DÜNDƏN BU GÜNƏ GÜNEY AZƏRBAYCAN   

                                                    ( 7 )

                               Erməni sorunu Güney Azərbaycanda

19 .cu yüz ilidə Qacar Türk impratorluğu eləcədə Osmanlı Türk impratorluğunun Rus imperyasıyla savaşları sırasında, Erməni azınlığı beşinci qol kimi Ruslara yalmandılar. Bu azınlıq inanc açısından xiristiyan olduqları üçün, Avropalılarla Rusların  xöşgörülərilə qarşılandılar. Ulusçuluğun baş qaldırı yüz ili olan o dönəmlərdə, yabancı ölkələrdə yaşayan qopuntularıyla (diasporalarıyla) qurumlaşmağa başladılar. Bunun sonucundada 19.cu yüz ilin sonlarında “daşnak”, “hinçak” qorxuçu ( terör) örgütlərini yaratdılar. Ondan sonra bu örgütlər bölgənin yüz illər boyu egeməni olan Türklərə qarşı sinsi qorxular yaşatdılar.

     20.ci yüz ilin başlanğıcında acunda gediən gəlişmələr Anadoluyla Azərbaycanda da etgili oldu.19.cu yüz ildə Osmanlıda yumuşaq başlayn “tənzimat”dönəmi,20.ci yüz ilin başlanğıcına ağır bastırmaqda olan  “itəhade tərəqqi”lə acılar içində sona vardı. Bu iki dönəmin sin daşına “vətən məhzun, mən məhzun” yazılmalı oldu. ( Ölərsəm görməsəm millətdə ümmid etdiyim feyzi / Yazılsın sənge qəbrimdə, vətən məhzun , mən məhzun- Namiq kəmal)

        Bu dönəmlər içində Ermənilər Avropalılarla Rusların yardımıyla lübnandan tutmuş Azərbaycana kimi silahlı eyləmlərə başladılar. Yandaşlarının əllərinə verilmiş olduqları“ dənizdən dənizə” böyük ermənistan xəritəsi düşlərini süslədi. Şəriətin yuxusunda olan iki böyük Türk impraturluğunu basqı altında tutmağı sürdürən Rus impraturluğu, ermənilərin istəklərinin qabardıcısı oldu. Onlar 20.ci yüz ilin başlanğıcında öncə anadoluda sonrada Azərbaycanda Türk soyqırımına başladılar. Ə. Kəsrəvi yazır: “Rusların egəmənliyi olmasaydı Ermənilər bu cinayətlərə başlamazdılar”.( 18 il Azərbaycan geçmişliyi) Bir ata sözündə “ arxalı köpək qurd basar denilər” deyilir. Ermənilərdə ruslarla avropalı yandaşlarının arxasına sığınaraq  neçə yüz ili bir yerdə yaşayan Türklərə qırım oldular. Bu olaylardan öncə geçmışlikliklərdə Erməni ,Türk savaşlarıyla qarşılaşmaq olmaz. Çün, ermənilər saylarına görə azınlıq belə sayılmamışlardır.

        Dede qorquun xəritəsində Türkiyənin  güney doğusunda olan Mardindən başlayıb, dəmir qapı Dərbəndə kimi biz erməni adıyla qarşılaşmırıq. Bu gün Ermənilərin baş kəndini olan yerəvanın 30 kilometriliyində, dədə qorqutda adı geçən Iğdırın adı Sürməli olaraq verilir. Bu gün belə toplumun içində oraya Sürməli ovasıda deyilməkdədir. Iğdırda Sürməli soy adları belə  vardır. Günümüzdə dədə qorqutda geçən bir çox yer adlarının olduğu kimi qalışı çox önəmli qanıtlardır. Mardin ( Türkiyə), Bayburt(Türkiyə), Trabzon ( Türkiyə), Sürməli(Türkiyə) Alınca qalas( Nəxçəvan- Azərbaycan) , Dərəşam( Güney azərbaycan, Qarabağ), Gəncə( Quzey Azərbaycan), Gökçə dənizi (ermənistan), Aksaka”ahiska qalası(gürcistan), Çeşme( dağıstan), Demir qapı dərbənd ( dağıstan). ( Bu bilgilər O. Ş. Gökyayın “ Dədəm Korkudun kitabı” ndan alınmışdır.)

