DÜNDƏN BU GÜNƏ GÜNÜY AZƏRBAYCAN

                                                  ÖN SÖZ       ( 1 )

  Bir ata sözündə deyilir : “Dəli ilə zəngin istədiyini deyə  bilər”. Buda bu kesim insanların   söz qarşısında duyarsızlıqlarının , sorumsuzluqlarının  qanıtıdır. Eskidən de sözün dəyərini çox yüksək vermişlərdir. “Söz qanda doğulur” deyən P.Neroda ,sözün insan var oluşuyla birgə başlamasını demək istəmişdir. Bir insanın doğuşu  yeniliyin  başlanışı deyildir. Ancaq bir sözün doğuşu yenilik olduğu kimi, yeni çağında savcısıydır. Sözün kökənində (mitologiyasında) olan geçmişlik (tarix) yüku, o çağları yaşamış yaratmışlara sayğı duymağı gərəkdirir. Buna görədə duyarsızlqla sözü gəvşəmək insalıq adına dönüklükdür. Sözün bir ölçüsü, bir boyası, birdə anlam boyutlarıla yanaşı iç sezı kavramları vardır. Ölçüsüylə boyası boş yerdə deyib, gülməyə, anlam isə qızılla bal kimi gözlə qulğı, ağızı oxşamaq,  yaşamı yozmaq üçndür.

       Sözün topluma yararlı olması üçün , 5 koşulu göz önünde tutmanın yararlı olduğunu düşünürəm .

1-Sorumluluq (mesuliyət)- Birisi sözün sorumluluğuna ustlənməsə yalnçılıqdan tutmuş bütün alçaq işlərə qatlanar. Bununlada  topluma yalnışdan başqa nəsnə verməz . 2 -Yer(məkan)- Hansı sözü harda deməyi bilməsə, işlətdiyi sözlər yenə yararlı olmaz.( S.Behrənginin adsızinda olduğu kimi). Bununlada dostu qırımdan seçməkdə çətinlik çəkilər . 3-Çağ(zaman)- Çağa uyğun düşüncələrlə bilncləri yorumlamaq.

4-Baş –Bildiyi sözdən, anladığı işdən danşmaq. Bu yalnış ışı ən çox qışqırtıcılar görürlər . 5-Yaş- Yaşa görə danşılan sözlər inandırıcı olur. Bunu görməzdən gəldiyində yenə toplum arasında çaş başlıq olur . Buna görədə bir  gözəl deymimizdə deyilir: “Başından yekə danışmaq”. Bu qoşullar sözlə çalışan yazar çizərdən tutmuş siyasətçilər sarıdanda gözlənilməlidir. Siyasetçilərlə alverçilər sözün dəyər sınavında en sonuncu yeri, ozanlar isə aşırı bənzətmələrlə daş kimi  sözdən qızıl yonaraq birinciliyi tutmuşlardı.

        Düşüncələrimi dilə qoyulan daranlamlı söz qalıblarına sığışdırıb, söz cinayəti etməməyə çalışacağam. Dilimin yüyrəkliliyini, sözlərin anlam çalarını kılavuz edərək ,yabancı sözlərdən olduqca uzaq duracağam. Yabancı adlarda isə boğaz tellərimi gərdirmədən  dilimdə doğal axıcılıqla deyişi  seçəceyəm. Beyinlərimizi koraldıb yabancı vurğunluğuyla Şeyx Nəsrullahlar kimi üzü gümüşə boyali, ancaq mənim ağrı acılarımı dəyə bilməyən  sözlər yerinə, kökü yurdumun qayasında, toprağında, ulusumun qanında olan yeni sözlərə üz tütacağam.  Dilm düşüncələrimin qulluğunda olduğu kimi düşüncələrimidə dilimin qulluğuna olacaqdır. Bununla dilimə olan borcumu azda olsa ödəmiş olacağam.   Bu konu ana bir dal olduğu üçün burada daha uzatmaq istəmirəm. Burada yenə demək istədiyim bu: “Məni ən gözəl anladacaq, yozacaq sözlər yalnızca Türkcələrdir”. Onun dışında nə varsa boyadır, uydurmadır. Yabancı sözlərin tozuna bürünüb, bilgəlik pozu vermək, eləcədə dilimin iliyindən yaranmış sözlərə udurma(saxta) demək, dil bilgisindən uzaq bir dayaz anlayışdır. Türk dilinin üstün özəlliyi olan səs uyumna uymayan  siysətdən, inancdan,...,gələn çağırılmamış bütün qonaqlar qırım olmuş, dili yoxluğa  sürükləmişlərdir. Buna görədə bu dilin  gəlişməsini önləməşlərdir.

