İran --  dəhşətli edamlar ölkəsi ! 

Babək Azəri   hüquqşünas

  Bu il, yəni 2007 - ci il İranda bir Azərbaycanlı kişi daş - qalaqla edam olunub və hal - hazırda 3 Azərbaycanlı qadın zindanda bu metodla edamı gözləyir!

    Mən bu mövzunu hazırlayarkən çoxlu qaynaqlara baxdım və yazı ərsəyə gələndən sonra, etiraf edirəm ki,  insanların çəkdiyi sonsuz əzabdan sarsıntı keçirtdim. Yenə qeyd edim ki, elə bu səbəbə görə, edama məhkum olub işgəncə ilə dəhşətli ölüm səhnələrindən yalnız bir neçəsini misal çəkməklə fikrima aydınlıq gətirdim. Ürəyi xəstə, ruhi problemi olan və çox həssas adamların bu yazını oxumasını məsləhət görmürəm.

 Hər il oktyabrın 10 - u dünyada edama qarşı mübarizə günüdür. Bu il də hər il  olduğu kimi dünyanın müxtəlif ölkələrində edam cəzasına qarşı mütərəqqi qüvvələr etiraz aksiyaları, seminarlar, konfranslar və s. tədbirlər keçirtmişdirlər. Bu vasitə ilə edam cəzasının ləğv olunmasını istəmişdirlər. Bu il də son illərdəki tək  İran dəhşətli edamlar ölkəsi kimi dünya ictimaiyyətinin diqqət mərkəzində olmuşdur. Bunun da əsl səbəbi aşağıdakılardan ibarətdir.

     İran dünyada yeganə ölkədir ki, ictimaiyyətin  gözü qabağında edam edir.

 İran yeganə ölkədir ki, çox  zaman, ictimai yerlərdə kütlənin gözü qarşısında məhkumları edamla cəzalandırır. Bu edam səhnələrinin nümayişi zamanı  kütlənin içində balaca uşaqlar, hamilə qadınlar, ürək və ruhi xəstəliyi olanlar da şahid olurlar. Əlimizdə olan məlumata görə bəziləri  təsadüfən bu edam səhnələrin  müşahidə etdikləri üçün hüşdan gedib, yerə yıxılır və ciddi bədən xəsarəti alırlar. Bəziləri də qeyri - adi formada şiddətlə ağlamağa başlayırlar. Yeri gəlmişkən deməliyik ki, bütün bunlar İran rejimin qane etmir, bu edamlarla əlaqədar  hətta sənədli filmlər də  düzəldirlər. Bu filmlər "Edama məhkum olanlarla bir neçə dəqiqə edamdan qabaq müsahibə"  adlanır.  Həmin "ekran əsərləri" televiziya vasitəsi ilə, xüsusən o zamanlar ki, hamı evə yığılır,  televiziya baxır, o cümlədən uşaqlar, məhz həmin vaxt nümayiş olunur.

    İran rejiminin bütün bunlardan əsl mədsədi ibrət nümunəsi yaradıb, kütləni qorxudub və “cinayətin qarşısın” almaqdır.Tamam statistika və təcrübələr bunu açıq şəkildə göstərir ki,  28 il ərzində İranın özündə və başqa məmləkətlərdə  cəza verməkdə əsl məqsəd intiqam və ya qorxutma olub, lakin  qanunsuzluğun və ya cinayətin cəmiyyətdə qabağı alınmayıb.

  Alimlərin nəzərinə görə, ictimai yerlərdə və kütlənin gözü qabağında adamları dar ağacına çəkməklə  və bu barədə sənədli filmlər düzəldib yaymaqla zorakılıq iki tərəfli təbliğ olunur.  Çünki bir tərəfdən cinayətkarın etdiyi əməl şərh verilir, digər tərəfdən onun kütlənin gözü qabağında edamı vurğulanır. Nəhayət ki, ictimai yerdə də dara çəkilir. Bu İran kimi, yəni iqtisadi, siyasi böhran yaşayan bir ölkədə bais olur ictimaiyyətdə zoru tətbiq etməkdə maraq arta. Elə bu səbəbə görədir ki, inkişaf tapmış ölkələrdə, o cümlədən İsveçdə filmə baxmaq üçün yaş şərti var.O filmlərdə ki, qətil, işgəncə və zorun nümayiş olunduğu səhnələr  var, onlara 15 və ya 18 yaşdan aşağı olanların  baxmasına qadağa qoyulur. Bu filmlər o saatlar ki, uşaqlar və yeniyetmələr televiziya baxırlar, o zaman nümayiş olunmur.

