq uyduruc
düşüncələri sezilməkdədir.
Quzey Azərbaycan bağımsız olandan sonra, İranın
sancılarının başında gələnlərin
biridə əlifbaidi. Buna görədə iran islam devlətinin
iyrənc siyasətçiləri burada da şəhriyarı
ərək seçdilər. Onların əl altısı olan Ə
.Fərdi Türk evladı
qeyrət vaxtıdır başlıqlı bir bir soluqanı
qoşuq olaraq yazmış, Şəhriyar adına bastırmışdır.
Bu uydurmaların biri belə şəhriyarın diriliyində
ortada yoxudur. Ə. Fərdinin şəhriyar adına uydurduqları
başdan dıbə İran islam devlətinin soluqanlarıdır.
Adı geçən soluqanın sonlarında çox ağır
təhqirlərləyanaşı, məntiqsiz sözlər gəvşəməli
olur:
Qovzayın nəreye
təkbirlə müsəlmanlığızı ( sözcüklər Türkcə
olmadığı üçün nəsnə anlamadıq . Buna gördə
nə qovzamaq istirsə özü bilər)
Fars tək sabit edin
islama salmanlığızı
Farsı Türkə
ərəbə faiq edən salmandır ( onda
Məhəmmədlə 12 imama , neçə yüz min seyid olan
ərəbədə bir quş. Üzünüzü yaxşı açdınız
)
Göstərin sizdə bu
bilqeysə müsəlmanlığızı ( bətbaxdın oğlunun
kişilərlə kişicə danışmasıda yoxdur.
Ayib olsun!)
Hər kim allahına
baş əymədi heyvan qalacaq ( səsinizlə dilinizdən
bəllidir )
Sizdə heyvanlara(
cumhuriye islamını deyir. Dil anlarsanızsa bildirik.) bir
bildirin insanlığızı ( İnsanlıqdan
danışan Rıza şahla Məməd Rızaya nə
qədər dediksə anlamdılar. Siz yazıq heyvanlar hardana
anlayacaqsız!? )
Fərdinin uydurmaları yalnız yazıb artırdığı
qoşuqlarla bitməmişdir. O , ətək yazılarında
da bu uydurmaçılığı sürdürmüşdür.
Mir mustafa dayı
uca boy baba
Heykəlli saqqallı,
Tolustiy baba
Eylərdi yas
məclisini toy baba
Xoşginabın abrısı
ərdəmi
Məscidlərin,
məclislərin görkəmi
Atamın
dayısı olan Mir mustafa çox güclü, uca boy eləcədə
uzun saqqallıydı. Licimi Rusiyanın ünlü filosof yazıçısı
tolustoya bənzəyirdi. Ruhi baxımdan Firdosiyeə çox oxşayırdı....
Kimsə Şəhriyarın Heydər babasında
Firdiosinin adının çəkildiyini görmüşmü?
Firdosi kimi qan
tokməyə öyünən birinin adının bu dizgədə çəkilməsi
Şəhriyarın ruhuyla çəlişgidə deyilmi?
Şəhriyarın Y. Şeyda, prof. H.
Məmmədzadə öncələri qoşuqçunun onayıla Türkcələrini
buraxmışlardır. Biz bunlarda birdənədə təhrif
görmürük. Çün, onlar buraxılanda Şəhriyar özü yaşayırdı.
Ə. Fərdinin özü dediyi kimi, Bakıda olan toplandıya
tələsik düzənlədiyi bu basqı başdan dibə
təhriflərlə doludur. Onun yazınsal dəyəri yoxdur.
Gələcək quşaqlar bunu bilməlidirlər. Ə.
Fərdinin düzənlədiyi basqıda Türkiyəyə
xəyalı səfər dizgəsidə yoxdur. Bilindiyi kimi
Şəhriyar bu dizgədə Türkiyəni övür , özünü bir Türk
olaraq ora vətəndaşıda görməkdədir. Umarım
bu bitik bitikliklərdən toplanar. Çün, onun varlığı
bitikliklərə üzü qaralıq gətirər.
Bir azda Şəhriyarın qoşuqlarında dil özəliklərinə
göz atarsaq onun ulusal dəyərini daha yaxşı anlarıq.
Türkün dili tək sevgili istəkli dil olmaz
/ özgə dilə qatsan bu
əsil dil əsil olmaz.