       İnanc  dilənçilərilə siyasət dilənçiləri özlərini əl yetməz göstərmək üçün dili yabancı atıqlığına( zibillik) çevirib, bunu qazanc qayanağı etmişlərdir. Bununlada yazımda( ədəbiyatda) toplumun anlamadığı sözləri yan yana düzərək qoşuq adı vermışlərdir. En böyük acı isə bu anlaşmayan dil yiyələrinə “Türk ölməzləri”  adı verilmiş , Türk toplumuna yersiz yük edilmişdilər.  Ancaq dili bu günə çobanın, əkinçinin ,..., ağzıyla gətirib çıxardan, baldan şirin, bulaq suyundan duru  yazilan qoşuqlarımız, bayatilarımız, tuyuğlarımız, garaylılarımızın, yardıcıları olmuşlardır. Özgə ağızlarıyla zurna çalanların dillərinə isə Türk olan xaqanlar da“ Türki cəhalətdir” deyə dəyərləndirmişlərdir.Çün, bu dili yamaq kimi sunmuş, xaqan ağızlarını dadlandırmamışdılar. Ancaq M.Kaşğarlılar, Ə.Nəvailər, Karamaonoğlular, Şəhriyarlar” Xan yorqanı kənd içrə məsəldir mitil olmaz” deyərək, bu dilin gözəlliyinə gözəllik qatmışlardır.

       Günümüzün dilinin görəvi  önəri sunmaq, bütün anlamsız qalıblardan ərkin toplumla söz alış verişində olmaqdır. Belə olduğu anda özdeyişlərlə(Aforizmlərlə) sözləri daşlaşdırıb, baş yarmağa gərəksinməz.

        Umarım bu yazı Dekarts kimi Tərbizın,Bakının qutsal siyasətçilərinə deyinmək kimi alqılanmaz. Toplumsal düşüncələrimə özəl sancılarımı qatmasam, ərkin sözə olan borcumu ödəmiş olacağam. Ancaq Güney azərbaycanda bu gün deyiləcək sözlərin çağı olduğuna baxmayaraq, yararsızlığının ağır bastığını bilərək , onları qoşuq kimi qıssaca demənin yararlı olduğunu düşünürəm . İmgədə , simgədə söz sənətinin bir parçasıdır .

       Adı çəkilən qaynaqlar əlimdə olmadığı üçün qaynaqca verməyəceyəm . Burada yalnız illərin birikimi olan bilgilərimi paylaşmaq istəyirəm. Düşüncələrimdə dərəbəylik çağının yetiri (ürünü ) olan qara qounlu ağ qoyunlu olmamağa çalışacağam .

  TÜRK GEÇMİŞLİYİNİN GƏNƏL GÖRÜNÜMÜ GÜNEY AZƏRBAYCANDA 

    Gənəl Türk geçmişliyi yazımı bu ulusun istər egəmən olduğu, istər olmadığı bölgələrdə iç açıcı deyildir. Burada geçmişə yönəlik ağıt söyləyib, göz yaşı tökmək istəmirəm. Ancaq gedilən yalnış yollara bir daha varmamaq üçün anımsatmağın yararlı olduğuna inanıram.

       Bilindiyi kimi Türklər yaşadıqları geçmişliyi özləri yazmamışdılar.Onlarla bağlı yazılanlar- da başdan dibə kimi  qərəzli romanlara bənzərdir. Örnək üçün Rəşidətdinin “ Cameul təvarixinin” adını deyə bilərəm. Oğuz yazqılarıyla seçilən bu yapıtda,Türk ərdəmindən söz edərkən yalnçı kuşkuculuğa dayalı”Allaho ələm”(Tanrı bilir)deyimindən bir çox kəz yararlanmışdır. Türk geçmişliyinin yazımı öz suçumuzdan sonralarda daha acınacaqlı yazılmış, quşaqdan quşağa sunulmuşdur. Sonralarda geçmişçilərimiz özgələrin yazdıqlarının üzünü çıxardıb, bizə yeni geçmışlik kimi sunmuşlardır. Bu çəlişkilər içində Türk toplumuda öynəm qaynağı olcaq dədələrini yaxşı tanımadan onlardan utanmışlardır belə. Bir Firansız ata sözündə deyilir”Türk işi görər, sözün sonra danışar”. Görünür biz indiyə kimi iş görməklə uğraşmışıq. Umaram bundan belə daha gerçək geçmişliyimizi yazıb, aydınladarıq. M .Kaşğarlı dəyərlı yapıtında hədis deyə yazır. “Onlar(TÜRKLER) dünyanın en gözəl doğasında yaşayan, erdəmlilərdir. Onalar tanrının əsgərlərdir. Tanrı kimə qızarsa bu əsgərləri görəvləndirər”.

