DÜNDƏN BU GÜNƏ GÜNEY AZƏRBAYCAN

                                              (4)

    GÜNEY AZƏRBAYCANDA ULUSAL GEÇMİŞLİK ANLAYIŞI

8- Yalnış Çalqı(muzik) anlayışı: Bu konuya deyinməyim Urməvilərə, marağalılara eləcədə ondan sonra gələnlərə “ daş atmaq” kimi alqılanmasın. 19.cu yüz ilin Amerika qoşuqçusu W-Waitmənin deyirdi: “ Mən geçmişə qarşı deyiləm , onlar yaşanmış , getmişdir . Ancaq onlardan yana da deiləm, çün, aydın gələcəyi düşünürəm”.

         Çalqı konusunda islamdan sonra Türk saraylarına yavaş, yavaş farsla ərəbin etkisi oldu . Etkisizliyin sonucu  edilgən ( pasif) duruma düşən saray sayruları, yaşamlrına uyğun çalqıla oxşanmağa alışdılar . Türkün “ sındırılmış qopuzuna” yol verilməyən yerlərdə, ulusal kimlikdən uzaq  Türkün “şahlar” deyilən özümləyiçiləri ( təmsilçiləri) varıdır . Budunlarının uyqarlığına  yadırğayan bu özümləyicilər, ölməkdə olan hindistan qaynaqlı çalqını bilməyərək qorudular .Sasanı sarayında moğlara özəl olan bu çalqı, gəlişmə dönəmini yaşamışdır . İslamdan sonra ərəb çalqı geridə olduğu üçün , buna din yasğı uyqulamağa başlandı . Ancaq sarayların qapı bacalarını tutan fars ulusçuları, dönəmə görə bunu qorudular . Sonralar bunu kərbəla olylarının ağıtlarına qatıb, inancla topluma yedirdilər . İndiyə kimidə dar  qalıblara sığan seçginlərimiz(elitamız)dışında qaln Türk toplumu bu çalqını mənimsəməmişdir.  Bu çalqı çeşidi yalniz kəklik kimi başları qar altında olan ,eləcədə ulusal kimliklərindən uzaq düşmüş kimsələri oxşamışdır . Ulusal kimliyini qoruyanlarımızda bic olmamaq üçün “ kral çılpaqdır!” diyəməmiş, satdıq at kimi başın tovlamışdır .

       M. Ə. Sabirdən söyləşi alan S. Mümtaz Ona Əruzla muğamı sormuş. Sabir isə “əruz ərəbin, muğam isə farsın demişdir” . O, “gün gələcək bu yabancılıqdan böyüklərimiz Türkü qurtaracaqlar” demişdir . Bu gün böyük qoşuqçuların əməyi sonucu  Türkiyə ilə quzey Azərbaycanda əruza son verilmişdir . N. Hikmət demişdir: “ Mən əruzla osmanlıcanı bilirəm, ancaq Türkcə yazram”. Bu konuya sonra dönəceyəm.

        Muğam sözünün kökəninin ( etimologiyasının) Türkcə olmasını yozmağımız, varsayımlarlada olası deyildir . Bu çalqı çeşidinin qol budaqlarına yapışdırdığımız neçə ayrıq( istisna) incə dal dışında, Türkcə sözlərin olmamasıda M. Ə. Sabiri doğru göstərir . Bütün soy kökünün Türk olmasına öyünən Nizami yedi gözəlində, muğamın bütün qollarının farsca adlarını verməmkdədir . Sonralar Türk yaşamının qatqısıyla bu çalqı çeşidində azacıq Türk izləri qoyulmuşdur . Bu gün muğamda az görünən  devinimdə( dinamizmdə) ondan qaynaqlanmadadır .  Ancaq gənəldə muğam Türkün ulusal kimliyini yansıtmamaqdadır . Türkü devinim yaşmdan uzaqlaşdırıb, edilgən duruma düşürüb, sonra budunundan edən etgənlərin başında gəlməkdədir . Muğam əzginlik, yazıqlıq fəlsəfəsilə Türkün qanbəlləyilə mitologiyasını yansıtmamaqdadır . Muğamda olan mitolagiya insanlara eski etkən Türk yaşmını aşılamazkən , farslara özəl olan edilgənlyi insanın içinə sindirər( həzmedər). Göz yaşıyla duyğu sömürüsünün qaynağı olan bu çalıq qol, Türkü işdən qoyub, yazıq duruma salmışdır .

