|
|
Müsahibimiz
Gülarə Yenisey Türkiyədə ali təhsil aldıqdan
sonra geosiyasət üzrə doktorluğunu da qardaş ölkədə
müdafiə edib. Onunla Orta Şərq, eyni zamanda Güney
Azərbaycana dair məsələlər ətrafında söhbət
etdik. Gülarə xanım müsahibəyə son zamanlar Orta
Şərqin həssas nöqtəsi olan İrandakı mövcud
durumu dəyərləndirməkdən başladı:
- Öncə bir məsələni diqqətinizə çatdırmaq
istərdim. Mən İrana bir sıra cəhətlərinə
görə indiki Hindistanın kiçik bir modeli kimi baxıram. Kiçik
modeli ona görə deyirəm ki, Hindistanın bir milyarddan çox
əhalisi var, İranın isə 75 milyon. Hindistanda yüzlərlə
etnik və dini qruplar yaşayır. İranda isə etnik
və dini qrupların sayı 24-dür. Bu dövlətlər
arasında bir çox bənzərliklər mövcuddur. Hindistanda
əhalinin ümumi sayının 30 faizini hindilər təşkil
edir. Yerdə qalanları isə başqa etnik qruplardır.
İranda da buna oxşar bir hal var. Burada da əhalinin 30
faizini farslar təşkil edir. 70 faizi başqa etnik qrupun nümayəndələridir.
Bildiyiniz kimi, bunların da çoxu Azərbaycan türkləri
və başqa türk soyuna aiddir. Farslar 30 faiz təşkil
etsə də, əhalinin yerdə qalan 70 faizinə hökm
edir. Amma Hindistana baxsaq, görərik ki, bu dövlət federal
quruluşlu, demokratik bir dövlətdir. Oradakı hər
əyalətin əhalisinin üç rəsmi dildə yazıb-oxumaq
haqqı var - hindi, ingilis və əyalətin yerli dili.
Bəzi məsələlərinə görə, Hindistan
İrana örnək ola biləcək duruma sahibdir.
İranda isə bunun tam tərsidir. Sadəcə olaraq,
fars etnik qrupunun hökmranlığına əsaslanan sistem mövcuddur.
Fars dili rəsmi dildir, başqa dillər tanınmır. Başqa
dillərdə məktəb yoxdur. Eləcə də o biri
etnik qrupların heç bir mədəni haqqı tanınmır.
Ona görə də Hindistan bu kimi məsələlərin
həlli baxımından İrana örnək ola bilər.
İrandakı son durumu dəyərləndirmək üçün
baş verənlərə diqqətlə yanaşmaq,
fikrimcə, kifayət edər. 28 ilə yaxın bir dövr
ərzində heç bir demokratik və milli haqlar təmin
olunmayıb. Azad mətbuatın yoxluğu, ilkin haqların
təmin olunmadığı, bu yöndə çıxış
edənlərin, eləcə də cəmiyyətin basqıya
məruz qaldığı ölkədə bütün bunları mövcud
farsçı hakimiyyət bir həddə qədər davam
etdirə bilər. Bir müddətdən sonra labüd olaraq başqa
etnik qruplar tərəfindən təpkilər
gələcək. Çünki onlar həm farslardan çoxdurlar,
həm daha qədim mədəniyyətə malikdirlər,
həm də bir sıra baxımdan güclüdürlər. Bunları
tanımamaq, danmaq, onları inkar etmək siyasəti üzərində
proseslər sonsuza qədər sürə bilməz.
Bir həddən sonra olayların gedişatı
demokratikləşməyə gətirib çıxarmalıdır.
Əgər farslar beynəlxalq aləmdə baş
verənlərə daha açıq gözlə baxsalar, arzuolunmaz
nəticələrdən qaça bilərlər. Əks halda,
arzuolunmaz olayların baş verməsi istisna edilmir. Çünki
bu kimi hərəkatların iki yolu var - ya barış, ya
şiddət. Bunu dünya təcrübəsi təsdiqləyib.
Bunun müəyyən hissəsi fars etnik qrupunun məntiqi
davranışından da asılıdır.