        Türk geçmişliyinə baxarkən  başaqa toplumlarda olan pis alışqanlıqlar(əxlaq) olmamışdır. Buna görədə bu toplum elçi yaratmamış, törəsindən qalma doğru ərdəmlərdən sapmamışdır.  Bu baxımdan  öz bilginlərinə insan üstü bir varlıq dəyəri verməmiş ,onlardan tanrıcıqlar (Bütlər)yaratmamışdır. Eski Türk inancında fizikötəsı ( metafizik)düşüncələr gerçeklik dışına çıxmamış, buna gördə Türklər gördüyünə inanaraq yaşamışdır. Bir Oğuz söyləmində deyilir” Türk gözdən qızar ,Tat dizdən (Caməul təvarix)”.Burada Türkün gördüyünə inandığını ,Tatın(Tat eski türkcədə bütün yabancilara deyilirmiş,ancaq bu ad çağımızda bir azınlığa deyilir )isə oturub, boş - boş uydurmalar yaradaraq yaşamağını demək istəmişdir. Açıx solunan havalarda qurulan altunban evlərin yerini, qara daxmacıqlı qaramsarlıq qoxan saraylara dəyişən Türk xaqanları, özünü yadırqar , özgələşməyə başlar.Qaranlıq saraylrada olan o qaramsar havanın solunumu, Türk ulusunda sıraqulluğun(hierarşinin) en üstü olan xaqanlığı, şahlığa, soltanlığa dəyişər. Bundan sonra egemən görünən Türk xaqanları pislik içində yaşayaraq, dədələrindən qalma üstün insan gələnəksəllərini unutmuşdur. Dünya geçmışliyində platonun umduğu “ərdəmkəndini”(Mədineye fazeləni) yaşayan Türk budununu, bu başsız xaqanlarin öncüllüyündə pislik bataqlığına sürünərək gətirilən inanclara qul olmuş, bununlada özünün yaşadığı ərkinlik çağını unutmuşdur .

     Bilindiyi kimi eski Türklerde siraqulluğu (hierarşını) qurultay seçərdi. Bu seçimde bütün alanlarda bacarıqlı insanlar iş başına gətirilirdi. Bu özgür seçim anlaşımı açıxlığına görə çağımızın özyön(demokrat) ölkələrinin üstündə bir yönətimidir. Bunu biz yansız yazılan Türk geçmişliklərindən oxuyryq. Qurultayın düzenlədiyi yasa toplum bireylərinə eşit pay sağlardı. Türk toplumunda en son sözü yasa deyərdi. R.Gerose “Bozkır impraturluqları” yapıtında yazır: “Türk yasasının kapsadıği  yerlərdə haqsızlıq olmazdı. Bunun üçündə ipək yolunda soyğunçuluq edilməz, edildisədə yasa cəzalandırardı”. Bu  ipək yolunun Türk yaslarının verdiyi güvəncədən sonra yarandığını göstərir. Bilindiyi kimi arğışlar(karvanlar) qorxusuz olaraq bu yoldan çox uzun sürə  yararlanmışlardır.

      Eski Türk ulusunun evrensel bir yapısı olmuşdur. Onalar özel inanclara sayğı göstərmiş, onların başçılarını da qoruma altına almışlardır. R. Gerose adı geçən yapıtında yazır : “Türk saraylarında bütün dinlərə, uluslara eləcədə başçılarına olduqca sayğı göstərilir. Orada dinlər, uluslar  arası bir ayrımdan söz etmək olmazdı”. Xaqanlar bu yolla uluslararası eləcədə dinlərarası çaxnaşmaya yol vermədən öz egemənliklərini sürdürə bilirdilər . Ancaq bu ışıq görünən görünümün arxasında, dinlərlə dillər qara oyunları sürdürmüşlərdir . Bununlada  Türkü boş ağızlığa sürüyərək,  öz ulusal kimliyindən uzaxlatmışlardır. Bu çelışkilərin dərinliyini dilimizde  eləcədə əkinimizdə ( kültürümüzde )   görməkdəyiz . Ancaq bunların doğru araşdırılıb , Türk budununa  sunulmaması sonucu yalnış yarqılara nədən olmuşdur . Qırımca ( düşməncə) yarqılarda parlaq Türk kimliyinin eşsiz olduğu qısqanılaraq etgən olmuşdur . Dostca yalnış yarqılarda isə özgə ağızlarına uymayla yanaşı  bilincisizliyə yol verilmişdir . Gənəldə Avropalılar bu yalnış bilgiləndirməyə öncüllük etmışlərdir . Onlar doğruları gizleyıb , kəndilərindən uydurma Türkə bir yabanı kimlik yöntmağa çalışmışlardır . Onlar dilədikləri egəmənliyi Türk geçmişliyində görərək qısqanclıqdan qaralama yolunu tutmuşlardır . Gerçəkləri söyləyənləridə basqı altında tutaraq , sıxışdırmışlardır . Avropa mərkəzçilik kuramlarına uymayan bilimlərilə bilimçiləri unutqanlığa salıb, yox etmişlərdir .