      Sürməli ( Iğdır ) Oğuz Türklərinin baş kəndi , indi ermənistanın baş kəndi olan yerəvanın 30 kilometriliyində yerləşir. Biz Dədə qorqotda bir kəzdə olsun Erməni adının geçməsini gürmürük. Demək ermənilər o dönəmlərdə bu bölgələrdə yaşamırmışlardır. Bununlada onların sonralar buralara eləcədə Güney Azərbaycana yerləşmiş olduqları aydınlaşır.

      20.ci yüz ilin başlanqıcında Rus ordusunun basqısı altında qalan Güney Azərbaycanda  ermənilər, onların yardımiyla Türklərə qarşı soy qırıma başladılar. O çağa kimi Güney Türklərilə sorunları olmayan asuri erməni birliklərinin ərəkləri, devlət qurmaqdan çox insan öldürməyə yönəlmişdir.

      Ermənilərin Rus Avropa birlikləri üçün beşinci qol kimi, Osmanlı Türklərinə qarşı başlatdıqları soy qırımın olayları birinci acun savaşıyla daha çoxaldı. Bu dönəmdə erməni birliklərinin başçılığını edən Andraniki, Tür ordusu yaxalayıb, ibrət olsun deyə qulağını kəsirlər. Ancaq onlar yenə buna aldırmadan Quzeylə Güney Azərbaycanda Türklərə qarşı soyqırimi Rusların yandaşlığıyla sürdürürlər. Güneydə Maki,xoy,Urmi Salmas kimişəhərlərdə dağıtmadıqlar yer , qarşılarına geçən böyükdən kiçiyə uşaq buraxmırlar. Kəsrəvi insanlıq dış olan bu olayları geniş anlatmışdır.( 18 il Azərbaycan geçmişliyi) Bu nədənlə Tərbizdə, xoyda ,Urmuda olan Azərbaycanın ağsaqqalları Osmanlı Türk Ordusundan yardım istirlər. Öncədə yazdığım kimi Türk qoşunu yardım üçün  Əli Ehsan paşanın başçılığıyla göneyə girib, Erməni silahlı güclərini oradan uzaqlaşdırırlar. Bilindiyi kimi o dönəmlərdə Ermənilər, Quzey Azərbaycanında bütün şəhərlərilə kəndlərində bu insanlıq dışı olayları edirdilər. Nuri paşanın qoşunu olmasaydı o dönəmlərdə Ermənilərin cinayətləri önlənməz olacaqdı.

      Birinci acun savaşının bölgəyə yansıtdığı başsızlıqdan yararlanan Erməni yaraqlıları Güneylə Quzey etmədiklərini buraxmadılar. Güneydə Məşrutənin nemətindən Tehranın ögey ilişgilərinə qurban olan Azərbaycan başsız qalmışdır. Bu nədənlə İngilislərlə Rusların ikiyə böldükləri Qacar Türk devlətində Türkün səsi eşidilmirdi. Quzeydə isə Rus egemənliyi Erməni yanlısı olduğundan dolayı, onların cinayətlərinə olanaq sağlayırdı. Buna görədə Bakıda şamaxıda qarabağda Naxcavanda ağla sığmayan insan cinayətləri etdilər.

       Ermənilərin öncə avropada 1890 ildə yaradıb, sonra Tiflisdə çalışmalarını sürdürən Daşnak ulusçu partıyasının qarşısına 15 il sonra onların cinyətlərini önləmək üçün çıxan “ difai” qurumunu görürük. 1905 də Əhməd Ağa oğlunun yaratdığı bu qurum adındanda bəlli olduğu kimi savunma amaclıymış. Ancaq Ermənilərin yalnız ərəyi Türklərə qarşı soy qırım etmək olduğu bəllidir. Daşnak terör örgütünün yaranmasından öncə öncədə dediyim kimi geçmişliklərdə bir Türk ermənbi savaşını görmürük.

     Gürcü sosyalistlərindən Karibi “ Qızıl bitik” yapıtında bu konunu belə yazır. “ Daşnaq örgütünün yaranmasına kimi, Qafqazda  barış içində uluslar yaşamaqdaydılar. Bu bölgədə Türklərlə Ermənilərin arasında qanlı savaşların kölgəsini belə anımsayanlar yoxdur. Türklər, Gürcülər, Ermənilər yüz illər boyu bir yerdə yaşayıb, ulusçuluq adına bir savaş anımsanmır... Sonra Daşnaqlar gəlib, yalnız Ermənilərin yaşayacağı bir Ermənistan yaratmaq istədilər. Bundan sonra ata erkil qafqaz kənlərini ulusçuluq inlətdi”.( milli Azərbaycan hərakatı- M. B. Məmmdzadə)

