Müharibə «müharibə əxlaqı»nı tələb edir və bu əxlaq olmadan qalib gəlmək mümkün deyil

Babək Azəri, Isveç
Amerikalı psixoloq alim, doktor S.L.A. Marşall müxtəlif müharibələri araşdıraraq bu nəticəyə gəlib - əgər əsgər müharibə zamanı düşmənin insan olduğunu hiss etsə, ona güllə atmaz və ya bunu çox çətinliklə edər. Elə bu səbəbə görə, müharibə zamanı hər bir ölkə çalışır ki, nizamlı təbliğatla düşməni qeyri - insan və ya dəhşətli bir şey kimi təqdim etsin. Adını çəkdiyimiz alim məlumat üçün qeyd edir:
“Əsgərlər uzaq məsafədən kağız üzərində rəsm olunan xalları nişan alıb vurmada çox uğur qazanırlar. Amma həmin məsafədəki xallar süni adamların alnına yerləşdiriləndə əsgərlər bu xalları vurmaqda daha aşağı nəticə göstərirlər. Bir başqa misalda amerikalı alim Afrikada olan bəzi qəbilələri nümunə gətirir. Bu qəbilənin kişiləri heyvanları ovlayan zaman tirlərin dibinə məxsus quş qanadının pərin yerləşdirirlər. Bu vasitə ilə tirlərin heyvana dəymə imkanını artırırlar. Amma iki qəbilənin arasında savaş zamanı bilə - bilə bu quş qanadların tirlərdən çıxarırlar və bu vasitə ilə tirlərin insana dəymə imkanını azaldırlar.
Yenə başqa bir misalda bu alim Amerika və Vyetnam müharibəsində iştirak etmiş bir amerikalı əsgərdən nümunə gətirir. Bu əsgər bir vyetnamlı əsgəri təbii ehtiyacını rəf edən zaman qəfildən gülləylə vurub öldürür. Amma sonralar çox vicdan əzabı çəkir. Çünki onu bu halda görüb öldürməsi amerikalı əsgərin zehnində onun insan olduğunu dirildir.
Doktor Marşall bu misallardan belə nəticə alır, insanın insan əli ilə ölməsi, insanın təbiəti ilə ziddir.
Elə insana aid olan bu təbiət səbəb olub ki, bizim inandığımız və onun əsasında tərbiyə edildiyimiz əxlaq normaları insanın insan əli ilə öldürülməsinə qarşıdır. Digər tərəfdən bizə aydındır ki, müharibə hər hansı səbəbdən olsa da, nəhayət, insanların ölümü ilə nəticələnir. Bəs nə üçün insanın təbiəti və onun inandığı əxlaq normaları müharibənin qarışsını ala bilmir?
Tarixi nifrət nə deməkdir və o necə yaranır?
Psixoloq alimlərin nəzərinə görə, müharibə zamanı ictimaiyyətdə qeyri-adi psixoloji durum hakim olur. Elə bu qeyri-adi durum da öz növbəsində savaşa məxsus əxlaq normaları yaradır; bunu “müharibə əxlaqı” adlandırmaq olar. Müharibə əxlaqı savaş zamanı bir - biri ilə vuruşan ölkələrin təbliğat vasitələri ilə yaranır. Hər tərəf düşməni insanlıq dışı nəsnə kimi təqdim edir və düşməni öldürmək insanlığa xidmət sayılır. Əlbəttə, əgər bir millət uzun zaman başqa millətə qarşı mənfi təbliğat aparırsa, o zaman tarixi nifrət yaranır. Fürsət yarandıqca da bu nifrət dəhşətli intiqamla nəticələnir. Misal üçün, ermənilər həmişə türklərə qarşı nizamlı mənfi təbliğat aparırlar. Buna görə də ermənilərin türklərə qarşı münasibətini “tarixi nifrət” adlandırmaq olar. Bu nifrət nəsildən - nəslə irs kimi çatır, yetişir. Sovet Ittifaqı dağılandan sonra Azərbaycanda və Ermənistanda yaşayan insanlar ata - babalarının pis və ya yaxşı olmasının məsuliyyətini daşımırdılar. Əslində Sovet Ittifaqının yaşadığı uzun bir dövr ermənilərin türklərə qarşı tarixi niyrətini unutdurmalı idi, buna fürsət yaranmışdı. Amma bu, baş vermədi: Sovet Ittifaqı dağılan kimi tarixi nifrətin alovları yenidən şölələndi və bu gün özünü bütün gerçəkliyi ilə göstərir.
