Azərbaycan qadınlarının faciəli durumu fars hakimiyyəti altında

 Babək Azəri   hüquqşünas

    1776 - cı ildə ingilis iqtisad alimi Adam Smid  "Millətlərin sərvəti "adlı kitabını nəşr etdirmişdir. Elə bu kitab səbəb olmuşdur ki,  iqtisad elminin təməli müstəqil bir elm kimi qoyulsun. O zamana qədər  iqtisad, hüquq, siyasət və əxlaq  ilə bir yerdə öyrənilirdi. İqtisad elmi bir müstəqil elm kimi ortaya çıxandan sonra, iqtisadçılar tərəqqi və inkişaf amillərin araşdırıb və çalışırlar gələcək haqqında proqnoz verələr.

    İqtisadçılar tərəqqi və inkişaf prosesində çox əhəmiyyətli rol oynayan  4 amili, yəni, iş, kapital, xammal və yeri əsas sayırdılar. Bu bir bəlli həqiqətdir ki, dörd amilin içində işin, yəni insani qüvvənin əsas əhəmiyyəti var. Çünki əməldə insandır ki, kapital, xammal və yerdən düzgün formada  istifadə edib  və tərəqqiyə səbəb olur. Yenə də bu danılmaz həqiqətdir ki,  bir cəmiyyətdə insani qüvvədən danışanda  bunu unutmamalıyıq ki, insani qüvvənin yarısın qadınlar təşkil edir. Elə bu səbəb görə demək olar ki, qadınlar kişilərlə çiyinbəçiyin iqtisadi sahədə fəal olmaları bir zəruriət kimi ortaya çıxdı. Və o da öz yerində qadınlarla kişilərin arasında siyasi və ictimai hüquq bərabərliyin tələb edirdi. Əlbəttə, bu mövzunun bir psixoloji tərəfi də var. Qadınlar bizim ana və bacılarımız, ya həyat yoldaşımız və xüsusən uşaqların tərbiyəsində çox önəmli rol oynayırlar.Əgər onlar qadın olduqlarına görə ayrı - seçkiliyə məruz qalarlarsa, bu onlarda ruh düşkünlüyünə və hətta intiqam, nifrət hissinə səbəb ola bilər. Bu da son nəticədə ona gətirib çıxarır  ki, ictimaiyyət öz içindən  böhranla üz - üzə olsun, tərəqqi və inkişafa qarşı bir ciddi maneə yaratsın.  Elə bu səbəblərə görədir ki,  İran, Əfqanıstan, Ərəbistan kimi ölkələrdə qadınlar cinsi zülmə məruz qalırlar və belə olan tərzdə onlar dünyanın geri qalmış ölkələri sayılır. Bu ölkələrdə fanatik dinçi qüvvələr çalışırlar qadınla kişi arasında olan bioloji faktlara istinad edib  və onların cəmiyyətdə ikinci dərəcəli yer tutmalarına bəraət qazandırsınlar.

   Təcrübələr  nişan verir ki, texnikanın inkişafı, buxar və digər maşınların ixtirası səbəb oldu ki, fabriklərdə qadınlar kişilər görən işi eyni ilə görsünlər və bu vasitə ilə cinsiyyət amili fabriklərdə heç bir rol oynamayıb. Əgər insan maşını ixtira etməklə qol gücünə yardımçı yaratmışdısa,  son zamanlarda elektroniki beyin, yəni bilgisayar yaratmaqla insanın beyninə yatdımçı oldu.  Elə bununla da, fabriklərdə insanlarla bərabər robortlarda çiyin - çiyinə çalışdılar. İşçi və burjua sinfinin kənarında yeni bir sinif yarandı ki, onları informasiya sahibləri adlandırmaq olar. Bu sinfin iqtisadiyyatda əhəmiyyəti qolunun gücündə, ya sahib olduğu kapitalda deyil,  bəlkə sahib olduğu informasiyadadır. Bir fabriki təsəvvürünüzə gətirin ki, orada bir fərd bilgisayar mütəxəsisi kimi robortların işinə nəzarət edir və s.

