DÜNDƏN BU GÜNƏ GÜNEY AZƏRBAYCAN

                                              (5)

    GÜNEY AZƏRBAYCANDA ULUSAL GEÇMİŞLİK ANLAYIŞI

   9- Dil bilgisizliyi : Güney Azərbaycanda ulusal kimlilikdən uzaq olmanın ən başlıca nədənlərindən biri dil bilgisizliyidir. Dil bilgisizliyindən dolayı Türk toplumunu yoxsun göstərib, Türkcəni gericiliyin bəlirtisi  kimi aşılamışlardır. Türkcəni moğulların gətirisi (itxalatı) olaraq topluma yedirtməyə çalışılmış, onun sonucunda da Türkü söyəməyən yerdə moğulların aracıyla aşağlamışlardır . Bu konuyla bağlı 20-25 il bundan öncə Tehranda başıma gələn bir olayı demək istirəm. 

    Tehran bilyurdunun önündə öncədən düzülüb qoşulmuş birisilə tanışliğim oldu.  Bir anda tanıdığım neçə qoşuqçuyla qarşılaşdım. Farslarla farsca salmlaşdım. Türklərlə Türkcə salmlaşarkən qaraşın gözlüklü tanımadığım birisi yapay bir səslə “ ağaro baş bezəbane Teymure ləng hərf mizəne” deyərk mənə hırladı. Məndə ona “ get ağzını yu sonra Əmir Temurun Adını ağzına al” dedim. Nə isə ayağ üstü sözümüz uzun çəkmədi . O, bir dedisə iki aldı. Sonra tanışların önərisilə orada olan bir çayçıda konunu sürdürdük. Çayçıda dartışmaya başlarkən mən dedim “ Arasıra Zaminhova tapınasım gəlir, bu gündə eləyəm”  . O, “nə dediyin? anlamadım”! dedı. Mən isə “sonunda anlarsan” deyib, Türk, fars savaşını başlatdıq . Geçmişlikdən tutmuş bir çox konuları dartışdıq. Ən sonunda dil konusuna gəlib, “Türk dilinin yoxsul, bilimdən uzaq olduğunu” dedi. Məndən farsca eləcə farsların borc aldığı neçə ərəb sözcüyünün Türkcəsini soruşdu. Artığını önünə qoyub, “muhakimətü-lluğəteynlə, Müqaisətü-lluğəteyni belinə yükldiyimdə “ Torkan dər zəmane  sasaniyanın” yazarı Kave bayatın beli sındı. Sonra  ağ bayraq qaldırıb, qara şoven üzünü yumağa çalışdı: “ Yonesko elam kərde əst ke hiç melləti bər hiç melləti bərtəri nə darəd” dedi. Məndə bir rus uşağıyla , polonya uşağı savaşmaması üçün “L. Zaminhiva ara sıra  Tapınıram” dediyimi ona anımsatdım. O gün K . Bayatın qara üzünü qaraldıb, gözlüyünü buğladıb yola salmışdıq.  Neçə yedəc( həftə) sonra bilyurd yaxınlığında qarşılaşanda qorxarcasına yaxınlaşıb ,farsca dedi: “Mənim babamda Qaşqayi Türklərindəndi. Ona görədə soy adım bayatdır. Məndə Əli Tərbizlidən izin almadan “ demək səndə tofaleye nəjadsan” dedim. Anlamlı anlamı başın buladı.

        Mənim dediyim bu savaş bütün iranın şəhərlərində Türklərlə farslar arasında getməkdədir. Əsgərlik dönəmində isə daha çox hallanan bir olaydır . İndi dil bilgisindən uzaq olan birisi bu qaralamlarla qarşılaşsa, yenilgi bayrağını qaldırmaqdan başqa nə edə bilər ? Bildiyimiz kimi iranda fars ulusçularının Türklə Türkcəni qaralamağın uzun bir geçmişi vardır. Buna görədə Türk  uyğarlığının ən böyük  dəyəri olan dili qorumamız üçün , dil bilgimizi artırmalıyıq . İndi Gün Güney Azərbaycanın  ilkin oxullarında 7-8 yaşlı cocuklara basqıyla fars dilini aşılırlarsa, yuxarı yaşlılar ona dirənməkdədirlər . Buna görədə dil bilgisilə bu savaşı oxullarda, idarələrdə, küçədə, bazarda, dustaqda, yaylaqda, qışlaqda,..., aparmaq olar.