Əgər proseslər demokratikləşmə yolu ilə
getsə, o zaman barış əldə olunacaq. Fars
olmayanların milli-mədəni haqları mütləq şəkildə
təmin olunmalıdır. Çünki bu həm çağdaş dünyamızın
gəldiyi qənaət olmaqla yanaşı, beynəlxalq
sənədlərdə də təsbit edilib. Dinimiz də
insanların bu hüququnun dünyaya gəldiyi gündən ona
verildiyini bəyan edir. Öz dilində məktəb,
mətbuat və s. kimi milli-mədəni
məsələlər təməl haqlardır. Bu haqları
çeşidli təzyiq üsulları ilə yasaqlamaq mümkün
deyil.
- Hindistanda əhalinin 30 faizini hindilər təşkil
etsələr də, onların sayı ayrı-ayrılıqda
hər bir etnik qrupun sayından çoxdur. Ancaq İranda əhalinin
çoxunu Azərbaycan türkləri təşkil edir.
Azərbaycan türklərinin sayı ilə bağlı 30-40
milyon arasında çeşidli rəqəmlər söyləyirlər.
Bu halda, sizcə, məsələni necə həll
etmək olar?
- Çox mühüm nöqtəyə toxundunuz. Azərbaycan türklərinin
haqqının təmin olunması ilə bağlı çeşidli
fikir sahibləri var. Məsələn, bəzi ziyalılar
hətta deyirlər ki, İranda rəsmi dövlət dili türk
və fars dilləri olmalıdır. Ancaq müasir dünyamıza
nəzər salsaq, o biri etnik qrupların dillərinin
təmin olunmaması da problemlərdəndir. Ərəbləri
necə danmaq olar? Onların da dili, mədəniyyəti
var və bu haqlar təmin olunmalıdır.
Bu baxımdan hər bir etnik qrupun milli-mədəni haqqı
verilməlidir. Bayaq dediyimiz kimi, ilk növbədə ölkədə
ən böyük etnik qrupun, Azərbaycan türklərinin
mədəni haqqı ödənilməlidir. Sayının çox
olmasına baxmayaraq, türklərə qarşı milli zülm
mövcuddur.
"1922-2004-cü illər arasında İranda etnik-siyasi
hərəkatlər haqqında" adlı dissertasiyamda
"etnik azlıq" və "etnik çoxluq"
ifadələrindən istifadə etmədim. Çünki bu termin
və ona dair məsələlər başqa dövlətlərə
uyğun gəlsə də, İran üçün yaramır.
Buradakı türk çoxluğu üçün "etnik azlıq"
ifadəsini necə tətbiq etmək olar? Bu
səbəbdən də mən yazımda "etnik qrup"
ifadəsindən yararlandım.
İranda milli ədalət məsələsi təmin
olunmalı və Azərbaycan türkünün ilkin haqqı ödənilməlidir.
Bu iş 27 ildir yubadılır. Baxın, ötənilki
və builki may hadisələrində, onlardan əvvəl
və sonra tutulanların, hazırda həbsdə olanların
tələblərini diqqətlə
dəyərləndirsək, İranın Ana Yasasından
kənar bir məsələ irəli sürmədiklərini
görərik. Bu baxımdan onların həbsinin də əsassız
olduğu aydınlaşır. Həbsdə olanların -
Abbas Lisani, Səid Mətinpur, Cəlil Qənilu və başqalarının
tələbləri 1980-ci ildə qəbul olunmuş İran
Ana Yasasına uyğundur.
- Dediklərinizin nəticəsi kimi İranda baş
verənlərin perspektivini necə görürsünüz?
- Söylədiyim kimi, İranda baş verənlərə bir
qədər geniş şəkildə baxmaq lazımdır.