       Ermənilərə Avropalıların aşıladıqları düşsəl “ böyük ermənistan” xəritəsində Güney Azərbaycan böyük ölçüdə yer tutmasada, onların Türk qırımçılığı bu bölgəyədə yönəlirdi. Bu nədənlə Türkiyədən Quzey Azərbaycndan qovulandan sonra oraya yönəldilər. Onların Makıda çocuqları öldürüb süngüyə taxmaları, qadınların döşünü diri diri kəsib çaya atmaları bəgələrdə yazılıdır. Onları Cinayətləri İranda fars ağaçılığının (pan farsizmin) işinə yaramadığı üçün yazılmamışdır. Ancaq Ə. Kəsrəvinin “18 ili Azərbaycan geçmişliyi” ,albay Əhmət Kaviyanpurun “ Urmu geçmişliyi” yapıtlarında  bu konuyla bağlı yetərli olmasadə gərəkən bilgilər verilmişdir. Bu konu Farsçılıq kuramçılarının( teoriçilərinin) düşüncələrinə yararlı olmadığından,  o olayla ilgil yazıların basılamasına olanaq sağlanmamışdır. Güney Azərbaycan Türkünün bəlləyindən o geçmişliyi silməyə çalışılmışdır. Ancaq Erməni geçmişliyilə ilgili qalax- qalax qara yazmalar yazılıb, basılmışdır. Güney Azərbaycan gəncliyinin bu konuya ışıq tutub, topluma yansıtması çox önəmlidir. O dönəm doğru düzgün yazılmasa, T. Ətabəki kim qansızlar kanıt göstərmədən yalnız Ş. Xiyabanını deyil , Güney Azərbaycan Türkünün soy qırımında Ermənilərlə iş birliyinə Güneylinin özünün qatqısını yazacaqlar. Bu dönəm Türkçülük açısından neçə  nədənlə  Güney üçün çox önəmlidir :

1-     Farçılıq kuramçıları Güney Azərbaycan Türki ilə Anadolu Türkünü “ çaldıran” savaşından sonra, qarşı qarşıya qoymağa çalışırlar. Bu nədənlə İki qardaşı bir birinə salmaqla özləri üçün ulusal çıxar əldə etmək istirlər. Konular aydınlığa qovuşarsa, çətin günün yoldaşıyla qardaşı bəlli olar. Güney Azərbaycan Türk toplumunu konuyla ilgili aydınlatmaq üçün önəmlidir.

2-     Bu gün Ermənilərlə yaxın qonşuluqdan dolayı çeşitli ilişgilərdə olan Güney Azərbaycan Türkü, bir daha yanılmamaq üçün, nə edəcəyini bilmək açısından önəmlidir.

3-  Erməni qopuntularının acunda yaydıqları yalan bilgilərə doğru  qarşlıq vermək       üçün önəmlidir.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             

Bu konuya sonralar yenə dönüləcək

Xiyabanı Devrimindən Güney Azərbaycan  Demokrat Devlətinin                       Yaranmasına kimi  

Məşrutə dönəminin Güney Azərbaycana iqtisadi, siyası,toplumsal, ulusal , bölgəsəl ziyanları olduğu kimi , İki daha böyük ziyanı oldu. Birincisi Qacar Türklərinin ikinci baş kəndi olan tərbiz öz önəmini itirdi. İkincisi isə Əski Türk devlət düzəni olan xanlıq sistemi sarsıldı. Burada dediyim xanlıq sistemini mən ərəbcənin iyalət sistemi kimi demək istirəm . Sovetlərdə göründüyü kimi toplumçuluk ( sosyalist) adında da basqıcı (diktator)bir düzən ola bilər. Ancaq bunun toplumçuluqla ilşgisi yoxdur.

       Məşrutədən öncə İranin eləcədə Güney Azərbaycanın ən böyük bəzirganları Güney Azərbaycan Türkləriydi. İstanbuldan Avropaya , Rusiyəyə kimi çox böyük alanda çalışan bu kəsim , alış verişdə olduğu kimi, devlətlə toplumda böyük bir gücüdülər. Onların məşrutə dönəmində çox yüksək ölçüdə özdəksəl, tinsəl (maddi, mənəvi) olumlu qatqıları oldu. Dış güclərin yaydırıcı etgiləri qarşısında, onlar qarşılıq verib, toplumu doğru yönlədirə bilirdilər. Ancaq Qacar egemənliyinin duyrsızlığı , eləcədə dış güclərin yoğun basqısı sonucu bu devrim Türkə qarşı bir oyun oldu.