Burada dilin iki önəmli konusuna deyinəceyəm.

      A-Dil törəsi:  Geçmişdə də dil bilgimiz olmadan şah olan xaqanlarımız yanlarında özgə dilli yazarlar ( mirzələr) gəzdirirdilər. Türkcənin dil törəsinin( qramatikasının) ərəbcəylə farscayla ayrı olduğundan, çətinlikdən qorxraq rahat yolu seçmişlərdir. Özgəyə bənzəyişdən dolayı özümüzü dil alanında da yoxsul duruma gətirmişik. Ancaq Əski zəngin  Türk uyqarlığının qalığı olan dil qaynağımız bu yoxsulluğumuzun görünən üzünü örtmüşdür. Buna görədə toplum gündəlik yaşmı üçün dilin, dildə toplumun ulusallığın qorumuşdur. Islamdan öncə göy Türklərdən qalma “orxun yazitları” günümüz Türkcəsinin dil törəsilə bağdaşmamaqdadır. Biriləri onu O dönəm Türkcənin yazım dilinin gəlişməməsinə balğlarlar. Məncə bu doğru deyildir. İslamdan  qalan Türkcə yazıtlar ərəb etgisində yazılmiş, ərəbcənin dil törəsini mənimsəmişdir. Yazılanlara görə acunda düzənli olaraq dil dörəsini ilkin Ərəstu yazmışdır. Sonrada Ərəblər o dil törəsini çevirib, ərəbcəyə uyğunlaşdırmışlardır. Buna görədə bizim yazarlarımızla( mirzələrimizlə) yazıçılarımızda ərəblərin izindən getmişlərdir. Ancaq bu yolda dil özəlliyinə baxmadan ərəbcəyə uyğun dil törəsi yazmışlardır. Buna görədə dilimizdə doğal mənimsədiyimiz çoxlu Tümcələr bir çeşit çevirilərdir . Farslarda buna “gerte bərdari” deyillər. Bir başa çevirilər sonralar dildə qalıblaşmış, Türkcə olaraq mənimsənmiştir. Türkcə qarışıq sözcüklərdə olduğu kimi ,Tümcə uyuşmazlığına da ( diftongsuzluğuna da) nədən olmuşdur. Bu uyuşmazlıq sonucu, axıcı bir Türkcəni Türk toplumuna mənimsədə bilməmişik. Toplum yamax dili ağzında rahatlıqla dolandıra bilməmiş, sözünü deyərkən kəkələməyə başlamışdır. İslamdan sonra bitiklərdə Dədə qorqud dışında gerçək  Türk dil Törəsinə  uyğun tümcəylə azaraq qarşılaşa bilərik. Türk dili su kimi öz axarında olmadığından bir çox dönəmlərdə durqunluq yaşamışdır. Bu durqunluğun sonucuda şah olan xaqanlarımızın unutqanlığına uğramışdır.

Ö. F. Nömanzadə “ İyrənmiş ərəb fars sözlərini yan yana düzüb ədəbiyat demək , ədəbiyatı bilməmək deməkdir” demişdir. Bu Tümcə islamdan sonra yazımımızın gənəl görünümünün acınacaqlı durumunu yorumlamaqdədır. Sonralar gerçək Türkcənin dil törəsini incələmədən, Türk toplumunu dildən ayıran “ ədəbi dil” ağlatısını topluma sunmuşlardır. Yazarlar (mirzələr) dilinə ( yazım dilini) yenik düşən yazıçılarımız bununlada toplumdan uzaqlaşmış, toplumla söz alış verişinində çətinlik çəkmişdirlər. Buna görədə toplum qalıba sığışdıran Flober( fıransız yazıçısı) sayağı tümcələri anlayamamışdır. Yazıınsal dilin toplum dilindən uzaq düşməsi sonucu, dildən ürkmə olmuşdur. Dilin yetircisilə işlədicisi( ürəticisilə tükəticisi) olan toplum, bu al verdən qaçaraq uzaqlaşmışdır. Dil altun kimi toplumun ağzıyla incəlib, parlaqlaşar. Toplum danışdığı dildə topuqlarsa , istədiyini çətinliklə deyərsə , o dildən soyuyar, uzaqlaşar. Gənclik dili daha çox yumuşaq , daha çox incə olamlıdır . Gənclik dönəminin duyğularını oxşamayan dil, yönünü bu duyğuları oxşayan başqa dilə verər. Bunun sonucunda da yabancı vurğunluğ ərişkənlərdə yaranar. Bu konu Güney Azərbaycanda çox önımlidir. Ərişkənliyin duyğusallığını gündəlik yaşamlarında yansıdanmayan gənclər, istər istəməz yabancı qaynağına baş vuracaqdır. Bu gün Güney Azərbaycanda gəncliyin çağa uyğun duyğu ,düşüncəsini yansıdacaq yeni bir Türk deyimi gənclərdə ana dilinə ilgi yaradar. Gəncliyin dil pozu olan bu deyimlər , dilin yatırimi olmaqla yanaşı,dilin qoruculuğunuda edərlər. Bunları yazım dil (ədəbi dil) qalıblarına salmağa çalışsaq, gözəllini itirər, sevgidən qalarlar. Buna görədə toplum dilini yazınsal qalıblardan uzaq tutmalıyıq. Türk dilinin toplum yazımının( folkolrunun) zənginliyidə burdan gəlmədədir.