        İranda edamın sayı əhaliyə nisbət dünyada birinci yer alır.

 İran edam olunanların sayı baxımından dünyada Çindən sonra ikinci yer alır.  Lakin  bəzi təşkilatlar ki, insan haqlarından müdafiə edirlər, onların nəzərinə görə, İranda edam olunanların dəqiq sayı bildirilmir, gizlədilir və onlar qeyd edirlər ki, həqiqi say daha çoxdur. Buna baxmayaraq, əgər əldə olan rəqəmin üstündə hesabat aparsaq, yenə də İran edam olanların sayı baxımından dünyada birinci yer tutur. Əldə olan məlumata görə bu il, yəni 2007 - ci ildə Çində 1010 nəfər və İranda 210 nəfər edamla cəzalanıblar. Unutmamalıyıq ki, Çinin 1 milyard 300 milyon  və İranın 70 milyon əhalisi var. Əgər edamların sayın əhaliyə nisbət hesablasaq, o zaman İran dünyada birinci yeri alır.

     İranda edam cəzası fiziki və ruhi işgəncə ilə həyata keçir.

       İranda edam hökmünün icrası çox ağır fiziki və ruhi işgəncələrlə yerinə yetirilir. O adamlar ki, daş - qalaqla edam olunurlar, çox dəhşətli ölmü təcrübə edirlər. Çünki müəyyən ölçüdə daşlar seçilir ki, nə balacadırlar, nə də böyük. Bu da öz növbəsində  bais olur ki,  daş - qalaqla edam  prosesi  uzun zaman çəkib və məhkumun ağır işgəncə ilə ölümünə səbəb ola. Əlbəttə, onlar ki, kütlənin gözü qabağında dara çəkilirlər, onlar da fiziki və ruhi işgəncəyə məruz qalırlar. Misal üçün, bəzən edam hökmü bir neçə mərhələdə həyata keçirilir : birinci mərhələdə məhkuma  məhkəmənin çıxartdığı hökmə əsasən  müyyənləşdirdiyi sayda şallaq vurulur, bəzən kəndiri məhkumun boğazına salanda kütlənin içində bəziləri əl və ya fit çalmaqla öz sevinclərini göstərirlər, ya da uca səslə məhkumu təhqir edirlər.  Lakin  ən dəhşətlisi bundan ibarətdir ki, edamla  məhkum olunanların çoxu ana - ata, bacı - qardaş və qohum - əqrəbənin gözü qarşısında dara çəkilirlər. Misal üçün,  bir neçə müddət bundan əvvəl "Etimad" qəzeti raport verdi ki, Kərəc şəhərində təqribən 40 yaşlı narkotik qaçaqçısının edamından bir neçə dəqiqə qabaq onun bacısı və anası ağlaya - ağlaya dar ağacına tərəf qaçıb yalvar - yaxarla edamın icrasının ləğvin istəmişdirlər. Amma polis onları oradan uzaqlaşdırır, edama məhkum olunan şəxs uca səslə üzün kütləyə tutub deyir: " Mən istəyirəm diri qalam, mən ölümə laiq deyiləm. Ən azı mənə icazə verin anam və bacımla qucaqlaşıb, vidalaşım."  O nitqini qurtarandan sonra bir məmur onun qıçının altında olan səndəli  çəkib və onun dar ağacından  təcili asılmasına bais olur!

       İran dünyada yeganə ölkədir ki, uşaqları edam edir.