       Türkü ulusal ağlatılara sürükləyib, ulusal bəlgə vermənin yazımı “ aşıq cununu bir arğışın ( karvanın) sandığından çıxartmaqla bəlgələnməyə başlamışdır . Əski Türk ozanı ( aşığını) toplumun qorxmaz ağsaqqalı, ağrı acılarının oxşarçısı( tərənümçüsü) olduğu yazılıdır (Dədə korqud kimi). Qopuzun  səsi isə əngin Türk yurdlarının doğasıla canlılarını, devingən insanlarını , gəlişmiş uyqarlığını yansıdırdı. Ancaq biz yabancı adları daşıyan araclarıdan( tardan, kəmandan) Türkün ulusal kimiliyini yansıdacaq səsləri ala bilmərik. İndiyə kimi ala bilmədiyimizə görədə, siysi egemənliyimizin olduğu dönəmlərdə, əkinsəl  egemənliyimizin izlərini qoya bilməmişdik . “Ot kökü üstə bitər” demışlər atalarımız. Kökü üstə bitmədiyinə görə yabancı zurnalarında kim nə istəmiş “elə belə  çalmış” Biri elə zurna çalır / biri belə zurna çalır/ biridə elə belə zurna çalır- F.Sadıq. Bu zurnaçılığın sonucu olaraq ulusal çalqı dediyimiz alan, bit bazarına dönüşmüş, kim nəyi istəmişsə orada bazarlamağa çalışmışdır . Son on ildə Türkün  yaşam fəlsəfəsilə bağdaşmayan , duyğu sömürüsü aşılayan “nəvanı” belə bazrlayanlar olmuşdur .

      Günümüz Azərbaycanla Türkiyə çalqısında da dərəbəylik dönəmlərinin egəmənliyi sürdürülür . Çalqı dediyimiz bu yoluxucu sayrılığın sənətlə bir ilgisi yoxdur . Çağın gəlişim düşüncələrilə sezgilərini yansıtmayacaq bu alana necə sənət adı vermək olar? Çalqı çağla ayaxlaşmayacaqsa , çağdaş yaşamın gözəlliyini yansıtmayacaqsa  nəyə yarar ? Yüz illərin göz yaşlarıyla bu gün duyğu sömürüsü edənlərə necə sənət admları demək olar? Toplumu ağlada ağlada sıraqulluğa(hieyrarşiya) düzüb, ağalarının sümürüsünə yönəldən bu səs bülbüllərinə sənətçimi demək olar ?  ( Ağladıqca kişi qeyrətsiz olar/ necəki ağladı iran oldu”(M.Ə. Sabir) . Kimisi min il bundan öncə qoyununa, kimisi beş yüz il bundan öncə itinə ağlamışsa kimi ilgiləndirər ? Bu gün çalqıda bilgisayarın, uçağın, maşının ,..., səsi yoxsa ona necə senət deyilər? 200 yeyinliyi( sürəti) olan bir maşında, dəvələr üçün yazılan muğamatı dinlərkən insanın mürgüləməsi gəlməzmi? Çalqıdan anlayışımızın güz yaşı olduğu düşündürücüdür . Çağdışı bu anlayışa tinsəl ( mənəvi) fəlsəfə yorumlamaq isə yobazlığn qanıtıdır . Bu çalqıları tozlu müzelərlə sınlaqlarda min illərin ölülərinin anısına dinləyən olarsa ona deyəcək yox.  Yoxsul ingils yazıçı Ç. Dikenz yoxsullardan yaz yaza lord olduğu kimi, bu sənət bülbülləridə toplumu ağlada ağlada özlərilə ağalarının ciblərini doldurmuşlardır . Sıraqulluğa nökər edilən topluma, ölüləri üçün ağlamağı aşılayıb, cocuqların gələcəyi üçün ümidli nəsnə söyləməzlər. Kimsədə ağzını açıb “ kıral çılpaqdır” demək istəsə “ milli mənəviyatımıza, klasiklərimizə ihanət edən xayindir” deyə damğalarlar . Bu sənət dalının mitologiyasını bilməyən , ancaq ona kural yazanlar, yalnızca duyğu sömürüsülə  toplumu dolandıranların yasalarına qol çəkirlər . Toplumun geri qalmasında çağa uymayan çalğının yaşadılması yardım edir .