Günümüzdə güney Azərbaycanda dil törəmiz  quzey Azərbaycanla , Türkiyənin arasında bir dildir. Gənclərin öz Türkcəyə özənmələri bir nisgilin acığı dışında , gerçəkləridə yansıtmaqdadır . Çox zəyif bir dil olan farsca, azacıq edimlərin( fiillərin) quyruğuna yardımcı edimləri bağlayraq işlənməkdədir. Türkcə düşünən birisi farsca yazmaq istərkən bu çətinliyi anlayır. Buna görədə öz dilinə dönmək gərəksinimi duyur. ( Ə. Şamlu Dr.Bərahənilə ilgili demişdir: “ingilizcə oxur ,Türkcə düşünür, farsca yazır) Bu sözü bütün farsca yazan Türklərə demək olar.

Çağımızda da Çoxlu Türkcə Tümcələrdə Farscanın çeviriləri olduğunu görürük. Ana dildə eytimi olmayanların bu tümcələri yenə başarıdır. Ancaq gələcək üçün yetərli deyildir. Mən Quzey Azərbaycanda bir çox tanınmış dilçilərdən Azərbaycan yazım dilinin mənimsənməməsini eşitmişəm. Bu konu isə Quzey Azərbaycan yzım dilinin bir bölgədən (şirvan ağızı) alındığından qaynaqlanmaqdadır. Ərəblər isə yazım dillərini quran üzərindən almışlardır. Məncə Türkcənin yazım dili Dədə qorqud dan alınmalıydı . Bu yapıtın tapılışından sonra uyğunlaşdırılmalıydır. Bu yapıt gerçək Türk düşüncəsini Türkcə olaraq yansıdır. Dədə qorqudu oxuyan bir Türk dili içində sindirərsə , gerçək Türkcə yazmaqda çətinlik çəkməz. Dədə korqud Türkcə gözəlliyi olduğu kimi, dil biləyicisidir( itidicisidir). Onu oxuyandan sonra Türkcənin dil törəsinin necə olması düşüncəsi yaranır insanda. Dil törəsi özgələrə məhkum olan Güney Azərbaycan Türkü, dil pskologiyasını atmaqda çətinlik çəkir. Bu nədənlə Türkcənin gerçək dil törəsini, Güney Azərbaycan ərişkənlərinin bəzəyi etməliyik. Ərişkənlərin öz Türkcəyə özənməsidə, sözümüzün yerndə olduğunu göstərmədədir. Günümüzlə ilgili bir önəmli konuya azacık deyinmək istirəm.