Biz bu ölkədəki hadisələri qərblilər kimi
dəyərləndirməməliyik. Onları İranla bağlı
məsələlərdə əsasən Tehranın atom-nüvə
silahı əldə etməsinə mane olmaq və mövcud
rejimi dəyişdirmək maraqlandırır. Amma bu ölkə
ilə bağlı daha vacib, daha ciddi problem var. Bu, İranda
etnik qrupların milli haqqıdır. Çox təəssüflər
olsun ki, bu başlıca məsələ bir çox hallarda
diqqətdən kənarda qalır. Araşdırmalarım
zamanı dünyadakı 200-dən çox etnik qrupun durumunu gözdən
keçirdim. Məlum oldu ki, Nigeriya kimi bir ölkədə 30
etnik qrupun az qala bütün problemləri araşdırılıb
və dəyərləndirilib. Ancaq İrandakı etnik
qruplar barədə doğru-düzgün məlumatlar yox
dərəcəsindədir. Bunun hansı
səbəbdən edildiyini bilmirəm. Amma nəticə göz
qabağındadır. Ona görə də mən bu gün
İranda ən ciddi problem kimi etnik məsələnin olduğunu
qəti şəkildə söləyirəm. Bu ölkədəki
problemlərin həllinin açarı da həmin
məsələdədir. Əgər Tehrandakı mövcud
hakimiyyət ağıllı, məntiqli olub, demokratik dünyada
baş verənləri daha aydın fikirlə
dəyərləndirib, bu əsasda davranarsa, o zaman ölkədəki
problemlərin çoxu həll ola bilər.
Əks halda proseslərin arzu olunmayan istiqamətdə inkişaf
etməsi ehtimalı artacaq.
- Başqa sözlə, İrandakı hakimiyyətin, eləcə
də dövlətin gələcəyi etnik problemin
həllindən asılıdır...
- Əlbəttə.
- Güney Azərbaycandakı vəziyyəti necə
dəyərləndirərdiniz?
- 1988-ci ildə Quzey Azərbaycanda başlanmış
hərəkatdan xəbərimiz var. Milli-Azadlıq, Meydan
hərəkatı dövründən hələ çox vaxt ötməyib.
Həmin dövrdə başlamış kütləvi
hərəkatın nəticəsində Quzey
Azərbaycanda müstəqilliyimizi bərpa etdik. Hazırda
respublikamızda fərqli proseslər gedir - dövlətimizin
güclənməsi və s. Bu səbəbdən də milli
azadlıq hərəkatımızın ağırlıq
mərkəzi, demək olar, Güneyə keçib. Quzeydə duyğusallıq
axtarmaq, məncə, düzgün deyil. Çünki ölkəmizdə bu
kimi hissiyyatlı məsələlərin vaxtı ötüb.
Çünki nəticə əldə edilib. Düzdür, Qarabağ
və ətraf torpaqlarımız işğal altındadır.
Ancaq dövlətçiliyimizin bərpası baxımdan sonuca nail
olunub.
Bu prosesin davamı olaraq hərəkatımızın ağırlıq
mərkəzi Güneydir. Olayları
dəyərləndirsək, görərik ki, orada da bir sıra
hissiyyatlı hərəkətlər baş verir. Babək
qalasına yürüşdən əvvəl və sonrakı dövrdə
qalaya yürüşlər, xalq qurultayları Güney üçün çox önəmli
olaylardır. Çünki ideyaya xalq dəstəyinin olduğu bu
kimi tədbirlərdə özünü təsdiqlədi. İndi
yeni bir proses gedir. Bu da milli haqların təmini ilə bağlı
ideyanın kütləviləşməsidir.
Həmin yürüşlər kaş davam edəydi. Qalada keçirilən
milli-mədəni tədbirlər milli şüurun oyanmasına
və genişlənməsinə daha çox təsir göstərirdi.
Əfsuslar olsun ki son illər bu dinc, mədəni
tədbirin qarşısını hakimiyyət qanunsuz
olaraq almağa başladı. Amma belə maneələr
də ideyanın yayılmasına mənfi təsir
etmədi. Builki olaylar göstərdi ki, Babəkin doğum gününün
Güneyin bir çox şəhərlərində qeyd edilməsi
də ideyanın yayılmasına xidmət edir.
- Babək qalasına yürüşü həyəcanlı dövr
kimi qiymətləndirirsiniz?