         Alışılmış( klasik) sözü çağımızın tanrıçalaşmış , sıraqulluğa inancın təməl daşlarından biridir . Dayaz düçüncələrin aşamadığı uca dağların arxasında, alışılmışlarla tanrıçalar yaşadılmaqdadır .  R. Bart  “insan  düşüncəsi yer üzərində olan çizimləri aşamadığından , sənət bu çizimlərdə sınırlı qalmış” demişdir . Geçmişdə sıraqulluğun düzəltdirdiyi büyülü çantalarla, günümüzdə o çantaları dolandıranların beyinlərindən sızan ağu , toplumu öldürməkdədir . Bu nədənlə son min ildə B.Q.Səhənd demişkən “mərd ikən  namərdə möhtac olmuşuq” .    

        Çağdaş çalqımızın kərbəla ağıtları kimi göz yaşını eləcədə geçmişi anımsatmasının nədəni , gerçək Türk yaşamından bilgisiz olamaqdan qaynaqlanmaqdadır . Ulusal dəyərlərimizə çağındə yiyələnməmiş olmamız nədənilə özgələşib, özgə havalrına uyaraq dalı qalmışıq . Buna görədə belimizə yüklənən özgə yüklərinin altında əzilib, yazıq olmuşuq. Bir ispan gitarı acunda bütün saraylara yol tapdığı yerdə, Türk qopuzu tellərilə boğulmuş, büyülü çantaların ölüləri olan seçginlərimizin (elitamızın) yan baxışlarına qısılmışdır . Bu qısılışın sonucu olaraq hava qalıblarına sıxılıb, ölüm günlərini saymaqdadır .

        Bu konu çox uzun olduğundan dolayı, qoşuq dililə  azacıq yazmalı oldum. Bu konunu çox uzadarsam, Güney Azərbaycanda gəlişmədə olan ulusal kimlik düşüncəsində bir az çaş başlıq yaranar. Ancaq bu qonunu gələcək quşaqlar məndən daha çox aydınlaşdıracaqlarına inanıram .

           9- Yanlış Qoşuq (Şeir) anlayışı: Bu konuda Güney Azərbaycan Türkünün ulusal kimlikdən uzaq qalmasının nədənlərindən biridir . Bu konuya yuxarı bölümlərdə azda olsa deyinmişəm. Burada isə bir az geniş açıqlamaq istirəm . İslamdan öncə Türklərdə qoşuğun yayğın olmasının örnəkləri Divani luğatı Türkdə verilimşdir . Orada qoşuqçuların adlarıda yazılıdır. Bu göstərgələr əski Türklərdə qoşuğun yaqın olmasını savlayır . O qoşuqlara gəlişməmiş biçim kimi baxmaq yalnışdır . Çün , uluslar yaşadıqları dönəmi özlərinə uyğun düşüncə dililə yorumlarlar . Qoşuğun düşüncə duyğu yorumu aracı olduğuna inansaq , yarandığı bölgəylə ulusun yaşmının yansımalarını orada araşdırmalıyıq . Əskidən uluslsr ayrı ayrı bəlgələrdə bir birindən uzaq yaşardılar . Bu nədənlədə başqa ulusların sənətlərindən uzaq olardılar . Qoşuqda bu sənətlərdən biriydi . Birdə qoşuğun yaranmasında dilin özəllikləridə önəmlidir . Bu nədənlə dil özəlliklərindən uzaq durmaz. Dədə qorqudun qoşuqları bu konunu açıqca yansıtmadadır . Orada yazarın(mirzənin) ərəbcəni bilməsi , eləcədə Türk dil özəlliklərini bilincsiz olaraq önəmsəməsi, vurğu alanında qarışıqlara nədən olsada, dilin özəlliyini qorumuşdur . Biz bu qoşuq dilindən ərəbcədən , farscadan almadığımız , ancaq qanbəlləyimizdə gizli olan dadı alırıq . Bu qoşuq dili, bizə Türkə özəl olan devingənliyi aşılamaqla qalmaz, özümüzə dönməyə də yönəldər . Bu qoşuq dilni damarda qanımıza yeridə bilsək, özgə vurğunluqlarından uzaqlaşamalı olarıq .