“ ...öyrənciləri vərindən” Güney Azərbaycanda bildirilərin sonunda işlənən bu tümcə, bir başa frscadan çeviridir. Birincisi “vər” sözü Türkcə deyil, çılxa farscadır. Yəzddə kirmanda Əfqanistanda “ an vər”, “invər” deyimlərilə qarşılaşmaq olar, ancaq Azərbaycanda “ vər” sözünü ad kimi tarla alanında farslardan başqa anlamda eçitmək olar.  Vərin( tərəf) Türkcəsi “yan,”sarı”, “yön” ola bilər. Ancaq Farscada “ yiyəlik adıl ( zəmire mülki) olmadığı üçün, tümcə dolayı yoldan anlam qazanmşıdır. Bilindiyi kimi farscada yiyəlik adılı yoxdur. Mənim(male mən) ,Sənin( male to), onun ( male u). Göründüyü kimi adılın önünə izafat ( male) gəlməkdəir. Biz soruşsaq kimdən ? Yanıtlanacaq : “ Yaşardan , oxtaydan”..., Fars isə deyəcək:  “əz tərəfe  Yaşar , əz tərəfe oxtay,..., . Ancaq gerçək Türkcə tümcə örnək üçün belə yazılmaldır: “ Tərbiz biliyurd öyrəncilərindən”. “ Tərbiz biliyurd öyrənciləri”.Yazılmasıda doğrudur. Yuxarıda dediyim kimi biz farscanın yoxsulluğunu , dil bilgisizliyimizdən Türkcəyə uyğunlaşdırmaq istirik .  Buna görədə farscada yiyəlik adılın olmayışını farscanın ayibi deyil , Türkcənin yoxsulluğu kimi görürük. Sözcüklər bölümündə bu konuya bir az açıqlıq gətirəcəyik.

Bu gün Güney Azərbaycanda Türkcənin eytimi yasaq olamasından dolayi, istəklilər gerçək dil bilgilərini Dədə qorqutdan ala bilərlər. Oda bu yapıtı çox oxuyub, içə sindirməklə olar. Güney Azərbaycanda yüksək dil bilgisilə egemən dilin basqısın qırmaq olar. Bu dil bilgisilədə toplumun itirilmiş  ulusal kimliyini  yenidən qazandırmaq çətin olmaz . Buna görədə bu qonu çox ağır basmalıdır. Ağırlığı bu yönə qoyarsaq zəyif olan farsca egemənliyini itirər. Egemənliyioni itirən farscanın qondarma uyqarlığıda unudular.

B- sözcüklər: Sözcüklər dilin danışma araclarıdır. Bu araclar çox oldusa dilində danışma olanaqları çox olur. Sözcüklər göbələk kimi azacıq hava dəyişimilə yaranmazlar. Onlar toplumda olan yeniliklərlə gənəldə yaranarlar. Buna görədə bir sözcük toplumun yaşam dəyərlərinin ölçüsü, eləcədə anlamıdır. Bir sözcüyü bilikli öldürmək yalın bir cinayət deyil,  soyqırımdır. Çün bir sözcük ölürsə, demək böyük bir toplumun ana dəyəri ölür deməkdir. Bir sözcük yalnız bir parça topraq deyıl, bir yurd bir ulusdur. Bu nədənlədə bir sözcüyü öldürmək, bir yurdu basmaq , bir ulusu soyqırım etmək deməkdir. Biz çağın əlilə ölən ( arxeik) sözlərdən danışmırıq. İndi bu açıdan baxdığımızda Güney Azərbaycana edilənlərə ad vermək çətin olar. Çün cinayət üstü cinayət , soyqırım üstü soyqırım edilmişdir. Dili insan yaşamının ən üstün buluşu olduğunu düşünsək , bu ağlatını geçmişlikdə hitlerlər,koroşlar belə etməmişlərdir.  Güney Azərbaycanda edilən cinayət, fars uyğarlığının 20.ci 21.ci yüz ildə  insanlığa etdiyi qorxunc bir olaydır.

Öncədə yazdığım kimi, Güney Azərbaycan Türkü  dədələrinin zəngin söz xaralından yemiş, biliksiz olsada yabacılara(yabancı dillərə) qarşı dirənmişdir. Egemən olan fars dili , yetərsiz, eləcədə kuralsız olduğundan, iyrənc yaratıq kimi ərəblə Türkdən  oğurladığı sözcüklərlə ( deyilənə görə yüzdə yetmişin üzərindədir) ölüsünü günümüzə daşımışdır. Ancaq bu ölünün qoxusu çağdaş yaşm olanaqlarından, eləcədə gözəlliklərindən yararlanmamızı önləməkdədir. Yobazlıqla çağın gözəlliklərini beş üç qoşuqçünün turşmuş qoşuqlariyla kölgləməkdədirlər. İrfanla təsəvüf kölgəsində qoxuyan o qoşuqların bitiklərinin yapraqlarına, artıq Güney Azərbaaycan ucqar kən baqqallarında ( baxallarında) belə ucuz xurma bükməzləır. Nə etmək olar özlərinin Sədisi demiş : “ Tərbiyət na əhlra, çon gerdəkan bər qonbəd əst”. Bizdən demək , firdosdan da eşitməmək.