 Ünlü Məcar toplumçu ( sosyalist )filosof olan Artur Kosler xəzərlərlə bağlı araşdırma aparmağının nədənini belə açıqlayır : “ 1963.cü ildə artumanof adlı Rus geçmişlikçisinin ( tarixçisinin) Rusları kiçik göstərdiyi gərəkçəsilə Galiley sayağı yarğıladılar . Ona Xəzərlərlə bağlı yenidən rusçu bir yapıt yazmasını istədilər . O, ölümdən qaçmaq üçün bilimcil( bilimsəl ) araşdırmasından əlçəkib , xəzərlərlə bağlı tarixi roman yazdı . O, ilkin  bilimsəl araşdırmasında kiyef kimi bir çox şəhrin xəzərlərin tikdiyini yazmışdır . O , xəzərlərin egemən olduqları dönəmlərdə islaviyanların qara dəniz bölgələrini tanımadıqlarını yazmışdır . O dönəmlərdə Rusların quzey dənizlərində vikinklərlə bir yerdə dəniz oğruluğu etmələrini yazmış, Xəzər Türklərinin onlara “dəniz oğruları” adını verdiklərini vurğulaməşdır” .

A.Kosler bu olaydan sonra 6 başqa ünlü filsofla yazıçıyla moskovadan qaçmış , ingiltərəyə yerləşmişdir .  Bu qaçış o dönəm acunda çox səslənmişdir . Sonralar bu konuyla bağlı  “ xəzərlər”( onüçüncü boy  ) adlı bilimsəl yapıtını yaymışdır . Bu  örnək Türk geçmışliyinin bizlərə eləcədə acauna yansımasının göstərgəsidir . Üç anaqarnı (qitəni) neçə yüz il  buyuruğundu tutan Türkün bu kimi çoxlu qırımları olduğu bir gerçəkdir . İstər doğuda çinin ,  quzeydə Rusların, güneydə Ərəblərin , batıda isə Avropalıların geçmişliyinə baxasan , bütünündə Türk adına bir qırımçılıq , bir qaşınma vardır. Bunada doğal baxməq gərəkir . Kimsə öz ata , dədəsini başqaları qarşəsında sözdə də olsa boynu bükük görmək istəmir . Bu nədənlə biz yazılan yalanları yanıtlamaq yerinə , öz keçmişliyimizi olduğu kimi yenidən yazmalıyıq .

      Türklər başqaları kimi geçmişliyi qaralama kağazlarda deyil, acun coğrafiyası üzerinde insancıl yaşamlarıyla yazmışlardır . Bu danılmaz gerçəkliyin qısqanclığı canımızı sıxmaqdadır . Bunu mənimsəməyən qırımlar , dədələrinin öcünü alacaqcasına bizə saldırmadadılar .

        Geçmişlik boyu acunun ən böyük devlətlərini qurmuş olan , bu açıdan Montesko kimi bilginlərin övgüsünü qazanan Türk budununun yaşamı quşqulara bürünmüş görünməkdədir . Fıransız qoşuqçu lamartin “ Mən Türkü savaşarkən görmək istərdim, onlar savaşanda tanrı kimi ucalırlar” demişdir .

      Göy Türklərdən , qacarlara , osmanlıya kimi doğru düzgün bir araşdırma olmamışdır . Yazılanların çoxu yetərsiz olduğu kimi , xəyal ürünləridir . Ona görədə yazım qısırlığını yaşayan  çağdaş Türk ulusu , bilimsəl gənəşmələrdə dilsiz duruma düşmüşdür .   O kimi  böyük devlətlər qurmuş Türkün yazım qısırlığını gördükdə , Divan luğatı Türkün , Qutadqu biliyin , Dədə qorqudun, devlətlərinin böyüklüyü qarşısında yalnız baş əymək olar . Kimdir bu az saylı yazım devlətlərinin qaya balı kimi bir ünləmini  , yüz qəznəli mahmuda ,  soltan Səlimə ,şah Abbasa ,... dəyişə !?

      Avropa mərkəzçilik geçmişçiləri  Türk adından qorxarcasına bu adı işlətməmək üçün “ iltisaqi dillilər”, “ yəcuc məcuclar”, “ oral altaylılar”, “ yafəsilər” kimi sözcüklərin arxasında gizlənmişlərdir . Bildiyimiz kimi bu sözcüklər bütün oxuyucular üçün aydın sözcüklər deyildir . Wili dorant  ” Acun uyğarlığı geçmişliyi” yapıtında sumerlərdən , Eylamlardan söz edərkən dönə- dönə bu sözcükləri işlətmişdir .