- Bəli. Yürüş bu taydakı meydan hərəkatının
bir dövrünü xatırlatsa da, ondan daha güclü idi. Çünki bu
tayda hadisələr, kütləvi tədbirlər daha çox Bakıda
keçirilirdi. Bildiyiniz kimi, azərbaycanlılar İranda
kompakt şəkildə yaşayırlar. Bununla belə,
Kəngər körfəzindən tutmuş başqa ərazilərdə
də parça-parça düşmüş azərbaycanlılar var.
Ona görə də Babək qalasındakı
mərasimlər Güney Azərbaycanın hər yerini
əhatə etməklə yanaşı, ölkə daxilində
parça-parça düşmüş hissələri də cəlb
etmişdi. Məsələn, qaşqay türkləri,
xələc türkləri və başqa tayfalar da bu törənə
qatılırdı. Bu mərasim həm də bir
məktəb idi.
Bundan sonrakı mərhələ 2006-cı ildəki may
hərəkatıdır. O da xalqımızın milli özünüdərkinə
çox böyük təsir göstərdi. İranın yaxın
tarixinə baxsaq, görərik ki, Azərbaycan türkləri
həmişə ümumdövlət məsələləri uğrunda
mübarizə aparıblar. Bu həm də onların dövlət
qurmaq, onu qorumaq bacarığından irəli gələn
amildir. Amma bütün bu fəaliyyətinin nəticəsində
azərbaycanlıların milli haqqı təmin
edilmədiyindən təkrar olaraq milli zülmə tuş
gəliblər.
Məhz ona görə də may hadisələri zamanı
Azərbaycan türkləri öz milli haqlarının müdafiəsi
uğrunda ayağa qalxdılar. Düzdür, buna məlum amil
təsir göstərsə də, amma insanlar hakimiyyətin
hansı addımı atacağını gözləməyərək,
milli heysiyyatlarını özləri müdafiə etməyə
başladılar. Bunu bir dönüş nöqtəsi də adlandırmaq
olar. Fikrimcə, proseslər bundan sonra həmin ideyanın
dərinləşməsi istiqamətində gedə
bilər.
Bunu etiraz çıxışları zamanı xalqın
irəli sürdüyü şüarlardan da görmək olar: "Ana
dilində mədrəsə!", "Haray, haray, mən türkəm!"
və s. Bu xalq nə istəyir? Öz dilinin,
mədəniyyətinin tanınmasını, milli varlığına
sayğı göstərilməsini, İranın Ana Yasasında
nəzərdə tutulmuş haqlarının təmin
edilməsini istəyir.
Ötənilki hadisələrdən sonrakı dövrdə
isə hakimiyyətin daha çox təzyiqlərə əl atdığının
şahidi oluruq. Qeyd etdiyimiz tələbləri irəli sürənləri
tutur, onları təqib edir.
Məsələn, Məhəmməd Xatəminin dövründə
az da olsa, söz, mətbuat, fikir azadlığı üçün
şərait yaradılmışdı. Amma indi bütün
bunların əleyhinə bir proses getməkdədir.
Həmin dövrdə Azərbaycan türkcəsində müəyyən
azadlıqlar nəticəsində mətbuat çıxır,
kitablar çap olunurdu. Amma Əhmədinijat hökumət başına
gəldikdən sonra bu azacıq sərbəstlik belə
azərbaycanlıların əlindən alınıb.
- Bölgədə gedən proseslər baxımından Güney
Azərbaycan Milli Hərəkatı öz istəklərini
gerçəkləşdirə bilərmi?
- Dünya qurulandan bəri həmişə güclə hesablaşıblar.
Güneydəki hərəkat gücləndikcə ona daha çox hörmət
edəcəklər. Beynəlxalq güclər, bölgə dövlətləri
və İrandakı hakimiyyət hərəkatla bir o
qədər çox hesablaşacaqlar. Onu vurğulamaq
istərdim ki, Güney Azərbaycandakı son
hadisələrdən sonra bir çox dövlətlərdə - Türkiyə,
ABŞ və Avropa ölkələrində güneyi araşdırma
mərkəzləri qurulub. İstər həmin dövlətlərdəki
hökumətin, istərsə də qeyri-hökumət təşkilatlarının
Güney Azərbaycanla bağlı təşkilatlar qurması
məsələyə diqqəti artırmasından
irəli gəlir.