      Avropalılar bilindiyi kimi neçə üz il bu gün andığımıız “xaçlı savaşlar” adıyla Osmanlı Türklərilə savaşmışdılar. Buna görədə onların Türk adına qaşınmaları vardı. Onlar Türk devlətlərinin din yuxusunda olarkən, necə dağıtması izləncəsini (programını) çizməkdəydilər. Avropda 19. cı yüz ildə ulusçuluq başlarkən , onlar bunu bu ölkələrdə yaymağa başladılar. Bunun sonucunda da Osmanlı Türk imperyasını parçalayıb, dağıtdılar. Ancaq Anadoluda böyük bir Türk ulusunun sonuna çıxmaqda gücənəcəklərini bildikdə, Türk birliyinə qarşı işlərə başladılar. Anadolu Türklərini orta Asiya Türklərinə bağlayan bölgədə, Qacar Türk imperyası vardı. Öncədə yazdığım  kimi bu impratorluqda dinin uyuşduruculuğunda başını dolandırırdı. Buna görədə Avropalılar özəlliklə İngilislər bu sayrını az bir sürə içində iç qırımların yardımıyla dizə gətirdilər. Məşrutənin  Güney Azərbaycanlılar içində iç savaşa dönüşümü, iç , dış  qırımların dönüklüklərinə ( xəyənət) yardım etdi.

       Bildiyimiz kimi birinci acun savaşı illərində gerçəkçi Türkçülüyün yönü düşçü Turançılığa yönəldi. “İttahade tərəqının” ipini çəktiyi bu düşüncə, Azərbaycanla Orta Asiya Türklərinə önəm verir, böyük Turan düşünü  gerçəkləşdirməyə çalışırdı. Güney Azərbaycan bu düşün lap ortasında yerləşirdi. Buna görədə Geçmişliklərində Türk adından ürküdülən Avropalıların, bu bölgədə Türk ulusuyla devlətinə yaşam tanımırdılar.

      Hindistanda, Almaniyada, İngiltərədə yetişdirilən fars ağaçılıq( pan farsist) kuramçıları məşrutənin yönünü frasçılığa yönləndirə bildilər. Avropalılarla Rusların o dönəm, elcədə ondan sonra bu kuramçılara geniş biçimdə özdəksəl, tinsəl yardımları sonucu, Anası Türk olan Rıza palanı “pəhləvi” fars devlətini qurdu. Sonralar bu devlətə yalançı bir soy kök düzəldib, 2500 illik fars egemənliyini bölgə uluslarına aşılamağa çalışdılar.

       Məşrutəylə Xiyabani dönəmində Azərbaycan Türkünə edilən baskılar sonucu , Azərbaycanda daş daş üstə qalmamışdır. Azərbaycanın ayrı ayrı bölgələrində böyük sorunlar buraxan bu devrimlər, dış qırımlarla farsçıların işinə yaramışdır. Azərbaycan Türkünü min illər böyu belə köçə sürükləyən olaylar olmamışdılr. Rıza şah iş başına gələndən sonra qacar devlətinin baş ağrısı olan bir xanlıq düzənini birdə din başçılarını yerində oturtdu. O, Azərbaycanda olan xanları çeşitli yollarla aradan apardı. Din başçılarınıda isə etgisiz etdi. Şiiələrin inanc başkəndi durumunda olan Nəcəfi , Qumu gücləndirərək önəmsiz etdi. Ondan sonra bir mərkəz güc yaradıb, topluma istədiyini uyğulatmağa çalışdı. Bu işlər Rıza şah kimi bilksiz kimsənin düşüncə ürünü deyildı. Bu işləri yönləndirən, acuna bayraq asan ingilis imperiysından qaynaqlanırdı. Rıza şah isə öndə gedən bir şahmat oyuncağıydı. Bu dönəmə kimi bütün alanlarda Türklər Qacar Türk imperyasının öncüllüyünü edirdilər. Ancaq bu devrimlərin Güney Azərbaycan yararına olmamasının  neçə nədənləri vardır.