         İslmdan sonra başqa konularda olduğu kimi Türk ulusu bu konuda da soytarılaşdı . Buna görədə “ özgə çıraqlarına yağ olub”, “ dayəlik” etmişdir . Farslar islmdan sonra başqa konularda olduğu kimi , bu konunuda mənimsəyib, ona ulusal boyalarını yaxdılar . Buna görədə ulusal kimliklərinə yadırğamış Türk xaqanlarının qoltuğuna sığına bildilər . Firdosi “ şahnamədə” farsca sözlüklərin işlədilməsinə özən göstərsədə, ərəb əruzi oloan “ məsnəvi qalıbında yazmışdır . Buda farsların ulusal qoşuq qalıblarının olmamasını göstərir .

         Firdosi konusuna biz Türklərə bir şahnamədə olan yalan palanına görə , birdə M.qəznəliyə görə de deyinməkdə yarar vardır . Bu konuyla bağli bakıda 12-13 il bundan öncə üzün bir yazı yazıb, cumhuriyət gündəcində üç sayıda bastırmışdım . O yazıda bir çox bilm qaynaqlarına dayanara bu qonuyla bağlı düşüncələrimi irəli sürmüşdüm . Ancaq indi qaynaqlar əlimdə yoxdur . Buna görə bəlləyimdə olan düşüncələri paylaşmalı olacağam.

        Firdosinin öz dediyinə görə şahnamə başdan dibə uydurma nağıldır. (Qocalığında yazdığ  Yusif zuleyxada bunu açıqca deyir ) Ərəb əzginliyini mənimsəmək istəməyən fars ulusçuları ( şuubiyə)  onu öncə dəqiqiyə , onun ölümündən sonra firdosiyə yazdırdılar .Ancaq pulunu verməyib, Qəznəli Mahmuda göndərdilər .Bu konuya sırasıyla           gələcəyik .

       ( Rüstəm yəli bud dər sistan / firdosi kərdəteş rüstəme dastan). Bunu şahnamənin başdan dibə kimi topluma yorumlamağını görməkdəyik . İnsan usunun mənimsəmədiyi sayru xəyal ürünü olan o nağıllar, Türklə ərəbə nə kimi söyüşlər yağdırsada inandırıcı olmamışdır . Gerçək yaşamda Türkə ərəbə yenilməyi içinə sindirəmiyən sayrular , Donkixod kimi xəyallarıla savaşmağa başlamışlardır . Ona görədə arəşi tapıb, dəmavənd dağına çıxardaraq iranla Turana sınır kəsmişlərdir . Cehuna kimi oxu gedə oxçunun nağılını , bu gün halvodçılra desən bütünü işlərindən qaçarlar . Başdan dibə kimi yalan palanla dolu olan bu nağıla, dəlilərdən başqa innanlar olmaz. Onun içərliyinə çox deyinməmiz, onu dəyərləndirmək anlamına gələr. Buna görədə qanılmamış, yazılmışla yetinməliyik .

        Bu konunun bizi ilgiləndirən ilgin yönü , Qəznəli Mahmudun istəyilə yazılma söyləmləridir . Yazıqlar olsun  Quzey Azərbaycanla Türkiyənin yazım geşmışliklərində də ( ədəbiyat tarixlərində)  fars yalanlarına incələmədən uyulmuşdur . Örnək üçün ismail hikmətin “ Türk ədəbiyat tarixində” , fars yazım geçmişliyində olduğu kimi bu yalan yansımışdır . Bu uydurmanın ana qaynağı kimidə Qəzvinlinin” beş məqaləsi” göstərilir . Ondan sonra buna dayanaraq , qəznəliyə olmazın sözləri yazrlar .