İran bu il, yəni 2007 - ci ildə iki səbəbə görə, uşaqları edam etmədə dünyada birinci və utandırıcı yer qazanır. Çünki İran yeganə ölkədir ki, bu il orada uşaqlar edam olunub və digər tərəfdən yenə də müstəsna hal kimi qeyd etməliyik ki, İran yeganə ölkədir onun cəza qanunlarının əsasında 18 yaşından aşağı uşaqları edamla cəzalandırmaq olar. İran 1975 - ci ildə Beynəlxalq Mədəni və Siyasi Hüquq müqaviləsinə qol çəkib. Bu müqavilənin 6 - cı maddəsi 18 yaşından az olan uşaqların edamına qadağa qoyur. 1994 - cü ildə İran Beynəlxalq Uşaq hüququ müqaviləsin təsdiqləyib. Bu sənədin 37 - ci maddəsində 18 yaşından az olan uşaqların edamına icazə verilməyib. Amma İran bu sənədə qol çəkəndə şərt qoyub ki, bu müqavilənin hər hansı maddəsi islam hüququna qarşı olsa, onun icrasına iltizam vermir. Elə bu şərt ilə də uşaq edamında əlin açıq qoyub.

Dünyada o ölkələr ki, uşaqları edamla cəzalandırırdılar, onların edamına son qoyub və bu barədə olan beynəlxalq sənədlərə qol çəkib və öz cəza qanunlarında islahat aparıblar.

1994 - cü ildə Yəmən və Zimbavə, 1997 - ci ildə Çin cəza qanunlarında reforma aparıb və edam hökmün ancaq 18 yaşdan sonra yerinə yetirilməsini qərara alıblar. 2005 - ci ildə ABŞ - ın Ali Məhkəməsi qərar verdi ki, 18 yaşından az olan uşaqlara edam hökmü vermə Amerikanın anayasası ilə ziddir. Bildiyimiz kimi Amerika 50 əyalətdən ibarətdir. Bu əyalətlərin 38 - də edam cəzası var, amma 12 əyalətdə edam cəzası ləğv olunub. O əyalətdə ki, edam cəzası var, bəzi vaxt istisna hallarda 18 yaşından az olanlara da edam hökmü verilmişdi və nəhayət, Ali Məhkəmənin qərarı ilə bu işə 2005 - ci ildə qadağa qoyulmuşdu.

Pakistanda 2000 - ci ildə uşaqların edamına qarşı cəza qanunları islah edilib və edam hökmünə 18 yaş şərt qoyulmuşdu. Amma 2004 - cü ildə bu yaş şərti yenidən ləğv olunub, lakin 2005 - ci ildə yenidən 18 yaş şərti rəsmi şəkildə tanınmışdır.

                      İran o nadir ölkələrdəndir ki, daş - qalaqla edam edir

  Tarixi məlumatlar əsasında daş - qalaqla edam etmə birinci dəfə Qədim Yunanıstanda həyata keçirilib və ondan sonra yəhudilər və müsəlmanlar da bu metoddan faydalanıblar. Hal - hazırda bəzi müsalman ölkələri, o cümlədən İran,  Ərəbistan, Nideriya və  Sudanda  müddəhimlər daş - qalaqla ölümə məhkum olurlar.

    Bu gün dünya icyimaiyyəti tərəfindən daş - qalağa qarşı çox güclü etiraz var. Hətta  o adamlar ki, edam cəzasının əleyhinə deyillər, daş - qalaqla edam  cəzasına qarşı çıxırlar. Çünki bu metod çox dəhşətli dərəcədə işgəncə ilə ölümə səbəb olur. Misal üçün,  2006 - cı ildə İranın Məşhəd şəhərində Məhbubə adında bir qadın və Abbas adında bir kişi daş - qalaqla edam olunmuşdurlar. Onlarla edamdan qabaq ölü adamlar kimi rəftar edilmişdi. Belə ki, onları qəbirsandığın ölü yuyulan yerinə aparıb və meyid qüsulu vermişdirlər. Yəni, islam qayda - qanuna uyğun olaraq yuyub, kəfən geydirib, nəhayət Abbası belinə və Məhbubəni çiyinlərinə qədər  torpaqda  quyulayıblar. Sonra  müəyyən ölçüdə olan daşlarla onları daşlayıb və tədricən bu iki  nəfərin   işgəncə ilə ölümünə səbəb olmuşdurlar.