1-    İç, dış qırımların alt niyətlərindən bilgisiz olmaq: Türkün qan bəlləyində duyğusalıqdan gəlmə bir çoşqunluq var. Buna görədə masa başında çənə yormaqdansa , o danışılan konuyla bağlı işi görməyə qalxar. O dönəmlərdədə yabancıların oyunlarına gəlib , duğusallığa qapanaraq biligisiz yolu seçdik. Bundan iç dış qırımlar olduğu kimi yararlandılar.

2-    Öz ulusal geçmişliyindən bilgisiz olmaq: Öncədə yazdığım kimi o dönəmlərdə Güney Azərbaycan Türk aydını öz ulusal geçmişindən biliksiz olduğu üçün, Topluma yoldaşıyla qırımını seçməkdə yardımcı olamırdı. Bu nədənlə gəlişmə adına başladılan devrim, bir iç savaşa çevirmişdilər.  

3-    Yabancı güclərin çıxarları oyununa gəlmək: Avropayla özəlliklə ingiltərəylə  Rus devlətinin çıxarları, Qacar Türk imperyasını basqı altında tutmaqla özlərinin çıxarlarına olanaq sağlayırdılar. Məşrutənin düşüncə qaynağında ingilis əli, M.Əli şahında Rus yanlısı olması bu qarşıdurmanı qızışdırırdı. Bu nədənlə yabancılar istədikləri kimi çıxarlarını əldə edə bilirdilər. Ancaq oyuna gəlmiş Güney Azərbaycan Türkü nə etdiyi bilincində deyildi.

4-    Toplumun çağla  düşüncə çəlişgisində olması : O dönəm Güney Azərbaycanda dərəbəylik (feodalizm) bir düzən varıdır. Xanlarla bəylərin egemənliyində olan toplum,  anamalçılıq (Kapıtalızm) dönəminin ürünü olan “məşrutəni” qavraya bilmirdi. Toplumda etgən olan din başçılarınında bunu qavramamaları , sorunları artırırdı. Bu nədənlə Güney Azərbaycanda qarşıdurmalarda çağına görə dəyişirdi. Bu günün yoldaşı yarının qırımına çevrilirdi .

Düşünülməmiş bu devrimlər ikinci fransız cümhüriyəti kimi, öz evlatlarını yedi. Onun beşiyi olan Azərbaycanı isə başsız buraxdı . Farsların eləcədə onların yandaşlarının umduqları olmuş, min illər boyu Azərbaycanın dağ daşına parlaq geçmişliyini yazdıran Türkü yerindən oynatmışlardı. Geçmişi dağına, qayasına yazdırılmış yurd , yalqızlığa soyunmağa sürüklənmişdi( Son nağıl son əfsanədə, sayın N. Mənzurı bu konunun ağlatısını çox gözəl yorumlamışdır) .  . Türkün önə baxan gözlərinə Tehrana gerilənmənin tozları qonmuşdu. Ümidlər kipriklərdən asılı bilinməyən yarınların düşlərinə boylu olurdu (hamilə olurdu) . Dədələrindən qalma ərdəm dolu sözcüklərlə deyimlər sürgünə gedirdilər. Bütün dodaqlarda “ bəlkə bu yerlərə birdə gəlmədim / duman salamat qal, dağ salamat  qal..”( M.Araz) hıçqırtıları səslənirdi. Göyə, yerə sığmayan qoca Türk balaları, günəş batıya irəlilədikcə, onlar qaranlıq döğuya geriləməkdəydilər . “ İdraki sönük başçılar” isə görəv paylaşımında mənəmlik yobazlığına dırmanırdılar.

 Rızaxan dönəmi azda olsa Güney Azərbaycan Türkünə “ məşrutənin” sonucunu anımsatdı . Çün , artıq dış, ıç qırımların Güney Azərbaycan Türkünə qarşı  açıqca savaş apardıqları  bəlli olurdu. Avropada K. İranşəhr,R.şəfəq, T. Ərani kimi başsız Azərbaycanlılarda, Rıza şaha Türklərə qarşı aparılan siyasətdə düşüncə yardımı edirdilər.

