آغیچی, اؤیوجو و صفوی تورک اسلامچیلیغی / سید حیدر بیات

اوخشاما نهدیر؟ نظره گلن اؤگوش و اؤگمک سؤزجویونون قالین سسلی فورماسی اوخشاما اولاجاق. اؤگمک یا اؤیمک حمد آنلامیندادیر کاشغارلی و یوسف خاص حاجیب ده عین آنلامدا ایشلهدیبلر. آیریجا باشقا کلاسیک متن لرده اؤگمک کلمهسی بول بول گؤزه چارپیر. اینجه سسلی اؤگمک کلمهسی هر هانسی لهجهده و دیلچیلیک قایداسی نین ندندلرینه گؤره قالین سسه چئوریلسه اوقشاما یا اوخشاما فورماسینا دوشهجک. مثلن کلک و قالاق سؤزجوکلری عین آنلامدا و عین کؤکدن اولاراق آنجاق یالنیز اینجه قالین مسئلهسی ک حرفی نی ق حرفینه تبدیل ائدیبدیر.

کلک: داشدان دوزهلن قالاق, داش توپلولوغو

قالاق: کرمه دن و باشقا حیوان اودونوندان دوزلن قالاق, اودون توپلولوغو.

نه ایسه بو سؤزلردن آماجیم مداحلیق و مداح کلمهسی و مداحلیق عنعنه و سنتی اوزهره بیر سیرا مسئلهلره توخونماقدیر.

مداح کلمهسی تورک آنلاملی عربجه بیر کلمهدیر, نئجه کی عاشیق کلمهسی تورک کؤکلو عربجه بیر کلمهدیر.

بو گون بیزیم ایچیمیزده اولان مداحلیق سنتی اسلام تاریخینده موطلق یوخدور. اسلام تاریخینده بئله چوخلو جزئی مسئلهلره ده توخونولوبدور. پیغمبر, حضرت حمزه سید الشهداء احد ساواشیندا شهید اولاندان سونرا قادینلارا بویوردو: گئدین عمیم حمزه نین ائوینده آغلاشین, حمزه نین آغلایانی یوخدور. آیریجا اسلام تاریخینده مداحلیق سنتی اولساایدی کسین ایندی ده بو مذهبلرده بو سنتدن ایزلر یا ایزجیک لر قالاردی.

اولا بیلر کی کیمسه مداحلیق مسئلهسینی امام حسین علیه السلام و کربلا اولایلارینا باغلی بیلیب و اساسن مداحلیقین باشلانماسینی او زاماندان بری یه عایید بیلسین. آمما کربلا تاریخینده ده بئله بیر شئی یوخدور. اسلام دا و کربلا اولایلاریندا بیز چوخلو مرثیه شعرلرینه توش گلیریک. حتی امام صادق علیه السلامدان امام حسینه عایید شعر یازان شاعیرلره عایید نئچه حدیث واردیر. بوندان علاوه امام سجاد گیل کربلا حادثه سیندن سونرا مدینه یه قاییتدیقدا بشیر؟ آدلی بیر شاعیری اؤزلریندن قاباق مدینه یه گؤندریرلر. بشیر اؤزو بیر شعر دئییب او شعری اوخوماغلا بونلارین گلمهسینی مدینه لی لره خبر وئریر. بورادا حتی چاووشلوق مسئلهسی ده گؤرونمهییر.

آمما هر حالدا بوتون اولوسلار آراسیندا اؤلولره آغی دئییب آغلاماق احتمالی واردیر. آمما بو سنت تورکلرده چوخ چوخ قاباریق شکیلده گؤزه چارپیر. آلپ ار تونقا آغیلاری کلاسیک خالق ادبیاتیندان هله لیک گؤز اؤنونده دیر. آمما بو سنتین داوام تاپماسی و اوندان داها ایلگینح مذهبی فورما تاپیب و مذهبین ان بؤیوک بیر سنتلرینه چئوریلمهسی و ساده جه تورک لر دئییل بلکه ده عرب, فارس, کرد و... شیعهلرین ایچریسینه ده یول تاپماسیدیر.

شیعه مذهبی نین صفوی دؤنمینده بؤیوک بیر دئییشیکلیک لره معروض قالماسینی علی شریعتی تشیع صفوی و تشیع علوی کیتابیندا آچیقلاسا دا آنجاق تورک عنعنه لرینی بیلمه ین بلکه ده حتی شوونیستی باخیشلاری اولان پان فارس شریعتی تورک کولتورونون رولونا اشاره ائتمهییبدیر.