***
Yuxarıda verdiyim izahata əsasən təsəvvür etmək olur ki, nifrət bir erməni hərbçini bir müdafiəsiz hamilə azərbaycanlı qadının qarnını cırıb bətnindəki uşağı çölə çıxarmağa necə imkan verir. Üstəlik, bunu düşünmək üçün çox dahi olmaq lazım deyil ki, bu cür dəhşətli cinayətlər erməni əli ilə yenidən təkrar oluna bilər. Çünki onlar türkə qarşı nifrət siyasətlərini davam etdirirlər və bu hiss, demək olar ki, bütün ermənilərin içində imkan kimi yatır. Bu günlərdə də gördüyümüz kimi, zaman-zaman şərait yaranan kimi onlar həmin daxili imkanlarını aşkarlayırlar.
Amma hələlik, bu barədə daha ətraflı bəhs etmək fikrində deyiləm; bu, xüsusi bir söhbətin mövzusudur və ola bilsin ki, gələn yazılarımda bu mövzuya toxunum.
O, nümunəvi ata idi, amma 3 milyon adamı öldürmüşdü!
2-ci dünya müharibəsi zamanı Polşada yerləşən yəhudilərin ölüm qərargahı Aşuvits adlanırdı. Bu qərargahın rəhbəri Rodolf Höss Nürnberq məhkəməsində mühakimə olunan zaman etiraf etmişdi ki, onun məsuliyyət daşıdığı zaman bu qərargahda 3 milyon yəhudi öldürülüb. Sonra sözünü dəyişib bir milyon yüz min yahudinin öldürüldüyünü demişdi. Mediyanın verdiyi məlumata görə, Rodolf Höss çox sakit təbiətli, səbrli bir fərd imiş. Idarə işinə və poçt markası yığmağa çox maraq göstərirmiş. O, həyat yoldaşını çox sevib və çox zaman da ona qızılgül hədiyyə verirmiş; uşaqları ilə yaxşı ata kimi saatlarla oynayır və yatmamışdan qabaq onlara hekayə oxuyurmuş. Amma eyni zamanda, onun rəhbər olduğu Aşuvits qərargahında, öz etirafına əsasən 1 milyon 100 min yəhudini kimyəvi qazlarla qətlə yetirmişdilər. Buradan belə bir sual irəli çıxır : Nə üçün Rodolf Höss və bu qərargahın başqa cəlladları dəli olmayıblar? Psixoloq alimlərin nəzərinə görə, məhz spesifik müharibə əxlaqı adamı dəli olmaqdan xilas edir. Konkret halda, faşistlərin məntiqinə görə yəhudi olma insan olma mənasında deyil. Onlar fikir edirdilər ki, yəhudilər insana ziyan vuran məxluqdurlar və onları öldürməklə insanlığa xidmət edirlər.
“Yaponları öldürün, çünki onlar sarı meymundurlar”
Eyni qayda ilə II dünya müharibəsində amerikalı əsgərləri də təbliğat vasitəsi ilə inandırmışdırlar ki, yaponları öldürmək insan öldürmək sayılmır; əslində çox təhlükəli, yarımadam, sarı meymunları öldürürlər. Bu cür acı tarixi təcrübələr də bir ölkədə yaşayan millətin, ya millətlərin müharibənin məğlub tərəfi olmaq perspektivindən həddən artıq qorxmasına səbəb olub. Çünki məğlub olan zaman onları gözləyən taleyi təsəvvür ediblər.
Təsadüfi deyil ki, əksər ölkələrdə büdcənin çox böyük hissəsi hərbi qüvvələrə aid olur və millət tərəfindən də bununla bağlı ciddi etiraz olmur. Silahın alış - verişi və onların kamilləşməsi prosesi isə çox zaman sülh dövründə olur. Elə bu faktları nəzərə alaraq, türk dünyasının ən böyük və dahi lideri Atatürk və digər vətənpərvər ziyalılar Türk Cümhuriyyətinin varlığını qoruyub saxlamaq üçün istər hərbi, istərsə də siyasi baxımdan milli ruhlu hərbi qüvvələrə çox əhəmiyyət veriblər. Bu doktorinanın bu qədər uzun müddətdən sonra bir daha əməldə gerçəkləşməsi göz qabağındadır.

Bu günkü dünyada müxtəlif millətlərin taleyi ilə bağlı çoxlu pis-yaxşı misallar çəkmək olar. Dünyanın bəzi yerlərində, misal üçün Isveçdə və ya Kanadada müxtəlif millətlər bir yerdə bərabər hüquqluluq şəraitində yaşamağa nail olublar; bu ölkələr dünyanın ən sərvətli və tərəqqi tapmış ölkələrindən sayılır. Amma dünyanın başqa yerlərində baş vermiş unudulmaz faciələr hələ də siyasi aktuallığını saxlayır. Məsələn, 1994-cü ildə Ruandada hutu millətinə aid olan ekstremist qüvvələr 3 ay ərzində tutsi millətindən təqribən bir milyon nəfər öldürdülər.