   Bu gün tərəqqi və inkişafdan danışanda bir yeni amil informasiya adıynan iş, kapital, xammal  və yer amilləri  ilə paralel ortaya çıxmışdı.  Müasir dövrümüzdə tərəqqidən söhbət gedəndə insanları qadın və ya kişi olduğı ilə yox, bəlkə zəruri informasiya sahibi olmağı ilə fərqləndirirlər. Elə bu nöqteyi - nəzərdən yanaşsaq, Azərbaycanın Quzey və həm də Güney hisəsində milli hərakatın tərəqqi və inkişafa meyli olmaq üçün  həmişə feministi mahiyyət daşıyıb.  Misal üçün, Quzey Azərbaycanda  M. Ə. Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə 23 ay müstəqillik dövründə ilk olaraq ancaq Azərbaycanda yox, bəlkə Şərq dünyasında ilk dəfə olaraq qadınlara səs vermək haqqı verildi. Qadınların siyasi, ictimai, iqtisadi və mədəni  sahələrdə fəal iştirakına  qanuni və maddi zəmin yarandı. Həmçinin Güney Azərbaycanda    Pişəvərinin rəhbərliyi ilə  bir illik Milli Hökumətimizin dövründə qadınların səs haqqına sahib olması və Milli Hökumətin idarə orqanlarında fəal iştirakına şahidik. Qadın və kişi arasında fərq qoymayan  və ictimaiyyətdə insani qüvvələri meydana çəkən Milli Hökumət bir ilin ərzində elə radikal siyasi və iqtisadi reformalara müvəffəq olmuşdur ki, araşdıranlar heyrətlə qarşılayırlar.

   Bu gün bu tarixi hafizə səbəb olub ki, Güney Azərbaycanda qadınlar milli mübarizənin feministi mahiyyətinə inanırlar  və öz qurtuluşların milli hərəkatın qələbəsində görürlər. Çox təssüf bu gün İran adlanan məkanda Güney Azərbaycan qadınları milli zülmdən əlavə, cinsi zülmə, yəni qadın olmalarına görə dəhşətli ayrı - seçkiliyə məruz qalırlar. Əgər istəsək İran çərçivəsində yaşayan qadınların  vəziyyəti ilə tanış olaq, ən yaxşısı odur ki, dövlətin  bu barədə olan qanunlarına müraciət edək. Çünki insan haqları ilə əlaqədar mübarizədə əsl məqsəd bu haqların ölkənin qanunlarında dərc olunması və onların qanunu haqq kimi icra olunmasıdır. Bu günkü İranın  mədəni qanunun 1210 - cu maddəsinin 1 - ci əlavəsi və İslam cəza qanunlarının 49 - cu  maddəsinin 1 - ci əlavəsinin əsasında qızlar 9 yaşında və oğlanlar 15 yaşında elədikləri işin məsuliyyətinə cavabdehdilər və əgər cinayətlə ittihamlanarlarsa, onları da cəzalandırmaq olar. Elə bu cəza qanunun əsasında indiki İranda 18 yaşından az olan uşaqları həbs, işgəncə və hətta edam edirlər.  Amnesty international, yəni beynəlxalq əf orqanının verdiyi məlumata görə İranda 2004 - cü ildə 3 uşaq, 2005 - ci ildə 8 uşaq və 2006 - cı ildə 4 uşaq edamla cəzalanıblar. 2004 - cü ildə edam olanların birisi də Atifə Sehalə 16 yaşlı qız uşağı olmuşdur ki, zinaya görə Neka şəhərinin mərkəzində dara çəkilmişdi və dünyada çoxlu etiraza və mübahisəyə səbəb olmuşdu.

    Dünyanın tərəqqi və inkişaf tapmış ölkələrində cəzalandırmağa yaş şərti  cinsiyyətinə baxmayaraq, 18 yaşından olmuşdur. Amma İranda oğlanlara 15 yaşından  və qızları cinsiyyətinə görə ancaq 9 yaşından cəzalandırmaq  mümkündür. Bu geri qalmış cəza qanununun əsl qurbanları  Güney Azərbaycanda azyaşlı qızlar olmuşdurlar.