Ömrünün çoxunu eləcədə yaradıcılığının
çoxunu fars dilinə verən qoşuqçu, nəyə dayanəraq
belə yarğı yürütməkdədir? Ona bu gücü kim vermişdir
? Belə soruları yenə özü yanıtlar:
Türkün məsəli
folkoloru dünyada təkdir
Xan yorqanı, kən içrə
məsəldir mitil olmaz
Gerçəkdənda xaqnlıqlarıyla
acuna damğa vuran Türkün , mitil kimi yava dili olması olanaqsızdır.
Xan yorqanı gərəkdə bər bəzəkli
ipəkdən ola. Şəhriyar bu ipəkdən istədiyi
kimi qoşuqlarında yararlanmışdır. Heydər
baba dizgələri bu qaynaqlar üstə qaynar bir bulaqdır.
Buda o dizgələrin özəlliyinə görə eldə olmalıydı.
Ancaq onun başqa Türtkcə qoşuqlarında da bu özəlliklər
bolca vardır.
Tay tuşlarım
çölə çıxa,gün çıxar
Mən çıxanda yağış
getsə qar gəli
...
Devlətliyə yasda
gələ oynayar
Biz kasıba toy
gələ , axsar gəli (əsli
kərəm)
...
Oğru qaldırdı
qazan qablamanı
Kim əl atsın
hacata? bilməyirəm
Oğrunun kim yetirib
onbasına
Zıxlaya bir zopata
,bilməyirəm (yata
bilməyirəm)
Göründüyü kimi qöşuqçu istədiyini yağ
təkin ağzında əridib, bal kimi topluma suna bilir. Bu Türkcənin
gözəlliyidir. Biz Şəhriyarın Farscalarında belə
doğmaca sözcüklərlə qarşılaşmarıq.
Bu doğmalıq onun qan bəlləyində olduğu
kimi, Türkcənin kurallarının gözəlliyindən də
qaynaqlanmadadır. Türkcənin zənginliyi yaradıcıya söz
bolluğu sunursa , əkləridə qoşqunun
axıcılığına yardım edir. Bununlada qoşuqçu
isteklerini yığcamca deyə bilir:
Tehranı dəccal
mənə Tərbizlədi
Məndə gəlib,
Tərbizi tehranladım ( Sabirin xoruzu)
Bu siysi, toplumsal, iqtisadi düşünceni belə anlamlı , yığcam
biçimdə farsca demək olanaksızdır.
Şəhriyarın birdə Türkcə qoşuqlarında
küçə yazımı deyə biləcəyimiz
deyimlərlə sözcüklərin özəl yeri vardır. Şəhriyar
bu deyimlərlə sözcükləri yüksək bacarıqla işlədib,
qoşuğa qazandıra bilmişdir. Bu sözcüklərlə
deyimlər ondan öncə xoruz səsi eşitməmişdir:
Təbi
şeirim dayanıb, soncuq atır
Məndə ki soncuq
ata bilməyirəm (yata bilməyirəm)
...
Qəmə
dedim: haçana tək bizi bezikdirəceksən?
Dedi: buyur budu
gəldim! Dedim ki: sikdirəceksən
Dedi: palan kimi tikdirmişəm
qalın sənə bir çul
Dedim ki : Eşşək
özünsən, tikilsə sökdürəceksən
Dedi: dübərdivə
də qoşmuşam hola xəbərin yox
Dedim: Holanı qoşandan
sora nə əkdirəceksən? ( qəmlə atış
barış)
...
Zəmanə bax ki
nə pis nəsli, yaxşı nəslə qatır
Nə çəkdirib ulağa
madiyani,doğdu qatır
Südük atan it atılmış
bizim atın belinə
Suya yatan at olub
bəxtimiz, su gördü yatır ( Rütəb verdik təzək aldıq)
Göründüyü kimi Şəhriyar bu deyimləri çox bacarıqla
yerli yerində işlədib, siyasi, iqtisadi, toplumsal,... düşüncələrin
deyə bilmişdir. Şəhriyardan öncə belə qoşuqları
yalnız yergilərdə( satiralarda) görə bilərdik.
Şəhriyarın yardıcılığında bütöv
Azərbaycan dərdi önəmli yer tutur. O bu ağrı acılarınıa
Heydər babalardan tutmuş bir çox qoşqusunda deyinmişdir.