       İsmail Hikmətin adı geçən yapıtında firdosinin 30 yaş Qəznəli Mahmutdan yaşlı olduğu göstərilir . Firdosinin şahnamədə dediyi kimi 36 yaşında bunu yazmağa başlamış, otuz ilə qurtarmışdır .(Bəsi rənc bordəm dər in sale si / əcəm zende kərdəm be din parsi) . 6 yaşında xaqan olmayan qəznəli mahmut, ona harda bu istyi etə bilərmi? Bir fıransız yazımçı deyər : “Bu konu inanılası deyildir. Kimsə öz ulusuna qarşı  nəsnələr yazdırdaraq onu ödüləndirməz. Bu bir uydurma məntqsiz yalndır” .

 Firdosiyə yazdıranlar sonra onun istəklərini qarşılamamışlar, oda çətin geçimdə biticik dul qızıyla olduğu üçün , qəznəli Mahmudunu əli açıqlığını görüb, qəznəyə getmişdir . Firdosi ora çatarkən qəznəli mahmud hindistana axın etməyə hazırımış. Bu nədənlə saraya gətirilən firdosinin yapıtını dəyərləndirmək üçün,  saray qoşuqçuları olan  Əscidi , Ünsiri, yəzdidən hindistan dönüşündən sonra dəyərləndirməsini istəmişdir . Bu qoşuqçular şahnaməni oxuyandan sonra  firdosiyə “ sən çaşmış olmalısan. Mahmud Türkdür, səndə ağzına gələni Türklərə yazıb, ondan ödül almağa gəlmisən. O, sənin yapıtının içərlyini bilərsə ödül deyil , canını alar. Ona görədə o, hindistandan dönmədən qəznədən uzaqlaş” demişlər, onu ordan uzaqlaşdırmışlardır . Mahmudun dönüşündə isə “ O, rafizidir( Kafir- şiiə) qovduq” yanıtını vermişlərdir.Sonra firdosi qocalığında şahnaməni unutdurmaq üçün “qurantan alıntı olan” Yusif zuleyxanı” yazmışdır . Bu yapıtda firdosi başdan dibə kimi şahnaməni yalnlar, orada olanların uydurma olduğunu yazar. Şahnəmədə Soltan Mahmuta yaltaqlıq üçün bir çox övgülər vardır. Bu övgüləri firdosi oraya dilənçiliyə getmək üçün yazmışdır . Ancaq ona yazılan yergilər(həcivlər) sonradan başqaları yazmışdır . Firdosinin Yusif zuleyxa yapıtıni neçə yüz il fars ulusçuları unutqanlıqa salaraq basdırmamışlardır . Yazım geçmişliklərində ondan sız edərkəndə, “ firdosinin deyıl” deyə üstünən nədənsiz atlarlar. Ancaq o yapıtın dililə biçimi bir firdosi yapıtı olduğunu göstərməkdədir .Son yüz ildə Kəlkətəylə londonun oksfordunda(1908), ən sonda hardasa 20 il bundan öncə Dr.H. Düzgünün çabasıyla Tehranda çap oldu. O yapıtın geniş ön sözündə Dr.H. Düzgün ağzına gələni çağdaş fars yazım geçmişlikçilərinə yazdısa, kimsədən səs çıxmadı. Onların susqun geçinmələri bir Dr.H.Düzgünün doğru olduğunu göstərir, birdə susaraq dilə ağıza salmadan unutdurma siyasətlərini göstərirdi . Şahnamənin nə üçün yazıldığını kimsə öyrənmək istərsə  oradan( Yusif zuleyxadan) doğru bilgi əldə edə bilər. Bu günün iranında dərslik bitiklərində olan firdosinin illərliyində də ( öz geçmişi) bu yapıtla bağlı nəsnə yazılmamaqdadır .