     Çağdaş   Türk geçmişçiləridə onların üzünü çıxarıb ,  yorumsuz   topluma sunmuşlardır . Uyğarlığın yorum , yozum  ölçümü olmadan Türkü köçəbə , uyğarsız göstərməyə çalışmışlardır . Bilincsiz bu tantım yöntəm quşaktan quşağa axtarılmış , övünc yerinə , utanca dönüşmüşdür . Türk böyüklərinə olmayan qarayaxmalar ,özlərinkinə isə öymələr dizmişlərdir .  Makedonyalı iskəndərin acunu qana bulaması bacarıx , Ənuşirəvanınkı ədələt Temurunku isə cinayətimiş .

 İngils Tuinbi Yazır : Moğlar Ənuşirəvanı adil göstərmək üçün bir çox uydurma söyləv yaratmışlardır . Onlardan birndə isə deyilir. “ Bir gün Ənuşirvan saray tikdirmək istədiyi yerdə bir qoca qarınında əski evi varımış . qarıdan evi verib , başqa bir yerdə ona daha gözl ev verilməsini önərirlər . Qarı bunu istəmir , bu nədənlə tikdirilən sara əyri görünümdə olur” .

       Tuinbi uydurulan söyləvə belə yanıt verir .” Saraı əyri göstərib, Ənuşirvanın ədalətli  olduğu üçünmü qarının evinin yanını seçmişlərmi” ?

       Türk sarayları yabancılığa bürünməklə özlüyündən ayrlmış , özgələşməyə yönəlmişdir. Bununlada yabancı ekinini önəmsiyərək , öz gələcəyini uçuruma sürükləmişdir . O saraylara  geniş Türk yuğarlıq ölçümü  sığmadığına görə ,  yıpranmış yabancı uyğarlıqları yöntəmi uyğulanmışdır . Bununlada egəmən olduqları durumda belə öksüz , soysuz  görünümündəydilər . Türk uyğarlığı islamdan sonra tanımlamada yanlışlığa yorumlanmış , yanlışlar doğru yerində oturtulmuşdur . İslamdan sonra olan Türk saraylarında gerçək Türk gələnəksəlləri yansımamışdır . Bu yansıma olasaydı Türk Gələnəksəlinin ayrılmazı olan sənətlərdə orada gəlişərdi .

      İslamiyətin birinci yüz yılı başa çatmadan ərəb budunçuluğu qabardı . Onlar islam inancına bir çox ulusal dəyərlərini qatıb, özlərindən olmayanlara “ həram” deye dini fitva verdilər . Bununlada  başqa uluslarda bu duyğuları  oyanmasına nədən oldular . İslam dönəminə kimi devlətçilik anlayışından uzaq olan ərəb, özünü bir anda yüksəklərdə görüb, başqalarına saldırmağa başladı . Farslar ilk olaraq bu ərəb ulusçuluğuna qarşı durub , ona yanıt verməyə başladılar . Kiçik fars devletleri olan Bərməkilər , səffarılər dönəmində düzenli olaraq bunun ekinliyini yaratdılar . “Şuubiyeçilyində” bu dönemlerden  təməli qoyuldu . Farslar ərəblərə qarşı qoymaq üçün uydurma söyləvlərlə yanaşı , toplumlarının mənimsədiyi isləmda da bir qol yaratmaq istədilər . Dəqiqinin başladəğı “ şahnamə” də bu dönəmin ürünüdür . Ancaq  “ beş yazının” yazarı Qəzvinli kimilər qanıtsız olaraq bunu Qəznli Mahmudun tapşırığı kimi yazarlar . Bu qonuya sonralar geniş biçimdə deynəceyəm .

      Kərbəla olayı farsların islamda ulusal kimliklərini qoruyacaq olay olaraq düşünülüb, böyüdüldü . Sasanilərin yenilgisindən sonra Ərblər onların bütün var yoxlarına yiyelendiler . Ekinsəl açıdan  farsların  əprik dəyərlərini də yasaqlayıb, onları yoxluğa sürüklədilər . 