صفوی دؤنمینده چوخلاری یئنی صفوی اسلامچیلیغی اسلوبونا بویون اییب و حتی بئله سنی لرده شیعه اولدولار. آمما بیر سیرا ائل لر اؤزلجه علوی لرین بیر سیراسی اؤز یوللارینی سینیق سالخاق شکیلده داوام ائده بیلیب, بیر سیرالاری ایسه شیعه اولاراق تورک عنعنه لرینی ده ساخلاییب قورودولار. بو ائللردن بیریسی قوم ساوه ده یاشایان شاهسئون ائلیدیر. بو ائل حکومتی و دیوانی و رسمی مراکزدن اوزاق قالیب کؤچ قون ائدرک, دیلی ایله یاناشی تورک فولکلورونون چوخ حیصصهلرینی ساخلایا بیلیبدیر. شاهسئون فولکلورو ایله باشقا تورک بویلارینین چوخونون فولکلوروندا تومنه مین تومن فرق قائل اولمالیییق دئسک ده بلکه سؤزوموز یانلیش اولمایا. بو فولکلوردان بیریسی آغی دئمک یا اؤز تعبیرلری ایله اوخشاماق سنتی دیر.

شاهسون ائلینده اؤلو اوخشاماق بیزیم ائللر ایله بیر آز فرقلی دیر. آذربایجان کندلرینده بیریسی دونیاسینی دئییشنده ه آروادلار قبیر اوسته و ها بئله اؤلو یئرینده یا حوزور یئرینده ییغیشیب اونو اوخشایارلار. آمما شاهسئون لرده بو اوخشاماق مخصوصن اعیان و وارلی عائیله لرین ایچینده بیر آغیچی خانیمین عؤهدهسینه دیر. بو سنت ایندی بیر آز اونودولسا دا آمما اوتوز قیرخ ایل بوندان اؤنجه یه کیمی کسین شکیلده داوام ائدیرمیش. شاهسئون لرین ایچینده معاصر قرنیده ایکی آدلیم اوخشایان و آغیچی خانیمین آدی آرتیق دیللرده دیر. بیریسی فاطما بیریسی ایسه خزر خانیم. شاهسئونلرده قیزلارین خزر آدلاندیرماسی دا البت ایلگینجدیر. خزر بیر اسکی آذربایجان و آذربایجانین قوزئی یؤنونده یاشایان تورک خالقی نین آدی دیر. نه ایسه فاطما و خزر خانیم هر ایکیسی کوسه لر طایفاسینا عاییددیرلر. فاطما خانیم ایندی ده یاشاییر آمما خزر خانیم دونیاسینی دئییشیبدیر. بو ایکی خانیم اوتوز قیرخ ایل بوندان اؤنجه شاهسئون لر کؤچ قون ائدرکن, اؤلو مجلسلرینه چاغیریلارمیشلار. حسین علی حسینی شاهسئون عاشیقی دئییر: «خانلارین اؤلولری اولاندا گلیب بونلاری آپاراردیلار اؤلونو اوخشاسینلار». آمما بو آغیچی لار یالنیز قادینلار ایچینده یوخ بلکه بوتون مراسیمه قاتیلانلارین یانیندا اوخشاماغا باشلارمیشلار. علی حسینی دئییر: «خزر خالا چرشابی نین گوشه سینی آتاردی چیینینه, و آیاق اوسته جمعیتین آراسیندا اوخشاما دئییب دولاناردی. اطرفدا بوتون آرواد کیشی و خانلار حلقه ووروب آغلاشاردیلار.» بئله بیر تصویر سیزه نه یی خاطیرلادیر؟ تورک مداحلارین مجلس ده دولانماسینی گؤروبسوزمو؟ تورک عاشیقلارینین تویدا دولانماسینی نئجه؟ اوزان ایله آغیجی ایکی سیده بیر سنته باغلی دئییل لرمی؟

ختم مجلسلرینه قاتیلیب سیز کسین. اورادا قورآن اوخویان قاری یا موللا هر کیم مجلسه گیردیکده فاتحه وئرر. اسلام تاریخینده فاتحه مجلسیندن ده بیر شئی خاطیریما گلمهییر, نه ایسه علی حسینی دئییر: «اوخشاما مجلسینده اصلی مراسیم بیتندن سونرا, هر کیم مجلیسه گیرسه ایدی گرک اونا گؤره بیر اوخشاما دئییدیلر. بو اؤلونون قیرخینا کیمی داوام تاپاردی, ایندی ده چوخ یئرده ائله اوجوردور» اؤلو صاحیبی نین مجلسینه و منزیلینه گئتدیکده هر کیم وارد اولاندا بیر فاتحه اوخوتدورماغی دا گؤروبسوز کسین. بونلارین هئج بیریسی مجتهدلرین رساله لرینده یوخدور, بلکه منجه بونلار بوتون تورک سنت لری اولاراق فورما دئییشیب و شیعه مذهبینه داخیل اولوبلار. مداح دئدیگیمیزده اسلامی قایناقلاردا یالنیز مدحیه دئین شاعیرلره اطلاق اولوب کی بیر کیمسه نی اؤیرمیشلر. آمما روضه اوخویوب آغی دئین مداح کلمه سی دقیقا تورکجه میزده اولان اوخشایان و اؤیوجو کلمهسی نین معادلی دیر. اونوتمایاق کی نئچه ایل بوندان اؤنجهیه کیمی ایماملارا دوغوم گونلرینده شنلیک تؤرهنی توتماق یوخودو و مداحلار یالنیز آغی دئییب روضه اوخویاردیلار. تورک گله نه یی و سنتلرینده ده شنلیک شادلیق ایشلری آغیچی لارا یوخ بلکه اوزانلارا تاپشیریلار. روضه کلمه سینه گلدیکده بو کلمه صفوی زامانینا یاخین زامانلارا (ملا حسین کاشفی 910 ه دونیاسینی دئییشیبدیر.) عاییددیر. و اسلام دینینده و حتی شیعه مذهبینده روضه آدلی بیر شئی یوخوموزدور. بلکه ده ملا حسین کاشفی نین روضه الشهداء کیتابی یازیلاندان بری کیمسه لر اونون اوزوندن اوخویوب خالقی آغلادارمیشیلار و روضه اوخوماق یانی روضه الشهداء کیتابینی اوخوماق.