Quzey Azərbaycanlı qoşuqçulara yazdıqlarında daha bu
nisgili acılı dilə gətirmişdir:
Köşkü balabanlar
araza baxar
Arazın suyu gözlərdən
axar
El nisgili pis yandırar
yaxar
Qəm varikən qardaş
deyib qaynardıq
Yoldaş məni qurd
apardı oynardıq ( Məmməd Rahimə)
Azərbaycan toplum yazımında özəl yeri olan
deyimlərlə, simgəçi sözlərlə eləcədə açıq
Azərbaycançılığa deyinən qoşuqçu öz
ərəyini çəkinmədən
deməkdədir.Burada necədə görmədiyi 1990 illəri
animsadır:
...
Arazın ayna çıraq qoymada, aydın şafaq oldu
O tayın
nəğməsi qozandı , ürəklər qulağ oldu
Yenə qardaş
deyərək qaçmada başlar ayağ oldu
Qaçdıq, üzləşdik
arazda , yenə gözlər bulağ oldu
Yenə
qəmlər qalaq oldu
Yenə qardaş
sayağı sözlərimiz bir sayağ oldu
Vəsl igin
almada , əl çatmadı , eşqim dayağ oldu
... (Səhəndiyə)
Şəhriyar yüksək duyğularla yazdığı bu
nisgilin sona varacağını necədə özləyirmiş.
Arazım vursan baş,daşdan
daşa
Göz yaşı
gərək başlardan aşa
Necə yad olsun, qardaş
qardaşa
Nə dinqanır iman
ayrılıq
Aman ayrılıq ,
aman ayrılıq( qardaşım Süleyman rüstəmə)
...
Sən kimi qardaş öz
qarındaşını
Atmayıb, özgə
kimsə tutmayacaq
Qoca Tərbiz yüz min il
keçsə
Bakı qardaşların
unutmayacaq( qafqazlı qarındaşlarla görüş)
Qoşuqçu vətənin quzeyində yaşayan qardaşlarıni
unutmayıb, anılarında belə onlarla görüşə gedir:
Gözüm aydın görürəm
sevgili qardaşlarımı
Basmışam bağrıma
öz doğma qarındaşlarımı
Açmışam qolları
xəlqımlə üzük həlqəsi tək
Salmışam
həlqəyə qiymətli üzük qaşlarımı( gözüm
aydın)
Şəhriyarın bu yönünü günümüzdə daha çox
qabartmalı, anımsatmalıyıq . Bu nisgil yazımına günümüzdə
daha gərəksim duyulur. Bu gün yanlış davranışların
sonucu Güneylə Quzey arasında əskidə olan tinsəl bağlar
bir az sınırlaı olmuşdur. Ancaq əskiyə görə
bu bağların sıxlaşdırmasına daha çox olanak vardır.
Bu bağların köklər üstündə qurulması, köşkü
balabanlardan günümüzün
nisgil yazımının uzantılarının
önəmsənməsilə doğru yolda ola bilər. Bu düşüncə
biriləri yurtsama ( nostolji)
olaraq alqılana bilər. Ancaq bu
yurtsama dışında yaşanmış gerçəklərin
günümüzə verəcək tinsəl bir gücdür. Qırımlar
Güney Azərbaycanda Türkçülüyü Türkiyə ilə Quzey
Azərbaycanın gətirisi (itxalatı)
kimi topluma aşılamağa
çalışırlar. Bu nədənlə nisgil yazımını
geriyə dönüş, eləcədə ağıt kimi görmək
doğru deyildir. İndiyə kimi Güney Azərbaycanda Türkçülüyün
geçmişliyilə ilgili doğru düzgün bir araşdırmada
olamamışdır. Bu araşdırmalarınada ana qaynağının
nisgil yazımıdır.
Şəhriyarla bağlı qalaq qalaq yazılar,
bitiklər yazılmışdır. Mən burada çalışdım
onun Güney Azərbaycanın ulusal düşüncəsinə qatqısını
dəyərləndirəm. Elə umaram çeynənmiş sözlər
çox olmadı.
Son söz:
Şəhriyar farscalarında
çeynənmiş qalıblarla dizəgə(nəzm) yazan
dizəgəci isə( nazimsə), Türkcələrində
böyük bir devrimçi qoşuqçudur. Onun bu nitəliyi
(keyfiyəti) daşayan Türkcələri, nicəliyi
(kəmiyəti) ağır olan farscaları qarşısında
ölçülməz boyutda üstündür.
Ardı
var
Ersan
Erel