    Bildiyimiz kimi İmam Hüsenin eşi şəhrəbanu üçüncü yəzdgerdin qızıydı. (Fars ulusçuları bun yadirğamağa çalışrlardır . Ancaq bunu kanıtlayan bir çox bəlgədə bitiklərdə verilmişdir) . Bu evlilikdən sonra, farslar  islamin yaradıcısı olan Hz. Muhəmmədin ən yaxın  varislərinin  yanında sözə yiyələndilər . Bu evlilikdən sonra ulusal kimliklərinin acısını Ərəblərdən çıxarmaq üçün , sinsi oyunlara başladılar . Hz. Muhəmmədin ölümüdən sonra başlanan “ Xılafət” savaşının odunu kürükləməyə qatıldılar . Bir çox geçmişlik qaynağında İmam Hüseyni irana çağırıb , onu “şah” etmələri yazılıdır . Sonralar  Xorasanlı əbu müslüm dönə dönə  6. imamı xorasana xilafət üçün çağırmış , ancaq o getməmişdir . Bu qonu çağımızda Kərbəla olayını yansıtan “şaxsey” ( Şah Hüseyn), “ vaxsey”( vay Hüseyn) deyimləri qanıt olaraq göstərilə bilər . Qadisiyə savaşının yenilgisini içlərinə sindirənməyən Farslar , bu kəz ağıt savaşlarına başladılar . Kərbəla olayınıda əllərinə nədən olaraq tutdular . Bir kərbələanı min kərbəla olaraq sundular . Bu sunuşun nədəni yalnız gerçəyi əyridən seçmək deyil , içlərində ərəblə islma olan qırımçılığın gizlicə sürdürməyidir . Ferdosi bu konuya deyinərkən tanrıya belə araxa çevirir. “ Gör iş hara gəlib  çatıb,  ərəb kiyan şahının taxtını diləyir, tüpürüm sənə  zamanənı firadan”.

        İslam gəldikdən sonra, inanc adına çalqıyada yasaq qoyulmuşdular . Qaynağı  Hindisan olan muğamat, sasanı saraylarında gəlişmişdir . Bu yasaqla farslar öz ulusal varlıqlarının son səngərinində basılmada olduğunu duyaraq , sonralar kərbəla olayının ağıtlarında bunu qoruyub, saxlaya bildilər . Bu əkinsəl dirənişdə öncə  “şuubiyənin”   sonralar terorist “ismailiyə” firqələrinin çabaları etgən olmuşdur.

      Farslar kərbəla olayından sonra qan bağlarını sürdürən imam Hüseynin çoçuklarını, öz istəkləri doğrultusunda yönətməyə çalışmışlardr . Özlərində olan Şahlıq düzənini “imamlıq” düzəni kimi yaratmışlardır . Fars toplumu islam inancını gənəldə mənimsədiyi üçün , onların ulsalçı gücləridə bu yolla öz ulusal çıxarlarını qorumağa çalışdılar .

      Şiiə sözünün Türkcəsi “ yandaş”  deməkdir . İslam geçmışliklərində ilk olaraq Əlilə Maviyənin yandaşlarına bu adın verildiyi yazılıdır . Səfeyn savaşı sonucu Məviyə xəlifə olduqdan sonra bu ad yalnız Hz. Əli yandaşlarına verilmişdir . Bu günün siysı dililə şiiə sözünə  partiya demək olar . Daha doğrusu qarşı yandaş ( muxalifət partiyası ) sözcüğü daha doğrudur .

     Hz. Əlinin ölümündən sonra onun evladları bu yandaşlara başçılıq etmış, onları yönəltmişlərdir . Ancaq altıncı imama kimi , imam sözünün işlədilməsi geçmişlik qaynaqlarında göstərilmir . Bütün yerlərdə xəlifə adı geçər . Adları geçilən yerlərdədə xilafətə yiyələnməkdən başq bir amacın olmaması islam acunu üçün önəmli, eləcədə düşünülür bir konudur .

       Altıncı imamdan öncə şiiələr daha bir neçə qola ayrılmışdılar .Ancaq ondan sonra şiiəçiliyin daha çox ayrı qolları yarandı . Bu ayrılamlar sonucu  inanc adına kim nə istədi onu oxudu . Altıncı imamın düzənə saldığı “ imamiyə şiiəsi” çağ aşımında şiiəçiliyin kiçik qollarının çoxunu içində əritdi . Fars ulusçuları islama alışmış toplumu bu inancdan döndərməyin çətin olduğunu anlayaraq , şiiəçıliyə sarılıb , ulusal kimliklərini sinsicəsinə bu yolla qorumağa çalışdılar .