Fars  dilinin sözcük yoxsulluğuyla , dilin kuralsızlığı yoxsulluğuna nədən olmuşdur. Onlar sözcükləri yabancı dillərdən almaqdan  çəkinməzlər. Çün dillərinin kuralsız olduğuna görə istənilən sözü işlədə bilərlər. Ancaq o sözcüklər sonra yeni bir sözcük yaratmadığına görə ölü kimi atıqlığa gedər. Bununlada dildə boşluq yaranar. Bu dilin edimlərinin( fiillərinin) çox çox az olduğunu bilirik. Dilin kuralsız olduğu yeni edimlərin yaranmasına Türkcədə olduğu kimi yardım etmir. Türk dili adlarla sifətlərdəndə edim düzəldə bilir. Ancaq farscada yeni bir edim düzəltmək olanağı yoxdur. Buna görədə bir edimin quruğuna, yardımcı edim əkləmək gərəkir. Örnək üçün Türkcədə “yemək”, farscada “ xordən” ediminə çoxlu yardımcı edim əklənərək başqa dilləri qarşılaşmağa çalışılmışdır. Bunların  Türkcəsi çox gülünc alınır. çırpılmaq, yıxılmaq edimi yerunə farscada  “zəmin xordən”( yer yemək), sürüşmək yerinə “ sor xordən”, Aldanmaq yerinə “qul xordən”,... kimi qondarma sözlər yaratmışlardır. Farscada  ən çox işlənən edimlərin biridə “etmək” ( kərdən ) edimidir. Bunun mindənə Türkcə edimi qarşılamaq üçün yardımcı edim gətirsələrdə, anlam dolğunluğun daşımaz . Ancaq onlar anlamlı anlamsız bu “kərdən” yardımcı edimini işlədəllər. İşləmək (kar kərdən), baxmaq( niqah kərdən), boyamaq (rəng kərdən)... kimi çoxlu söz birlikləri demək olar.

Türkiyədədə Hind avropa dillərinin etgisindən gələn bu sayrılıq yayılmaqdadır. Örnək üçün “yapmaq” əskidən yalnız bir yapmanı birdə çörəyi yapardılar. Ancaq indi çayıda yapırlar. Umarım bu dil ərincəkliyi Güney Azərbaycana yayılmaz.

  Türk dililə fars dilinin sözcüklərini qarşılaşdırmaq , fillə siçanı qarşılaşdırmaq kimidir. Bunu öncələri iki böyüyümüz( Ə. Nəvayı, Dr.C. Heyət) qarşılaşdırmış, sonra deməsələrdə işin sonucuna varmadan yarıda qoymuşlardır. Çün, Türkcə egemən olmasada sözcük yaradıcığında qısır qalmamışdır. Fars dilini tehrandan düşənbiyə kimi uzadıb, başqa alanlarda yeni sözcük yratsada , yeni edim yaradamayacaqdır. İndi bu dil  “şəkər” olmasın kəllə qənd olsun , nə varsa budur. Güney Azərbaycan Türküdə bu dili yeni  öyrənəndə çaşbaş qalır. Çaşbaşlaığa alışandan sonra isə işin nə yerdə olduğunu anlamır. Ancaq bir gün Ə. Kəsrəvi kimi işin dərinliyinə varanda “əfsus dir şode əst. Zəbane Türki əz ləhaz loğət və zəman ba zəbane farsi qabele moqayese nist. çon xeyli qəni əst”deyrlər.( zendeqaniye mən- mənim yaşamım). Bir deyimimizdə deyilir: “Çox başlar bu daşa dəyəcəkdir”. Görəsən Ə. kəsrəvi gəvəzələməkdən öncə bu gerçəkliyi bilsəydi, yenədəmi öz ulusuna belə təpik atardı? Məncə yox. O, Türkcənin yayılması üçün çalışardı. Kəsrəvinin yazdığı farscada o dilin yetərsizliyinin bir örnəyidir. Bunun üçündə dil konusunda bilgisiz olan bir çox aydınımız yabancıların dəyirmanına su axıtdılar. Bu konuyla bağlaı Həbib Sahirin Ə Karəngin dil bigisizliyindən qaynaqlanan buluşlarıyla ilgili yergisini  vermək istirəm. Yanılmıramsa “yoldaş” dərgisində çıxmışdır. / “ Serçə” söhrədir ,“ supada” sepadır. Göründüyü kimi bu adam elm dənizidir. Üç ayaqlı eşşəyin olduğunu öyrəndik/. Bu yobazlıq yarışmalarını ödülləndirən “ Mahmud əfşar” qurumu belə bir işlərə önəm vermək üçün yaranmışdır.