   İranın  1996 - cı ildə təsdiq olunmuş 104 - cü İslam cəza qanunuda bildirilir ki : ” Daş - qalaq üçün seçilən daşlar gərək elə böyük olmaya ki, bir - iki daşın məhkuma dəyməyi ilə onun ölümünə səbəb ola. Əlbəttə, elə də balaca olmamalıdır  ki, onları daş adlandırmaq olmasın.” Bu maddəyə diqqət yetirəndə məntiqlə görürük ki, əsl məqsəd məhkumu işgəncə ilə tədricən öldürməkdir.

     İranda daş - qalaq cəzası Hədd qanunlarının 102 - ci maddəsinə əsasən verilir. "Hədd " -- bu bir dini termindir və məqsəd bundan ibarətdir ki, əgər bir fərd allaha qarşı cinayət edə, hədd   qanunları  əsasında cəzalanmalıdır. Bu səbəbə görə məhkum olunanı hətta dini rəhbər Ayətullah Xameneyi də əfv edə bilməz. Çünki cinayət allaha qarşıdı törənmişdir. Bundan əlavə, İslam cəza qanunun 105 - ci maddəsi hakimə ixtiyar verir, əgər zinanın sübutu üçün şahidlər, ya lazım olan sənədlər əldə olmaya, hakim öz bilgisinin əsasında müddəhimi daş - qalağa məhkum edə bilər.  Başqa sözlə, bir fərdin diri qalıb, ya işgəncə ilə tədrici ölümü hakimin şəxsi istəyindən asılıdı.

   Dünyanın  totalitar ölkələrində məhbuslar zindanda müəyyən adamların tərəfindən işgəncə olunurlar. Amma İranda daş - qalağın icrasında küçə -  bazar adamları, hətta az yaşlı uşaqlar da iştirak edirlər və işgəncə  verməklə məhkumun ölümünə bais olurlar. Bəziləri dini inama görə, fikir edirlər bu işin səbəbi var, bəziləri də bu iddihamın onlara da vurulmasından qorxaraq edam prosesində iştirak edirlər. Elə buna görədir ki, dünyanın mütərəqqi qüvvələri  təsadüf adamların işgəncə prosesinə cəlb olunduğu üçün İran rejimini qınayırlar.

     İran 1975 - ci ildə Beynəlxalq Mədəni və Siyasi Hüquq müqaviləsinə qol çəkib. Bu müqavilənin 6 - cı maddəsinin  1 - ci hissəsində qeyd olunur ki : “ Hər bir insanın həyat haqqı var və bu haqq qanun vasitəsi ilə qorunub saxlanmalıdır.   Əsas olmadan özbaşına heç kəsi bu haqdan məhrum etmək olmaz.”  6 -  ci maddənin 2 - ci hissəsində  isə şərh verilir ki :  “  O ölkələrdə ki, edam cəzası ləğv olunmayıb, ölüm hökmü çox mühüm cinayətlərlə bağlı verilsin.” 6 - cı maddənin 5 - ci hissəsində 18 yaşından az olan uşaqların edamına qadağa qoyulur.

   Bidiyimiz kimi İran BMT - yə üzvdür. “ BMT - nin İnsan Haqları  Komitəsi bildirir ki : “Ölüm cəzası bir istisna haldır və bu hökmü vermək üçün gərək iltizam verilə ki, məkəmə ədalətli formada olacaq. Əgər bu cür olmasa, ölüm hökmi özbaşna yaşayış haqqını ləğv etmə sayılır.” 

Çox təssüf ki, İran öz  ölkəsi daxilində bəzi cəza qanunların təsdiqləməklə  qol çəkdiyi  beynəlxalq sənədlərə  qarşı çıxır.   Dünyada  o ölkənin  ki,  daxili qanunları mütərəqqi mahiyyət daşıyır və eyni halda,  qol çəkdiyi   beynəlxalq sənədlərə  riayyət edir, bu cür ölkəyə beynəlxalq aləmdə  çox sayğı var. Misal üçn, İsveçi götürək. Amma İran kimi ölkə ki, daxili qanunları geri qalmış mahiyyət daşıyır və  qol çəkdiyi beynəlxalq sənədlərə çox  açıq -  aşkar şəkildə  riayyət etmir, bu cür ölkəyə dünya ictimaiyyəti tərəfindən sayğı yoxdur. Çox da uzağa getmədən elə bu yaxınlarda Kolumbiya Universitetinə dəvət olunmuş  Əhmədinejadın  səfərinə diqqət edək.  Universitetin rektoru öz  çıxışında  vurğuladığı məqamlarla və tələbələrin ona verdiyi suallarla bir növ onu məhkəməyə çəkmişdirlər. O isə heç bir qaranlıq mətləbə işıq sala bilmədi.  Bu hadisə çox istisna haldı. Çünki dünyada bu bir beynəlxalq etketdir  ki, əgər  bir prezidenti  xarici ölkə Universitetinə dəvət edirlərsə, ona ehtiram göstərib və hətta bəzi vaxt  Fəxri Doktor adı verirlər.  