     Bildiyimiz kimi İranda büdcənin bölünməsində Güney Azərbaycan ayrı - seçkiliyə məruz qalmışdı və son illərdə yoxsulluq əsl səbəblərdən biri olmuşdur ki, burada mühacirətin şiddəti artmışdır. Elə yenə də yoxsulluq amili bais olmuşdu azyaşlı qızlar ana və atasın buraxıb qaçsınlar. Bu qızlar "qaçqın qızlar" adı ilə məşhurdular. Onlar evdən qaçandan sonra xiyabanlarda, küçə - bazarda avara olub, az yaşları olduğu üçün kafi həddə təcrübələri olmadığından yə narkotik mafiyasının tələsinə düşürlər. Bununla da narkotik maddələrin satılmasında onlardan sui - istifadə olunur. Ya da ki, insan alverçiləri tərəfindən  İranın içində və ya qonşu ölkələrdə əxlaqsızlığa sürüklənirlər. Çox təssüf yeri var ki, onlar polis tərəfindən tutulanda onlarla cinayətin qurbanı olan azyaşlı gənclər kimi rəfdar olunmayır. Qatı cinayətkar kimi şallaqlanır və çox yaşlı cinayətkarlarla bir yerdə həbs olunurlar. Çünki İranın cəza qanunlarının əsasında qadınlar 9 yaşından məsuliyyət daşıyırlar. Nəhayət, həbsdən qurtarandan sonra,  heç bir dövlət orqanı bunlara sahib çıxmayır və onların normal yaşayışına şərait yaratmayır. Azyaşlı gənc qızların o biri  tərəfdən gəliri və evi olmadığı üçün  yenə də küçə və bazarda  olmaq onların aqibıtini gözləyir. Bu zaman əgər onların zahirləri xoş olsa, təklif olunur ki, siqə, yəni müvəqqəti nigahla  başların dolandırsınlar.  Bəziləri məcbur olub və uzun zaman müvəqqəti nigahlarla məişətlərini təmin edirlər. Başqa sözlə, bu azyaşlı gənc qızlar  çox yaşlı kişilərin şəhvət obyekti olurlar.

 Müvəqqəti nigahlar uzun zamanda cinsi və psixoloji xəstəliklərə  səbəb olur. Çünki tez - tez kişiləri dəyişmə  cinsi xəstəlik təhlükəsin artırır və rabitənin müvəqqəti olması və bu münasibətlərin  tez - tez təkrarı qadında bir sağlam və uzun rabitəyə ümidi öldürüb psixoloji xəstəliyə səbəb olur.

    "Şəhrzad news" Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə İranın Təhsil Nazirliyində çalışan vəzifəli dövlət məmurunun verdiyi məlumata görə  Zəncanda evdən qaçan qızların 64 % - ni orta  məktəblərin qız şagirdləri təşkil edir. Qeyd edim ki, xəbərin qaynağını bu linkdən oxuya bilərsiniz http://www.irwomen.com/news.php?id=3051

  Bizim nağıl və dastanlarda  Koroğlu Nigarı ilə, Qaçaq Nəbi Həcəri ilə xatırlanır. Azərbaycanın mübarizə tarixində qadınlar  kişilərlə çiyin - çiyinə doyüşüb və azadlıq uğrunda öz qanlarından, canlarından keçiblər. Azərbaycan  mübarizə tarixində Zeynəb Paşa və Telli Zəri kimi qadınların yaşadığı zamanda  və hətta bu gün milli  mücadiləmizdə ilham qaynağı olmuşdular. Əgər bu gün Abbas Lisanilər, Saleh kamranilər, Oxtay Babailər tutulur, işgəncə altinda səsləri boğulur, onların həyat yoldaşları Ruqiyyə Lisanilər, Mina Kamranilər, Nəsrin Rəzəvilər kimi qəhrəman qadınlar meydana çıxıb tikilən dodaqların sözçüsü olurlar. Baxmayaraq ki, dəfələrlə hədələnirlər, hətta Nəsrin Rəzəvi kimi ettelaatın məmurları tərəfindən oğurlanıb həbsə və işgəncəyə məruz qalırlar, amma inamlarına görə yollarını davam etdirirlər. Elə keçmişdə də qadınların milli mübarizəmizdə bu cür əhəmiyyətli iştirakı səbəb olub ki, Milli Hökumətimizin bir illik dövründə səs haqqına sahib olub  və onların insani və mədəni haqlarına əlaqədar  Güney Azərbaycanın Milli Məclisində çoxlu layihələr qanun kimi təsdiqlənmişdi. Ən maraqlısı budur ki,  hər dəfə bu cür layihələr qanun kimi təsdiqlənəndə millət vəkilləri çəpik çalıb sevindiklərindən ağlamışlar. Çox təssüf ki, bu sevincin ömrü uzun olmamışdı. Bir ildən sonra Milli Hökumətimiz fars millətinin hərbi təcavüzünün nəticəsində məhv olmuşdu. Yenə də işğalçı qüvvələrin hakimiyyəti altında qadınların qara günü  yenidən başlanmışdı. Üstə qeyd etdiyimiz kimi bir ölkədə qadınların dururmun dərk etmək üçün ilk növbədə o ölkənin qanunlarına müraciət etməyimiz lazımdır. Mən də elə bu məntiqlə  Azərbaycan qadınlarının durumun  fars hakimiyyətində nişan vermək üçün İranın qanunlarından bir neçə misal çəkmək fikrim var. Beləki, İranın mədəni qanununun 1043 və 1044 - cü maddələrinin əsasında qadın hansı yaşda olmağından asılı olmayaraq,  ilk nigah üçün atasından və ya ata babasından  yazılı formada icazə alınmalıdır.  Amma kişilər 15 yaşından etibarən nigaha girə bilərlər və bunun üçün heç kəsdən icazə almamalıdırlar və ya almaları vacib deyil.