     Ə . Tərbizli deyirdi : “ M. M. Etimad Tərbizdən tehrana sürgün edilib, ona tehran radyosunda iş vermişdilər. O, gündə mənim yanıma gəlib, farscada qarşılığı tapılmayan sözcüklərlə ilgi  məndən yardım istərdi. Ancaq birlikdə nə edərdiksədə qarşılıqlarını tapa bilməzdik. Buna görədə düşüncəni farscanın qurbanı edib, başqalaşdırardıq. Bir ara farsca yeni sözcük yaratmağı düşündük , dilin qısırlığından onuda edəmədik”. Göründüyü kimi Güney Azərbaycanın iki düşünürü nə edirlərsə Türkcələrə qarşılıq farsca  tapamırlar.  Onlar 50 il bundan öncə  farsca düşüncələrinə uyğun  sözlər tapamırdılarsa , indinin gənc quşağı  teknoloji dilini farscada hardan taparlar? Biz Bütün farsca yazan Türklərin dilinə baxsaq bu yetərsizliyi görərik. Farslar dillərinin olanaksızılğına alışdıqları üçün, bun görməzdən gəlirlərdir. Onlar gəvşədikləri “ honər nəzde iraniyan əsto bəst”, “farsi şəkər əst”, “nəjade pake ariyayi”,... kimi sözlərin qurbanı olmuş, acunun gəlişməsini bilməyərək” koroş To be xab ma bidarim” in yanında uzanmışlardır. Bizimdə bunlarla bir yerdə ölənlərimizə ( R. Şəfəq, K.İranşəhr,M. Murtuzəvi,..) bir daş altdan bir daş üstən, rəhmətmi,lənətmi düşər, mən bilmirəm? Ancaq bilirəm Dr. Bərahənin dediyi kimi “Türkcənin içində olan od, onu alovlandıracaqdır”. Bu alovu daşıyanlar Güney Azərbaycan Türk ərişkənləri olacaqlardır. Bu nədənlə onların dil bilgisizliyindən yoxsulluqlarına, Türk dilinə uyğun olmayan qalıblarında yükünü artırıb, qorxutmayaq. Onlar yalnız öz Tütkcə sözlüklərə özənib, yazsalar, gələcəkdə gerçək Türcənin qalıbınıda tapacaqlardır. Türk sözcüklərinin özgürlüyünü dil törəmizə yükləməklə , bu uca görünən dağları aşmaq olar. Türkcənin söz zənginliyi aşılacaq çətin yollarda ən böyük yardımçımızdır. Ancaq  öz Türkcələrdə söz  kurallarını önəmsəməliyik. Türkcə yeni sözcüklərin düzəltilməsilə bağlı ən önəmli yapıtlardan biri , əski Türk dil başqanlarından Prif.Dr. Hamza Zülfikarın yazdığı “ Terim sorunlarıla Terim yapma yolları” yapıtıdır. Güney Azərbaycanda da bu işi  böyük bilgin qoşuqçu Dr. H Nütqü (Aytanın ) varlıq dərgisində yazılarında oxumuşuq. Onun etgisində öz Türkcəyə özənən Barışmaz kimi qoşuqçular sözlərini dedilər. Barışmazın “nəğmə dağıyla istimar”,” udumlu dirək” kimi yapıtları bunu göstərir. Barışmaz “Nəğmə dağıyla istimar” yapıtını Aytənə sunmasınıda onun(Aytənin) öz Türkcə sözlüklərə qayğısını nədən göstərir. Dr. H.Nütqi bir yandan dilimizdə yaşaya bilcək əski sözləri , bir yandanda Türkiyədə olan yeni sözləri Güney oxucusuna sunurdu. Dr. H. Nütqinin dərin Türk dil bilgisi , bu bilgidən qaynaqlanan Türkcə vurğunluğunu Güney öz geçmişində yaşamamışdır. Bu gün Güney Azərbaycanda öz Türkcəyə özənti varsa , onun ən başlıca nədənı varlığın yapraqlarını bəzəyən Dr. H. Nütqünün arı Türkcədə yazdıqlarıydır. O boşluq indidə dolmamışdır. Çün, Dr. Nütqi kimi bir dilçinin yetişməsi uzun illərin nisgilidir. Bu gün güneydə gənclərin öz Türkcəyə özənmələri , onun qayğsının dəyərlənmsidir. Bu böyük bilgin, qoşuqçuyla sonra genış yazcağam