  Bu nədənlə çoxlu çalışma sonucu  qan bağları olan səkizinci imam adlanan, İmam Rızanı irana apara bildilər . Xorasanda olan xəlifə  məmunun sarayında  görəv alan Rızanı, məmunun ağıladıb(zəhərlədib) öldürdüyünü fars geçmişçiləri yazarlar . Bu kuşkulu bir söyləvdir . Məmun Rızanı öldürmək üçün deyil , şiiə yanlılarını da xəlifəliyini mənimsətmək üçün onu ora çağırmiş , devlətdə görəv vermişdir . O dönəmlərdə xorasanda “qara geyimlilər” kimi din adına fars ulusçuluğu edən gizli qurumlar vardı . Bu qurumlar iranda din dayanağı yaradıb, farsların əkinsəl kimliklərini qormaq üçün çeşitli oyunlar oynurdular . Ərəb ölkələrindən ayrı din mərkəzi yaratmaq üçü imam Rızanı öldürüb , xorasanda bastırdılar . Bu işlə frslar  bir oxla iki quş vurmuş oldular . Birincisi Ərəb xəlifəsinə eləcədə ərəblərə qarşı kinli səslərin ucalmasını sağladılar . İkincisi isə İranda isalma adına tapınaq yaratdılar . Bu dönəmdən sonra oranı böyük bir tapınaq durumuna saldılar . Bununlada farsların ərəb ölkələrinə qutsal inanc tapınaqlarına axınmasının önünü almağa başladılar . O dönəmdən sonra fars buluşu olan “imamzadaçılığın” doğuşu başladı . Bu imamzadalar muğların tapınaqları yerini aldı . Muğlara özəl olan muğamlarda ilk olaraq ağıt biçimində bu btapınaqlarda səsləndi . Kərbəla olayıyını anan oyunların geyimidə, xorasanlı Əbu müslümün yandaşlarının geyimləri kimi qara seçildi .  Sonra isə bu tapınaq buluşu böyük bir doğaüstü biliminə çevrilərək, yayqınlaşdı . N. Nərimanov “ pir” yapıtında bu konunu  yorumlamışdır .

    Farslar bu işdən sonra rahatlamış durumda, sinsicə şiiəçiliyə ulusçuluqlarını axtarmış, islam inancında ulusçuluq etmişlərdir. Şiiəçiliyin bir qolu olan “ismailiyə” isə çox açıqca farsçılığı savunmuş, Türk xaqanlarına qarşı savaşmışlardır .

     Fars geçmişliyində üç “oxul yoldaşı” olaraq ünlü olan Nizamül-mülk, ömər xəyyam, Hasən səbbah səlcuklar dönəmində yaşamışlardır . Nizamül-mül məlik xaqanın baxanı ,Ö. Xəyyam isə bilgin olaraq onun sarayında çalışırdı . H. Səbbah isə ismailiyə yandaşlarıyla Türklərə qarşı savaşırdı . Bunun sonucuda onun teroristləri məlik xaqani öldürdülər .H Cavid “ xəyam” yapıtında bu əyrintiyə çox incəliklə deyinmişdir.

       Bizim geçmişlikçilərimiz isə bu uydurmaların dərinlyinə enmədən , toplumsal geçmişliklə inan geçmışliyini qarışdırmışlardır . Farslar şiiəçiliyi özəlləşdirəndən sonra, bu dini devlət dini etməyə çalışdılar . Öncə bölgəsəl bir devlət olan Deyləmilər dönəmində bunu başardılar . Ancaq toplumlarının azlığı , yönətimin Türklərdə olması bu işlərini önlüyürdü . Bu nədənlərlə  işi yönətmək üçün, başqa sinsi  tasarımlara yönəldilər .

      Şiiəçiliyin içində olan “ şeyxiçilik” işlikləri, farsçılıqla islmı birləşdirən ülkücü qurumlardı . Bu qurumlar islam inancına, farsların Sasanilərdən qalma ulusal gələnəklərinə inanc boyası vurub, topluma sunurdular . Bu günün tərsi olaraq “şeyix” adını yoldan yetənə vermirdilər. Bu adı yalnız o dönəmlərdə qurumların gizli bilginlərinə verirdilər . Bu gələnəksəldə zərtüşt muğlarından qalmaidi . şiiəçiliyin şeixliyilə , sünnü şeyxçiliyi bir birindən ayrd edilməlidir .