      Bir başqa soru isə, farslar Qəznəli Mahmudu Firdosiyə yapıtı üçün altun yerinə qızıl verməklə suçlamaları yaranır . Tutalım onların bütün yalanları doğrudur. Türkü ərəbi  başdan dibə kimi yermək də olan bir yapıta, bir Türk ödül verərdisə ona nə derdilər? 62 iki il bundan öncə farsa söyüş yazmayan, özüdə Tührana ödül almağa  getməyən M.Niknamların, S. Yüzbəndilərin Tərbizin küçələrində kəsik başlarının süngülərə taxılmasını hansı uyqarlığa bağlamaq olar? Onlar başqa uluslara söyüş deyil, öz uluslıarıla danışdıqları dildə sevinclərilə acılarını paylaşmaq istəyirdilər . 20.ci yüz ildə “Qalax qalx yandırılan” Türkcə bitiklər, hansı uyqarlığın ərdəm  ürünü sayıla bilər. Bumudur 20.ci yüz ildə övdükləri ərdəmlər? ( Honər nəzde iraniyan əsto bəst) . Siz dedinizdə, biz inandıq .Firdosilə şahnaməsinə çox deyinmək, amerikalıların dediyi kimi” ölü itə təpik atmaqdır”.

         İslamdan sonra ulusal qoşuqdan ayrı düşən Türk, ərəblə farsın dəyrmanına su tökərək onları gücləndirdi.  Ancaq Türkcənin şəhriyar demişkən “ yava gülbəsərin kaküllənməyə”Qoymadılar . ( Lənət ol badi səbayə ki nizami bağının / bir yava gülbəsərin qoymadı kaküllənsi). Buna baxmayraq Türk sarylarının qapısından içəri girə bilməyən Türk qoşuqçuları, cağtaylar dönəmində özü qoşuqçu oaln H. Bayqaranın sarayında başda oturdular .Ə.Ə.Nəvainin başçılığıyla başlayan bu yenilik, sonralar başqa  Türk saraylarında da sürdürüldü. Ancaq buna baxmayaraq yavaş yavaş yenə ərəblə farsın kölgəsində qaldı . Türk qoşuğunun  sarylarda uzun sürə yaşanmamasının neçə nədəni vardır . Birinci başçıların soyuxluğu .İkinci əruzcanın Türkcəyə uyğun olmaması. Üçüncüsü  isə farsların bu sraylarda gəlişdirdiyi qoşuğudur . Buna acıqlanan Nəvainin düşüncələrilə tanışlığımız vardır . Sonralar “ məndə tofiq olas bu düşvari asan eylərəm” demişdir. Ancaq Fizulinin ərəblə farscadan etgilənmələrinin başlıca nədəni, əski Türkcə qoşuq qalıblarnı bilməməsindən qaynaqlanır . Buna görədə əski Türk qoşuğunun özəlliyi olan devingənliyi( dinamizmi) az görürük. “ Degil bihudə gər yağsa fələkdən başıma daşlar / binasın tişeye ahımla viran etdiyimdəndir...Kuhkən künd eyləmiş min tişəni bir daşilən / mən qopardıb salmışam min dağı bir dırnağilən”. Bu örnəklərdə yabancı sözlərinin çoxluğuna baxmayaraq, Türk  qoşuğunun özəlliyi olan devingənlikdə sezilməkdədir . Ancaq bütün Türk əruzunu toplayasan, onda ulusal mitologiydan iz görmək olmaz . Y. H. Hacəbin “ qutadqu biliyin” ( Xoşbəxtlığa götürən bilim) Türk  dil özəlliyini biz başqa yapıtlarda az görürük. Buna görədə F. Köprülü “ Bütün Türk klasiklərini tərəzinin bir tayına, Dədə korqud isə o bir tayına qoysan, dədə korqud ağır basar  demişdir .  Çün , dədəqorqutda olan Türk mitolagiyasını divan deylən yazımda görmək olmaz. Türk qoşuğuyla bağlı M.F.Axundovun bir yazısından söz etmək istərdim. Axundov yazır : Bir gün qarabağa yolum düşdü. Orda Qasım bəy Zakir adında bir şairlə tanış oldum. O, mənə öz şeirlərini oxudu. Mən onda Türk şeirinin necə olmasın anladım. Sonra ondan öncə belə şeir yazanlar olduğunu sordum. O, mənə Qazaxlı M. V. Vidadilə, M. P. Vaqifin adlarını dedi. Mən ondan sonra Türkcə şeirin necə olmasını düşündüm”. Bildiyimiz kimi sonralar əruzca yazanlara M.Cəlil, Ə.haqverdiyev,Y.V, Çəmənzəminli kimi yazıçılar “ şeir bülbülləri”  deyə yergilədilər. Sabirdə fuzulinin qəzəllərinə bənzəri yergilər yazdı .( Ah eylədiyim sərvi xuramanim üçündür...-fuzuli , Qan ağladığım nəşəvo qəlyanın üçündür...-Sabir)

