تخت سليمان آزربايجان

اثر جهاني يونسكو

بابک تاجرانی

تخت سليمان ومجموعه آثار باستانى آن يكى از مشهورترين مراكزتاريخ وتمدن آزربايجان  است.مجموعه آثار تاريخى تخت سليمان كه در كوهستان هاى غرب آزربايجان و در محل بسيار مصفا و خوش آب و هوايى قرار گرفته، در زمان هاى قديم داراى موقعيت سوق الجيشى حساس بوده است. بقاياى مجموعه بر روى جبهه اى از سنگ در ۴۸ كيلومترى شمال شرق  تیکان تپه(تيكاب) در آزربايجان جنوبی قرار گرفته درميان انبوهى از آثار طبيعى ومصنوعى ماننددرياچه ها، آبگرم ها، قبور كهنسال و ابنيه تاريخى ديگر احاطه شده است.
تخت سليمان در زمان هاى پيش از تاريخ و دوران قبل از اسلام معبر شاهراه هاى عمده بود كه از طرف همدان قديم درجنوب آزربايجان به شمال آزربايجان در دربند، قفقاز شمالی و آسياى صغير رفته و از لحاظ لشكركشى

 نيز اهميت فوق العاده اى داشته واين مكان محل تلاقى وبرخورد اقوام مختلف بوده است.تخت سليمان امروزى باقيمانده قلعه و آثار بزرگ و عمارات مخصوص براى سكونت موبدان بوده است كه در زمان اراشكانيان در نهايت آبادى و اوج قدرت بوده و در نتيجه حمله روميان و تاخت وتاز اقوام وحشي پارس و عرب ويران شده و آثار تمدن آن به میزان زیادی از بين رفته است.
تخت سليمان ازوسيع ترين مجموعه بناهاى قبل از اسلام آزربايجان زادگاه زرتشت است كه تاكنون شناسايى و از زيرخاك بيرون آورده شده است. از گذشته هاى دور شرايط مناسب دره سرسبز و چشمه هاى هميشه جوشانش براى زندگى بسيار مناسب بوده است و خيلى زود مورد سكونت قرار گرفته و با انتقال آتش مقدس از شيز قديم (تقريباً ناحيه اى در جنوب درياچه اروميه) اين منطقه بر اهميت آن افزوده شد.
تخت سلیمان به عنوان نماد وحدت كشور آزربايجان از احترام بالايى برخوردار بوده است به طورى كه بعد از پادشاهى اشخاص سلطنتی، آنها پياده به اين محل آمده و ضمن زيارت، تاج شاهى را بر سر مى گذاشتند.
نخستين صحنه اى كه در روبه رو شدن با اين مجموعه بى نظير چشم را خيره مى كند حصار عظيم است كه با   ظاهرى تدافعى‎به طول 12كيلومتر و عرض حدوداً0.3 احاطه كرده و ‎۸۰ متر به شكل بيضى، تمام مجموعه درياچه داشته است.
در حالى كه هسته اصلى ديوارها از لاشه سنگ و ملات ساروج است پوشش بيرونى حصار را سنگ هاى بزرگ حجارى شده زينت بخشيده اند.اين حصار ۱۳ متر ارتفاع دارد و سالم ترين قسمت باقيمانده آن در جبهه غربى و جنوب غربى كه بخشى از آن به تازگى به شكل اوليه مرمت شده است.حصار مربوطه داراى ۳۸ برج به صورت قوس در جبهه بيرونى بوده و داراى دو دروازه است. دروازه جنوب شرقى به علت زيبايى حجارهاى بالاى طاق و نيز آسيب ناچيز از اهميت بيشترى برخوردار است.
آتشكده سلیمان در ضلع شمالى درياچه قرار گرفته و داراى نمايى چهارطاقى است كه درون آن محراب آتش قرار گرفته و راهروهاى مخصوص مراسم عبادى اطرافش را فراگرفته اند.
جايى كه موبدان در حالى كه سرودهاى مقدس را زمزمه مى كردند دركنارآتشدان دهان خود را با پارچه اى مى بستند تا با نفس خود آن را آلوده نسازند و دستكش به دست چوب هاى از قبل پاك شده را با انبر روى آتش قرار مى دادند.
در سمت راست چهارطاقى دومين اتاق مهم اين آتشكده قرار گرفته است كه در آن آتش را وقتى براى نيايش در معرض ديد نبود، شعله ور حفظ مى كردند.
در ضلع شمال غربى، ايوان بلند و شكوهمند كه از آجر قرمز و ملات ساروج ساخته شده قرار دارد كه تنها ديوارهاى باقى مانده هنوز به عنوان شاخص اين مجموعه تلقى مى شود.اين ايوان بلند براى اقامت پادشاهان و آتابیگان آزربايجان در زمان اجراى مراسم زيارت آتشكده سلیمان و بار عام احداث شده است .
از برخى تاريخ نويسان و جغرافيدانان دنياى قديم در مورد شكوه، تزئينات سقف و ملزومات اشرافى بويژه تخت جواهرنشان سلطنتى طاقديس اين ايوان يادداشت هايى باقى مانده كه گوياى توجه شاهان وحاکمان آزربايجان به رونق وشكوه اين مكان مذهبىـ سياسى است.
تخت طاقديس كه برحسب قرار گرفتن خورشيد قابل چرخش و تنظيم بوده جنسى از عاج و چوب ساج و سايبانى از نقره و طلا داشته كه طاقى از طلا و لاجورد كه آسمان را با كواكب به تصوير مى كشيده آن را دربرمى گرفته است.