***
II dünya müharibəsindən sonra belə bir fikir var idi ki, almanların yəhudilərə etdiyi cinayətlər heç vaxt Avropada təkrar olunmayacaq. Amma Yuqoslaviyada serblərin Bosna və Herseqovinada elədikləri dəhşətli cinayətlər göstərdi ki, bir millətə qarşı genosid ancaq Afrikada, Asiyada yox, Avropada da təkrar oluna bilər.
Farslar 50 min türkü nə üçün öldürdülər?
Azərbaycan türkləri də təcavüzkar millətlərin genosid vəhşiliyindən kənarda qalmamışdırlar. Məsələn, Güney Azərbaycanda Milli Hökumətimiz yıxılandan sonra fars şovinistləri 50 mindən artıq günahsız insanı qətlə yetirdilər. Və ya Quzey Azərbaycanda, Xocalıda ermənilərin millətimizə qarşı etdiyi genosidi misal çəkə bilərik.
Əgər hazırlığımız olmasa, bu faciələr yenidən və çox dəhşətli formada təkrar ola bilər. Hələ də Şimali Azərbaycanda 20% torpaqlarımız işğal altındadır. Ehtimal var torpaqları azad etmək üçün müharibə yenidən başlaya.
Iranda fars millətinin ziyalıları ümumi halda istər iqtidar, istərsə də müxalifət olsun, bizim ən ibtidai haqlarımızı rəsmi şəkildə tanımırlar. Onlar şeirlərində, yazılarında, filmlərində və lətifələrində türkləri “axmaq”, “şarlatan”, “murdar böcək” və s. şəkildə göstərirlər.
Farsların “demokrat fikirli” azadlıq simvolu sayılan, məşhur şair Əhməd Şamlu bir məşhur şerində xatırlayıb deyir ki, adının “Əhməd” olmasını sevmir, çünki ərəb kəlməsidir. Soyadının “Şamlu” olmasını da qəbul edə bilmir, çünki bu da türk sözüdür və bu sözə də nifrət etdiyini yazır.
Fars müxalifəti və erməni-türk ədavəti
Şimali Azərbaycanla Ermənistan arasında müharibə baş verəndə Iranın Azərbaycanı dəstəkləməsi bir milli və dini vəzifə sayılırdı. Çünki, Iranda 35 milyon Azərbaycan türkü yaşayır və onların əksəriyyəti də farslar kimi şiə məzhəbinin daşıyıcılarıdır. Amma türkə qarşı kor nifrət Iranın fars hakimiyyətini Ermənistanın ən əhəmiyyətli siyasi və iqtisadi şərikinə çevirdi və Azərbaycan ərazisinin işğalında çox əhəmiyyətli rol oynadı. Çox təəssüf ki, fars iqtidarının fars müxalifəti də bu siyasəti pisləməyib və bu barədə susmaqla əməldə onu dəstəkləyib. Çox misallar çəkə bilərəm, amma mətləbin uzanmaması üçün bu misalları yetərli görürəm. Burdan belə bir nəticə alınır: farsların içində Azərbaycan türklərinə qarşı bir kor nifrət var. Əgər imkan verilsə, nifrət intiqamla başa çatacaq. Necə ki, keçmişdə də Güney Azərbaycanda 50 mindən artıq günahsız insan bu kor nifrətin qurbanı oldu.
Orada kürdlər də azərbaycanlılara qarşı çox aqressivdirlər
Bundan əlavə, Güney Azərbaycanın qonşuluğunda kürd əraziləri yerləşib. Çox təəssüf ki, kürdlərin bəzi ekstermist qrupları da türklərə qarşı davamlı olaraq mənfi təbliğat aparırlar. Eyni halda bəzi kürd təşkilatlarının Güney Azərbaycanın bəzi tarixi ərazilərində torpaq iddiaları var. Elə bu səbəbə görə, “Pejak” kimi terrorist qrup Güney Azərbaycanın, xüsusən Qərb vilayətində terrorçuluq fəaliyyəti ilə məşğuldur və son zamanlar bəzi hərbi və dinc əhalini terror vasitəsi ilə öldürüblər. Bu faktlar çox aydıncasına bizi təhrik edir ki, mənəvi gücdən, yəni müasir, çağdaş və modern düşüncənin kənarında özümüzü müdafiə etmək üçün fiziki gücə də sahib olaq.
Müharibəni cilovlamaq üçün nələr edilib və ya edilir?