باشقا بیر سورغودا یئرسیز اولماز؟ سیزجه ان گوجلو مداحلارین و مرثیه شاعیرلرینین اردبیللی اولماسی تصادوف اوزره اولا بیلر؟ صفویلرین قایناقلاری اولان اردبیل عین حالدا موذن زاده و تمدن کیمی مداحلار و یحیوی, انور, منزوی کیمی شاعیرلرینده بویا باشا چاتدیقلاری شهردیر.

یازینین باشلانیشیندا « مداح کلمهسی تورک آنلاملی عربجه بیر کلمهدیر, نئجه کی عاشیق کلمهسی تورک کؤکلو عربجه بیر کلمهدیر» دئدیم. سانیرام مداح کلمه سی حاقدا یئترینجه توضیح وئرمیشم. عاشیق کلمهسینه گلدیکده بو کلمه عشق کؤکوندن اولاجاقدیر. عشق کلمهسی بیر سیرا ائشیتدیکلریمه هجری دؤرد یا بئشینجی قرنه کیمی عرب ادبیاتیندا ایشلنمه ییب. بو کلمه قران کریم, نهج البلاغه و معلقات سبع ده موطلق یوخدور. اؤزلجه معلقات سبع بو باخیمدان داها اؤنملیدیر. نییه کی او کیتابدا اؤزلجه امری القیسین معلقهسی بوسبوتون لیریک بیر شعر اولاراق یئر عشقیندن دانیشیر. نه ایسه عشق کلمهسی کسینلیکله عربجه بیر سؤزجوک دئییل و سونرالار بو دیله داخیل اولوبدور. دیوان لغات الترک ده عشق آنلامیندا ایشله نن اوزه ک (üzek) کلمه سی واریمیزدیر. بو کلمه عرب دیلینه گئدیب عشق کیمی فورمالاشماسی هئچ بعید دئییل. اوزان کلمه سی ده اوزه ک کلمه سیندن آلینمادیر. منجه اوزک کلمه سی عربجه گئدیب عشق اولاندان سونرا عاشیق ترکیبی ده اونون اسم فاعلی اولاراق آغیزلارا دوشوبدور, و سونرالار تورک دیلی عرب دیلیندن ائتگی له ننده اوزان کلمه سی عاشیق کلمهسینه دئییشیلیبدیر. هر حالدا اوزان کلمهسی دقیقا عاشیق آنلامیندادیر.

سون سؤز اولاراق تورکلر تویلاریندا اوزان یا عاشیق آپاراندا طبیعی کی یاسلارینادا آغیچی یا اوخشایان آپارارمیشلار و بو ایکیسی بیری بیرایله یولداش و ائشدیرلر آتا بابالاریمیز دئمیشکن تویونان یاس دا قارداشدیرلار. نه ایسه یالنیز آغیچی میز مداح و اوزانیمیز عاشیق اولوبدور. باشقا شیعه مذهبلیلر مداحلیق سنتی حاقدا ادعالاری اولسا البته بیر جیددی سورغو قاباقلاریندا دیکله بیلر: مداحلیق عنعنه سی سیزه عایید اولارسا, سیزده عاشیق دا وارمی؟

بیر توضیح: یازینی یاییملامادان اؤنجه اونو سایین نوید محمدی یه گؤستردیم, بیر ایکی املا و جومله چاتیشمازلیقلارین دا اصلاح آپاریب و بیر بالاجا نظر ده یازدیلار. دئمهلی بو نظر گئنل اولاراق ایران تورک یازیجیلاری ایچینده منیمسه نیبدیر. آمما من متنده یازدیغی نظری دوغرو بیلیرم. نه ایسه نوید بهیلریندن تشکر ائدرک یازیسینی دا بورادا قئید اولونور:

«یازینیز چوخ گؤزل و من شخصا چوخ شئی‌لر آلدیم. آنجاق منیم ائشیتدیگیمه گؤره عاشیق موطلقا عشق کلمه‌سینه ، عایید دئییل . بعضی گؤروش‌لره گؤره آشوله کلمه‌سیندن ده اولا بیلر . مثلا اؤزبک‌لر عاشیغا، آشوله‌چی دئییرلر و بونون آنلامی قاتماق یا تلفیق ائتمکدیر و عاشیغین نئچه صنعتی بیر بیرینه تلفیق وئریب ایفا ائتمه‌سی‌دیر. »