       Şiiəçiliyi böyük devlət inancı edən Şah İsmail da, gilan şeyxlərinə bağlı olan Şeyx Heydərin evladıydı . Şirvanda atası Hedərin ölümündən sonra , qaçaq düşən İsmailn ülkü bağları bu ocaqlarla qırılmadı . Bu nədənlə o, özü bilmədən Türk olduğu yerdə, Türkə qənim kimi yetişdirildi . Başında topladığı qızıl başlar, bilincsiz olaraq çevrələrində olan böyük Türk devlətlərinə qırım oldular . İlk olaraq Türk devlət anlayışında önəmli olan  xanlıqları yox etdi. Sonra isə çevrəsində olan Türk devletlerine  saldırdı . Saray dili üzbek Türkcesi olan  Xaqan Məhəmməd şeybanını öldürüb, onun başından içgi ayqı düzətməsidə şeyxlik ocaqlarının gizlicə aşıladıqları Türk qırımçılığıydır . O, özünü tanımadan əlinə qılınc verdilər. Özünü tanımadan ölən bir savaşçıydır . Ancaq onun torunlarının qəzvindən , İsfahana başkəndin köçməsilə fars şiiəçiliyi öz işini sonuclandırmış olmuşdur . Devlət , saray dili oaln Türkcə yavaş- yavaş farscalaşmaya başladı . Bu nədənlədə Farslar üçün şah abbas , böyük şah abbas oldu. Bu gün fars toplumyazımında (folklorunda)  onunla bağlı çox geniş eləcədə olumlu söyləvlər vardır .  Bu söyləvlər Türklərdə də  yayqınlaşmışdır . Bu nədənlə ona gərəkən övgülərlə farsların geçmişlik bitiklərində qarşlaşmaq olar .Ancaq Şah ismail dönəmində, Türkçə yazım bir az önəmsəndiği üçün, farscanın durğunluğ dönəmi kimi yazrlar .

      Bu dönəmdən sonra fars şiiəçilik inancı dayaqlarını bərkidib, yönətimin kimdə olmasına baxmadən , yönətmənlik etmişdir . Sonralar Nadir şah “ islam birdir, bir olmalıdır” dedikdə İsfahanda kök salmış ismailiyə yandaşları onu öldürdülər . Bu qonuya Şəhriyarda “ Türkiyəyə xəyali səfər” qoşuğunda önəm vermişdir . Bu olguyla bağlı yenə N. Nərimanov “Nadir şah” yapıtında  düşüncələrilə sezilərini açıqlamışdır. Bu gün şiiəçiliyin sınıx qol kimi boynumuza ağırlıq etməyinin nə kimi qorxuları olabilər sorusu düşündürücüdür . Ancaq bu qolda qılıncımızın gücü olduğu kimi əkinimizin yetərsizdir. Eski Türk dəyərlərinin incə bir çizgidə görünməməsi bu qorxunun başında gəlməkdədir . Türki işdən qoyub  mənbərlərin ayğı altında əzən, gerçəklərə gözünü qapadan, söz gəvşəmələrində gələcəyini axtaran bu inanc , verdiyinin yüz qatını bizdən almışdır .

       Eski Türk geçmişliyində Ərəblərdə , farslarda olan pis davranışlar olmamışdır . İslamla başqa inancların topluma sunduqları gözəl davranış kurallarını, Türklər yaşm boyu sürdürmüşlərdir . Türkə qarşə qan qusan yabancı geçmişlikçilər , islamdan öncə Türklərdə örnək üçün bir pis alışqanlığı tapa bilməmişlərdir . Onlar  bu pislikləri Türkə yaxa bilmədikləri üçün yalnız “ vəhşi Türklər” deyə içlərini soyutmuşlardır . Ancaq islmdan öncə ərəblərdə  quldurluq , yersiz adam öldürmək, qız çocuğunu diri diri bastırmaq, qadını mal kimi görmək,...,kimi çoxlu pis alışqanlıqlar varıdır . İslamdən öncə ərəb qoşuğunda bunların çoxlu örnəkləri vardır .   Farslarda daha çox pis alışqanlıqlar varıdır . Onlarda eşcinsəllik ,bacıyla, anayla evlənmədə doğal qarşılanırdı . Aşırı farsçı olan çağdaş fars qoşuqçusu Əxəvan Salisin qızıyla ilşgisinidə, əski ulusal törələrinə bağlılıqla yorumlayanlar vardı . İslamdan sonra eşcinsəllik fars qoşuğunda  “şahid” sözcüğü kimi gəlməkdədir . Sədinin, Hafizin, əttarın qoşuqlarında bu anlam özünü qabarıqca köstərməkdədir . Üzeyir Hacıbəyli “O olmasın bu olsunda” bunu bacarıqla bir farsca dizidə vermiş, sonrada ustaca belə yorumlamışdir .” Şəb əsto şahido şəmo şərabe şirin əst         qənimət əst ki ruye dustan bini” . Sonra belə youmlar “ Ədə siz gətirəndə baxmadınız bu gəlin oğlandır, yoxsa qız” ! Yanıtlarlar “ Məşədi gəlin qız olar də”. Məşibad deyər “ Ələ bu oğlan çıxdır özüdə qoyub , qaçdı”.

         Bu pis örnəklərə əski Türk geçmişliyində olmamışdır . Ancaq islamdan sonra bu suçlara ortaq kimi minbərlərin önündə dizə gətirilib, boynuna nökərlik boyunduruğu qoydular .          

                               Ardı var

                                                              Ersan Erel