      Güney Azərbaycanın geriyə qalmışlığının ən başlıca nədəni, yetərsiz fars dililə güclə eytim almasıdır.  İnsanlığa edilən zülüm dışında, farscanın yetərsiz olduğundan toplum , əkin, dil( sosyolingüvistik), teknolojı , siyasət,...,alanlarında da istədiyi bilgini ala bilməmişdir. Bu bilgisizliyin sonucuda yabaz inanclara sarılmışdır.

        Türk dilinin acunun ən kurallı dili olmasını bilirik (edimlərin) . Bu dildə yalnız bi kuralsız edim vardır. Bu konunu İsak Asimov “ acunun 1001 ayrıqı( istisnası)” yapıtında vermişdir. İngiliscədə kuralsız edimlərin sayı 200 kimidir. İndi belə bir kurallı dillə qırımlıq etmək, insanlığa qırımçılıq deyilmi ? 20.ci yüz ilin böyük flosofu olan B. Rosel “ dincəlişin övgüsü” yapıtında deyər: Hitleri etgiləyən Fixte Türk dilini bilmədən , Alman dilini üstün dil olaraq yorumlar”.  Bu gün acunun birinci dil konumunda olan ingiliscənin filosofu, bu düşüncəni deyirsə, biz dilimizlə ilgili daha çox bilməliyik. Bu konuya başqa bölümlərdə yenə deyinəceyəm.

                          Güney Azərbaycan ulusalçılıq  yüz illərində

Acunda böyük fransız devrimindən sonranı (1789) ulusalçılığın başlanması kimi dəyərləndirilər. Bu nədənlədə 19.cu yüz ili, ulsalçılığın oyanışı kimi verərlər. Bu düşüncə 19.cu yüz ildə fransada başlasada, Almaniyada daha çox gəlişdi. Bismarkın o illərdə  yetişməsində Fixteylə ,niçe kimi flosufların etgisi oldu. Niçe ön görülərində 20.ci yüz ilidə ulusçuluq dönəmi olaraq deyirdi. Ancaq Marks əski havada olan “sinfi” savaşların yüz ili olaraq görürdü. Birinci, ikinci acan savaşları Niçenin  ön görüsünün doğru olduğunu göstərdi . Ulusçuluğun öncə batı avropanı sonra isə doğu avropanı öz etgisinə aldı. 20. yüz ildə isə acunun bütün yerlərinə yayıldı.

     Osmanlı imratorluğunu etgisinə alan bu dalğa, sonralar parçalanmasına gətirib, çıxardı. Tənzimat kimi yumşaq bir axımda ərəb ulusçulğunu önləməz oldu. Quzeydə Rus ulusçuluğu güclü yazımla toplumlarını uluslaşdırmağa yönəldilər. Bunun dalğaları Rus impraturluğunda yaşayan uluslarıda etgisi altına aldı. Öncə kırım, sonra qazan tatarları bu axımlara qoşuldular. Bu axım çox çəkmədən Quzey Azərbaycanıda içinə aldı. Bakıla İstanbulada yaranan ulusçu qurumlar , Tərbizlə, urumiyədə də səsdaşlarını tapdılar. Ancaq o dönəm Soy kökü Türk olan Qacarlar “ Şah Hüseyn, Vay hüseyn” yuxusundaydılar.

    Bu yuxuların buluşçuları olan fars ulusçuları , “şəriyət” hökmlərilə Qacarları silkəlyə bilirdilər.

                                       Ardı var

                                                            Ersan Erel