          Salman Mümtaz  sabirdən Türk şairlərdən “kimi bəyənməsini sorar”: Sabir isə Namiq kəmalla Ricaizade Əkrəmin adlarını deyər . S. Mümtaz Tofiq fikrətin Adını dedikdə: “ Sən mənə Türk şairlərini soruşdun, o, ərəb şairidir”deyər. Doğurdanda Tofiq fikrətin dilinə baxsan orada yalnız azacıq fiillərin Türkcə olduğunu görmək olar . İndi biz bu baxışla Divan yazımı deylən Türkcələri dəyərlindirsək , F. Köprülünün nə kimi döğru olduğu anlaşılar .

Türk Toplumun sözü gedən yazımı mənimsəməsi özü  artıq yoruma gərkdirmir . Ancaq bizim əskilərimiz kimi çağdaşlarımızda qoşuq ölçümündə yabancı daşların vurğunu olaraq , onlara ağırlıq payı vermişlərdir .( Türkçü Anarın “sizsizində” belə bunu görmək olar)

        Bizi bu yabancı vurğunluğuna sürükləməyin yalnız nədəni isə Türkün əski qoşuq sənətini bilməmizdən qaynaqlanmadadır . Buna görədə gerçək Türk qoşuqçuları, çağdaş yazımsal(ədəbi) dəyərləndirmədə “ xalq ozanları”deyə akademik  dırnaqların ( )   dustağına alıb, gizləmişik. Ancaq bu gizlədilənlər Türk toplumnun könlündən ,dilindən düşməmişdir . Türk toplumunun boğazıyla dodağını yırtan əruzdan  kimsənin bəlləyinə yazılacaq bir söz duylmamışdır. Bu sayrılıq yalnız qanmazlıqda böyük görünmək üçün, ölü dirildənlərin qazan arcı olmuşdur. Onları anlamaq üçün ərəb fars olmaqdan başqa , gərək onların dumanlar içində olan mitologiyalarınıda anlayasan . Ancaq  Yunis Əmrələrin M.P. Vaqiflərin , Qaracaoğlanların, Dadaloğluların Aşıq Ələsgərlərn, Qurbanilərin ,..., sudan arı dillərinin yorum yozumuna gərək yodur . Türkcə qoşuqun  örnəklərinin özümləyiciləri bu ozanlardır.

     Güney Azərbaycan aydınının yüzdə onunun bu qoşuqçulrdan bilgisi yoxdur . Ona görədə qoşuq deyənə əruz ölçülərini əllərinə alıb, Türkcəni dışlamışlardır . Türkcənin qoşuq özəlliyini bilməyən ,üstəlik bəlləyi yabancı  qoşuqunda pozulan bir ulusun , dəyərləndirmələrdə mələrdə yanlışa varacağı doğaldır . Bu yabancı dəyərləndirmələrin şəhriyara kimi daynması çox düşündürücüdür . “ irfan be dade şeir farsiye ma rəsidə əst / vərne zəmin mixorim əz u (  Türkcədən) – Səhəndə ağıt- Şəhriyar

       M. Ş. Bəhar “ fars qoşuqunda  uslubçuluq” ( səbk şinasi dər şeir farsi) yapıtında fars qoşuqunu üç usluba ayıra:

    1- Ərəaq  uslubu: Bu uslubda gənəldə ərəb qoşuqunu etgisində olan örnəkləri verər.