Müharibədə qan tökmək və qanın tökülməsi fəlsəfədə, ədəbiyyatda, müxtəlif dinlərdə və ideologiyalarda özünə geniş bir yer alır. Buradan belə bir sual ortaya çıxır - Insan indiyə kimi müharibəni əxlaq ilə barışdırmaq üçün nə edib?
Bu sualla əlaqədar ikitərəfli cəhd olub:
1. Müharibələri müəyyən beynəlxaq qayda-qanunların nəzarəti altına salmaq və bu vasitə ilə savaş zamanı dəhşətli faciələrin qabağını almaq.
2. Ölümsüz müharibələr.
Nəzarət edilən müharibələr
XVIII əsrin ortasına kimi müharibələr çox dəhşətli mahiyyət daşıyırdı. Müharibədə məğlub olan tərəfi və hətta dinc əhalini çox dəhşətli aqibət gözləyirdi. Çox zaman şəhərlər yandırılır, dinc əhali qətliam olunurdu. 1864-cü ildə 16 ölkədən 24 nümayəndənin iştirakı ilə iclas keçirdi və müharibə ilə əlaqədar I Beynəlxalq müqavilənin - Cenevrə Müqaviləsinin əsası qoyuldu. Bu müqaviləyə qol çəkən ölkələr iltizam verdilər ki, müharibə zamanı yaralı əsirlərə tibbi yardım göstərilməlidir. Zaman keçdikcə Cenevrə Müqaviləsinin təsiri altına düşən sahələr və ona qol çəkən ölkələr çoxaldı. Misal üçün, bu müqavilə əsasında əsirlər, yaralılar, qaçqınlar və düşmənin işğal etdiyi şəhərlərdə və kəndlərdə yaşayan dinc əhalinin müəyyən haqları tanındı. Əgər müharibə zamanı hər kəs bilə-bilə bu haqları tapdalasa, “müharibə cinayətkarı” adlandırılaraq beynəlxalq məhkəmədə mühakimə oluna bilər. Məsələn, II dünya müharibəsindən sonra bir neçə alman hərbçisi müharibə cinayətkarı kimi Nürnberq məhkəməsində ölümə məhkum edildi. Başqa bir misalda Yuqoslaviyanın sabiq prezidenti Miloşoveçi və bir neçə hərbçi serbi Lahə məhkəməsində (Hollandiya) müharibə cinayətkarı kimi məhkum etdilər.
Ölümsüz müharibə
Bəzi alimlərin nəzərinə görə, ümumi halda müharibədən əsl məqsəd adamları öldürmək yox, müəyyən siyasi və iqtisadi hədəflərə çatmaqdır. Əgər bu fikri bir qaneedici fakt kimi qəbul etsək, savaşda yeni və modern silahlardan istifadə olunmalıdır ki, bu silahlar düşmən üzərində qələbəni mümkün etməklə yanaşı insanların ölümünə səbəb olmasın. Misal üçün, Amerikada bəzi silahlar istehsal olunub ki, lazer şüa vasitəsi ilə düşməni olduğu yerdə keyləşdirir və onun hərəkət qabiliyyətini əlindən alır. Bu keyləşmiş döyüşçülərə yaxınlaşıb onları tərk silah etmək, əsir götürmək də mümkün olur. Bəzi xüsusi aparatlar var ki, ürək bulanması, öyümə halı və baş ağrısı yaradırlar. Bu aparatlar düşmən əsgərlərini düşmənə aid olan yeri tərk etməyə məcbur edir. Bu cür silahlar tətbiq olunanda düşmən ərazisini işğal etməyə və insan itkisinə yol verməyə ehtiyac yaranmır.
Ölümsüz müharibə nəzəri cəhətdən əməldə mümkün olsa da, onu həyata keçirməyin qarşısında bir neçə maneə var:
1. Ölümsüz müharibədə kimyəvi və bioloji silahlar çox əhəmiyyətli rol oynayır. Amma beynəlxalq qanunlar bu növ silahları istehsal etməyi qadağan edir.
2. Əsgərlər bu silahları müharibədə işlətmək üçün təlimat görməyiblər.
3. Müharibədə bir tərəf bu növ silahlardan istifadə etsə, o biri ölkənin adam öldürən silahlardan istifadə etməyəcəyinə təminat yoxdur.
***
Gördüyümüz kimi müharibə bizim tanıdığımız əxlaq normalarına tam ziddir. Amma istər-istəməz düşdüyümüz şərait və ilk əvvəl mövcud dünyada yaşamağımız bizi vadar edir ki, “Insan və müharibə” mövzusunu hərtərəfli düşünək. Həm də bu gün təkcə özümüzə görə yox, sabahkı nəsillərə görə çıxış yolunu axtarmaq bizlərin də borcudur!