   İranın ölkə daxilində, ya dünya ictimaiyyətinin tərəfindən illərdir ki, daş - qalağa qarşı çox etirazlar olur. Elə bu etirazlar səbəb oldu ki, 2004 - ci il İran rejimi məcbur olub bu növ edamı dayandıra. Amma daş - qalaqla edam cəzası nə ləğv olundu, nə də islah edildi. Hər halda çoxları onun dayandırılmasını müsbət dəyərləndirib ümid edirdilər ki, bu edam metodu ləğv olunacaq. Amma çox təssüf ki, 2006 - cı ildə İranda yenidən daş - qalaqla edama başladılar. Üstə şərh verdiyim kimi, Məşhəd şəhərində bir kişi və bir qadın elə bu metodla da edam edilmişdirlər. Bu il, yəni 2007 - ci ildə  əslən Azərbaycanlı olduğu deyilən Cəfər Kiyani Takistan şəhərinin Akça kəndinə aparılıb və orada zinaya görə daş - qalaqla edam olunmuşdu. C. Kiyaninin vəkili Şadi Sədr xanımın verdiyi məlumata görə, C.Kiyani daş - qalaq nəticəsində çox dəhşətli bədən xəsarəti alıb, amma ölməmişdir. Onun huşsuz bədənin məhkəmə ekspert həkiminin yanına gətirmişdirlər, o isə müayinə edib diri olduğunu vurğulamışdır. Bu yerdə  adı qeyd olunmayan bir şəxs, gedib bayırdan sementdən hazırlanmış böyük, ağır lövhə gətirib onun başına vurub qətlə yetirmişdir. Mediyanın verdiyi məlumata görə, o adı çəkilməyən şəxs,  daş - qalaqla edam hökmünü verən  hakimin özüdür. Bu xəbər dünya mediyasında çox geniş formada yayılıb və İran rejiminə qarşı çox şiddətli etirazlara səbəb olmuşdur.  Məhəmməd  Laricani İranın yüksək səviyyəli dövlət məmuru bu etirazlara cavab olaraq demişdir :  “ Daş - qalaq cəzası zinaya qarşı  uyğun cəza sayılır və onu işgəncə adlandırmaq  olmaz.”  O, daş - qalaq cəzasından müdafiə edəndən bir neçə gün sonra, Məşhəd şəhərində bir qadın zinaya görə daş - qalaqla ölümə məhkum olmuşdu. Belə nəzərə gəlir ki, İranda daş - qalaqla edam cəzası yenidən başlayıb. Hal - hazırda 12 nəfər İran zindanlarında bu növ edam cəzasın gözləyirlər. Onlardan üç nəfəri Azərbaycanlı qadındır ki, zinaya görə daş - qalaqla edama məhkum olunublar. Onlar Mükərrəmə İbrahimi -- Qəzvin,  Kubra N.  -- Təbriz  və Haciyə İsmayılvənd       -- Culfa zindanındadırlar. Deyilənə görə,  M. İbrahiminin 4  yaşında uşağı zindanda onunla birlikdə yaşayır. Bu qadın hərdən uşağın qucaqlayıb:  “ Mən gecələr daş yuxusu görürəm!” -- deyir.

Bir məhkum edam olunmamışdan qabaq şallaqla cəzalanır

Bu uşaq da edamın şahididir!

Bir bəxti yatmış qadın zinaya görə daş - qalağa hazırlanır

Yaşayış binalarının arasında edam cəzası icra olunur

Edamı gülə - gülə qarşılayan insan!