همچنين بايد به تالار ستون دار كه كاربرد آن هنوز قطعى نشده و به مقوله يك آتشكده ديگر يا سارای قلمداد شده اشاره كرد. يكى از معابد شناسايى شده در تخت سليمان تالارى است كه در ضلع شرقى آتشكده قرار دارد چشمه اى است كه از كوهى افسانه اى مى جوشد. اين روايت مى تواند نشانگر اهميت انتخاب اين محل براى استقرار جايگاه مقدس طى هزاران سال و بخصوص در دوران قبل از سالام آزربايجان باشد.
تقريباً در قسمت جنوبى قلعه درياچه زيبايى به شكل بيضى نامنظم به طول ۱۲۰ و به عرض ۸۰ متر و عمق ۴۵ تا ۶۵ متر پر از آب وجود دارد.
مسأله جالب توجه درباره اين درياچه اين است كه اين درياچه هيچ وقت سرريز نمى شود و اگر جلوى جريان آب را نيز باز كنند از حجم آب كاسته نمى شود به همين خاطر درياچه تخت سليمان را گولمان سحرآميزى مى دانند كه داراى ناشناخته هاى بسيارى بوده و بررسى ها و پژوهش هاى هدفمند را مى طلبد.
با وجود اين، قلعه با عظمت تيكاب در سال ۶۲۴ ميلادى به واسطه حمله ارتش روم و شكست سپاهانيان آزربايجان مورد غارت وتخريب و بى حرمتى واقع و از اعتبار آن كاسته شد و ديگر هرگز رونق پيشين را نيافت تا اين كه در دوره ايلخانان مغول که آزربايجان را مرکز حکومتی خود قرار دادند، آباقاخان با انجام تعميرات وسيع و احداث بناهاى جديد به روى شالوده بناها، از اين مكان به عنوان تفرجگاه و شكارگاه خود استفاده كرد و بعد از ايلخانان مغول اين مكان به صورت شهرك كم اهميتى با مشاغل متنوع تا قرن ۱۱ هـ.ق به حيات خود ادامه داد و تا زمانى كه هيأت آلمانى به سرپرستى رودلف ناومان در سال ۱۹۶۰ نخستين گمانه ها را در اين محل آغاز كردند متروك ماند.
بعد از به ثبت رسيدن مجموعه تخت سليمان تيكاب به عنوان اولین اثر آزربايجانی و قبل از ثبت گنبد سولطانیه زنگان، در فهرست آثار جهانى از سوى سازمان يونسكو تلاش هائى جهت آشكار شدن رازهاى سر به مهر اين مجموعه آغاز شده كه هنوز هم بى وقفه ادامه دارد. در نتيجه در اين كاوش ها و حفارى ها قسمت هاى مختلف اين مجموعه شناسايى و مداركى به دست آمد كه نشان مى دهد پس از مرگ آباقاخان، بناهاى كاخ شكار مجموعه نيز تخريب و بلافاصله در اواخر همان دوره مجموعه تخت سليمان به شهركى تبديل مى شود كه بناهاى عام المنفعه آن همچون بازار، مسجد، حمام، كارگاه هاى صنعتى و حتى تعدادى از منازل مسكونى با مصالح كاخ شكار آباقاخان در اطراف دروازه شمالى و قبرستان ساكنان شهرك مذكور در قسمت بيرونى مجموعه شكل گرفته است.
اما در خصوص اين مجموعه توجه به دو نكته ضرورى است اول اين كه در جغرافياى تاريخى آزربايجان، شهر شيز از پايتخت هاى بزرگ آذربايجان است كه بعدها مركز بزرگ آتشكده عظيم آتابیگان آزربايجان گرديد و دردنیای ادبيات نام اين آتشكده فراوان ديده مى شود در اهميت و توجه به آن نوشته اند كه براى بزرگداشت اين جايگاه مقدس پاى پياده به زيارت اين آتشكده آمده و در برابر آن زانو زده و اظهار عبوديت مى كرده اند و اما نكته دوم اين كه نظر به اين كه علماى باستان شناسان و علاقه مندان به آثار تاريخى پيوسته در جست وجو و تفحص براى پيدا كردن مكان اصلى اين آتشكده بوده و از روى اسناد و نوشته هاى پيشينيان كنجكاوى نموده اند. بعضى محل اين آتشكده را در نزديك درياچه اروميه و برخى در شهر شيز دانسته اند كه تا پيش از حفارى اين مطلب همچنان مكتوم و مورد بحث مانده بود. حتى در فهرستى كه از آتشكده هاى زمان قدیم آزربايجان به دست مورخين اسلامى تهيه و تنظيم شده محل آتشكده اعظم را در دو نقطه نوشته اند يكى شهر شيز و ديگرى در محل تخت سليمان است. اسكلت آتشكده بزرگ پس از گذشت قرن ها، اختلاف كلى بين شيز و تخت سليمان را برطرف كرده و روشن مى سازد كه شهر شيز همان تخت سليمان امروزى است كه مركز بزرگ ترين آتشكده زمان قبل از اسلام بوده است و اين امر اهميت كاوش هاى علمى در تخت سليمان را آشكار مى كند.
مجموعه تخت سليمان تيكاب با مناظر و مواهب طبيعى خود و اطراف آن همچون تابلوى كم نظيرى است كه چشم هر بيننده اى را به خود خيره مى كند. آب هاى معدنى و نقاط ديدنى و كوهستان هاى سبز و خرم اطراف اين مجموعه، از عوامل بسيار مهم جذب هر توريست و جهانگردى است.