     2- Hindistan uslubu : Bu uslubda Hindistan qoşuqunun örnəklərini verər.

     3- Türkistan uslubu : Bu uslubda isə Türkisatn qoşuqunun örnəklərini verər.

     Bizi ilgiləndirən Türkistan qoşuquyla ilgili azacıq yazmaq istirəm. O , bu qoşuqun özəlliyində xəyəl bənzətmələrinin yalın( sadə) gerçəkçi olduğunu yazar. Yapıtında çoxlu örnəklər verər . Baharın dediyi özəlliklər, əski Türk qoşuq özəllikləridir . Bu özəlliklər bütün dönəmlərdə  gerçək Türk qoşuqunda olmuşdur . Hyafizin ətəyindən tutan şəhriyar isə, yuxarıda adi geçən yapıtında Quzey Azərbaycan qoşuğunu belə dəyərləndirər. “ Anca ( Türkcədə) mücamlate duruğun ( farscada olduğu kimi) xəbər nə bud”. Şəriyarında sonralar özətlədiyi bu konu ,Türk ayrılmazı olmuş özəlliyidir.

“Uca dağların başında salxım salxım olan bulut /Saçın çözüb, mənim üçün Yaşın yaşın ağlarmısan”( yunis Əmrə)

Mollaların dönəmində, farsçılıq ülküsü maşınının təkərlərini yağlamaq üçün ə. Fərdinin əlilə Şəhriyrın dililə fars qoşuğunda “ Azərbaycan uslubu” yardılmağa çalışıldısada alınmadı. Çün farsca yazan Azərbaycan  qoşuqçularında,  Türkistan uslubu gənəldə ağırlıq edər . Hindistan uslublu S. Təbrizlilər azlıqdadır .

     Özgür fars qoşuqunun yaradıcısı sayılan Nimada Türkistan uslubula yazanlardan olmuşdur. ( Farslar yanlış olaraq özgür fars qoşuqunu nimayla başlarlar .Çün ondan öncə M. T. Rəfət Türkcəylə yanaşı farscada bu biçimdə yazmışdır . Y. Aryanpur “ Səbadan Nimaya kimi” iki cilitlik yapıtında  bu konunu geniş yazmışdır. M. T. Rəfətin M. Baharla Nimadan öncə bu konuları dartışması çoxlu yerdə yazılıdır .)

    Göründüyü kimi bizim bəlləyimizdə bilgisizlikdən yalnış bir vurqunluq yaratmışlardır . Klasik deyilən bütün fars qoşuğu ərəb əruzuyla yazılmış, M. Baharın örnəklər verdiyi Türkistan , Hindistan, İraq biçimlərilədə süslənmişdir . Avropa yazımında , yazımsal biçimlərin gənəldə qaynağının İngilistan, gəliştirildiyi yerin fransız olduğu yazılar. Bunu farscaya demək olmaz. Bizim ulusal qoşuqdan bilgisizliyimizdən dolayı , boşluğu farscayla doldurmuşuq. Yoxsa gerçək Türk qoşuğunun yüksək özəlliyini bilsək baxış açımız dəyişər . Klasik deyilən fars qoşuğunun gənəl görünümünü özü fars olan Dr. Şəfiiyi kətkəni “ suvəri xəyəl dər şeire farsi”da vermişdir. O, bütün fars qoşuğunun ərəb etgisində qalmasını örnəklərlə göstərmişdir .   

       Ancaq Güney Azərbaycanda muğamatda olduğu kimi, bilmsəl bilginin olmayışindan dolayı bu vurğunluq, ruhsal çöküntüyə götürmüş, toplumda məliksizliyə yol açmışdır . Hardasa 25 il bundan öncə arasıra Tərbizdə toplanan güneyli qoşuqçuların tərəzi ölçüləri əruzcaydı. Onunda sonunda da M. Cəlilin “şeir bülbülləri kimi “ bəh bələrlə, cəhcələr” ucalardı. Artıq Güney Azərbaycan gəncləri bu devri atıqlığa atmaq üzrələr.

                                                  Ardı var   

                                                                  Ersan Erel