- Quzey Azərbaycanın bu prosesdə nə kimi rolu var?
- Güney Azərbaycan məsələsi nə iqtidarın,
nə də müxalifətin inhisarında ola bilər. Əgər
bunu alət etmək istəsələr, o zaman bundan
həm Quzey, həm də Güney ziyan görər. Bu bizim ümummilli
məsələmizdir. Əslində Güneyin Quzeyə
elə bir ehtiyacı yoxdur. Milli hərəkatda bir neçə
mərhələ var. Onlardan biri də ideyanın yayılmasıdır.
Bu baxımdan Güneydəki hərəkatın əsas
ehtiyacları quzeylilərin bu proses barədə doğru-dürüst
məlumatlanması, baş verənləri
dəstəkləməsi və bir sıra
maarifləndirici amillərdir. Bu, Quzey Azərbaycanın
milli borcudur. Güney Azərbaycanın başqa heç bir
nəyə ehtiyacı yoxdur.
Güneydə milli zülm altında olan aydınlarımız
var. Azərbaycan Respublikası demokratik inkişaf yolunu
tutan bir dövlətdir. Dünyaya açıqdır. Ona görə
də milli və insan haqları tapdanan güneyli ziyalıların,
yaxud adi soydaşlarımızın haqqı müdafiə
olunmalıdır. Onların səsinin dünyaya çatdırılması
baxımından Quzey müəyyən rol oynaya bilər. Bu
istiqamətdə Azərbaycan Respublikasında sistemlilik çatışmır.
- "Qarabağın azadlığı Təbrizdən keçir"
fikri zaman keçdikcə öz aktuallığında qalırmı?
- Biz Gəncəyə getmişdik. Dağı göstərib
onun haqqında danışan sürücü dedi ki, yüksəkliyin
o üzü Ermənistandır. Biz onun Qərbi Azərbaycan,
İrəvan xanlığı olduğunu söylədik.
Elə bir sıra məsələlərin kökü belə
unutqanlıqdan başlayır. Necə ki uzun müddətdən
sonra İrəvanı unutduq, eləcə də başqa
torpaqlarmızı unudacağıq. Qərbi Azərbaycanı
itirməyimiz Qarabağın işğalı ilə
nəticələndi. Bütün belə
məsələlər bir-birinə bağlıdır.
Milli şüuru olan millət həmin amilləri
diqqətdən kənarda qoya bilməz. Biz Azərbaycan türkləri
böyük, qüdrətli dövlət şüuruna sahib olmalıyıq.
Elə bir çox əzablarımızın əsası da
buna diqqət verməməyimizdir. Bölgəçilik bunun
ən ziyanlı amilidir. Böyük düşünən zaman, böyük
olarıq.
Əbülfəz Elçibəy bunu coğrafi birlik baxımından
deyirdi. Burada bir bağlılıq var.
Yusif Akçuralının "Üç fərqli siyasət"
əsəri, demək olar, Türkiyə Cümhuriyyətin
ideoloji təməllərini özündə əks etdirir. Burada
islamçılıq, osmançılıq və türkçülük
mərhələləri göstərilib. O, türk dünyasının
bir çox bölgələrini xarakterizə edib. İran türklərinin
adını çəkərkən o bildirib ki, türklərin
sayı çox olsa da, barələrində məlumat azdır.
Çünki o dövrdə İranda türklərdə milli şüur o
qədər də inkişaf etməmişdi və özlərini
təbliğ edə bilməmişdilər. Amma hazırda
baş verənlərə əsasən əminliklə
deyə bilərəm ki, Güney Azərbaycanda milli şüur
türk dünyasında ən yüksək səviyyədədir.
Bu proses başqa türk dövlətlərinə də böyük güc
verəcək. Güney Azərbaycanda sanki zəncirin bir
hissəsi tıxanmışdı. İndi o tıxac sıradan
çıxmaqdadır. Bütün bunlar isə sualınızda qeyd
olunan ümumtürk probleminin həllinə də yardım
edəcək...
|
|