Rıza şah Azərbaycanda olan xanlıq düzən ilə Mollaların inanc egemənliyinə son qoyandan sonra, basqılarını artırdı. Onun Türkü əritmə sistemi işə düşmüşdü. Türkdə bilincsizlikdən İngilislərlə farsların bu oynuna gəlmişdi. Avropada olan ulusçuluğun güneyə sızması önlənir, qarşısında farsçılıq axımı gücləndirilirdi. Fars ağalığının kuramçıları uydurma geçmişliklərlə, insanlıq dişi izləncələrlə əli boşadılmış Güney Azərbaycan Türkünün üstünə axınırdılar. Düzənli olaraq özdəksəl, tinsəl basqılara uğrayan Güney Azərbaycan Türkü, qarnın savunmaya yönləndirilmişdi. Hitlerin sonra Avropada uyqulatmaq istəkləri Güney Azərbaycan Türkünə uyqulanırdı. Qayasından, daşından verim yağan Azərbaycan Topraqları başsız buraxılırdı . Bu uqulamalar sonucu Güney Azərbaycan 1941( ikinci acun savaşına kimi) bütün alanlarda egemənliyini itirdi. Bütün Qacar Türk devlətində egemən olan Güney Azərbaycan Türk taciri , sinsi işlər sonucu Tehrana eləcədə İranın başqa şəhərlərinə sürgün edildi.  Acunun dörd bir yanıniyla ilişgidə olan Tərbiz bazarı, kənd çərçilərinə buraxıldı. Ulusal Azərbaycan kəndsoylusu ( burjuvası) öz dayaxlarını itirdiyi üçün köçə sürükləndi. M. Ş kimi ulusal düşüncəlilər uzaq yerlərə sürgün edildilər. Güney Azərbaycanın düşünən beynilə çalışan əlini yurdundan kəsdilər. Daha Azərbaycan xanlıqlar yurdu, Tərbiz isə ikinci baş kənd deyildi . Azərbaycanlı yurdunun gələcəyini düşünmək yerinə qarnına qul edilmişdi. Buna baxmayaraq bu basqını anlamaqda çətinlik çəkirdi Azərbaycan Türkü . İnsanlıq ərəklərinə bel bağlayan Türk ulusal kimliyindən olmaqdaydı. Bu yanlış alqılamalar başı üstündə asılı bir qılınc kimiydi. Nəyə uğradığını bilmirdi . Kəndinini əkin tarlasında özünün ağası olan Güney Azərbaycan Türkü , dəmir yollarında qullar kimi öldürülürdü.

Ulusçuluğun başlatdığı ikinci acun savaşı, Güney Azərbaycan Türkünüdə ulusal kimliyinə yiyələnməyə  yönləndirdi. Tehranda ögeyçiliyə uğrayan Türk aydını, yenə üzünü yenilməyən başı uca Səhəndin, Savalanın etəklərində yaşayan Türkə tutdü. (Tehranın qeyrəti yox şəhriyarı saxlamağa / gedirəm Tərbizə qoy yaxşı yaman bəllənsin)

1941-ci ildə Rızaşahın zülmündən can qurtaran Azərbaycan Türkü dərin bir soluq aldı. Bilindiyi kimi Rıza şahın zulmulərinə avropa göz yumduğu kimi sosyalist kominist adına qurulan sovet egemənliyidə göz yumurdu. Rıza şah dönəmində sovet egemənliyinin bu diktatoryayla çox geniş əməkdaşlığı vardı. Buna görədə ölkədə olan sosyalist adlı yandaşları Azərbaycana edilən ulusal zülmü görməzdən gəlirdilər. Ancaq bu ayrımı görən Pişəvəri kimi Azərbaycan Türkü 11 ili dustaq çəkməli olmuşdu. Rıza şahın 16 illik egemənliyi dönəmində  (1925-1941) Azərbaycana uyqulanan basqılar, pıçağı sümüyə dayatmışdı. 

İkinci acun savaşının verdiyi ulusal güclə , ögeyliyini Tehranda anlayan Azərbaycan Türkü: “Biz xiyabaninin demokrat firqəsinin varisləriyik” deyərək  Azərbaycanda demokrat firqəsini qurdular. O dönem ölkədə yaranan yetkisizlikdən ( otoritersizlikdən) Güney Azərbaycan Türkü özünə dönməkdəydi. Basqıların bir az yumuşalmasını görən Azərbaycan Türkü, ulusal çıxarlarını ilk kəz bilikli olaraq istəməyə qalxdı. Bu oyanış Türk ulusunun damarlaraına yeni qan gətirdi. Məşrutə, Xiyabani dönəmində itirdiyi ulusal kimliyini önarmağa başladı. İkinci acun savaşı nədənilə bölgədə olan Quzey Azərbaycanlı güclərdə tinsəl dayaq olacaqları sözünü verdikdə, Güney Azərbaycan  ulusal istəklərini Acuna haykırmağa başladı.

                                  Ardı var

                                                            Ersan Erel