 Mədəni qanunun 942 - ci maddəsinin əsasında kişilərin 4 qadınla daimi nigah və saysız əndazədə  qadınlarla siqə, yəni müvəqqəti nigah edə bilərlər. Yenə mədəni qanunun  1130 və 1133 - cü maddələri tələq verməkdə ( boşanarkən ) kişilərin əlin həddən artıq açıq qoyub.  Beləki kişi öz qadınına  tələq vrmək üçün məhkəməyə  qaneedci səbəb göstərməyi şərt deyil. Ancaq yetər ki, tələq vermək qəsdi vardır. Amma əgər qadın boşanmaq üçün məhkəməyə müraciət edə gərək ki, məhkəməyə sənəd və qaneedici səbəblər göstərsin.

    İslami cəza qanunun  220 - ci maddəsi hökm verir ki, əgər ata qızın və ya oğlun öldürə edamla cəzalana bilməz. Bu həmçinin ata babaya da aiddir. O da öz nəvələrindən hər hansı birini öldürmüş olsa, cinsindən asılı olmayaraq, edamla cəzalana bilməz. Ancaq ölənin qan bahasının yarısın verib azad ola bilərlər. Amma əgər bir ana oğlun və ya qızın, yaxud ana baba nəvələrindən hər hansı birini öldürmüş olsa, edamla cəzalandırılmalıdır. Qeyd edim ki, qan bahası müəyyən qədər puldur ki,  qətlə yetirilən kişi və ya qadın üçün təyin olunur. Əgər qatilin qohum - əqrəbəsi qətlə yetirilənin əqrəbəsinə qan bahasını ödəsə və ölənin yaxınlarını razı sala bilsə, qatili edam cəzasından xilas edirlər. Burada bunu xatırlamağı lazım bilirəm ki,  İranın cəza qanunlarının əsasında qadınların qan bahası kişinin qan bahasının yarısı qədər  təyin olunub.

İranın mədəni qanunlarının 907, 913, 942, 946 və 947 - ci maddələrinə görə  əgər bir kişi ölsə, onun sərvətinin yalnız səkkizdə bir hissəsi onun qadınına irs yetişir. Əlbəttə, bu maddəyə əsasən vəfat edən adamın həyat yoldaşına, yəni qanunu arvadına torpaq sahəsindən heç bir pay çatmayır. Burda onu da qeyd etmək lazımdır ki, bir kişinin bir neçə qadını varsa,  onların hamısına veriləcək pay yalnız ölənin sərvətinin  səkkizdə biri onlar arasında bölünür. Nəzərə alsaq ki, İran ailə - nigah qanununda bir kişi qanunu olaraq 4 arvad ala bilər.  İndi dörd arvad arasında bölünən payı özünüz təsəvvür edin. Üstə qeyd etdiyimiz kimi kişinin neçə arvadı olmasından asılı olmayaraq, qadına kişinin torpağından heç bir  irsi pay düşmür. Bu irs qanunu bu formada  xüsusən İranın kəndlərində  çox dəhşətli nəticələrlə özün göstərib. Çünki qadınlar kəndlərdə ərləri ilə əkinçilik işi ilə məşğul olublar və orada ev, əkin yerləri kişinin adına olur. Və çoxlu nümunələr vardır ki, misal çəkə bilərik. Misal üçün, bir qadın 30 - 40 il əri ilə bərabər əkin yerində işləyib  və onun abad olması, qiymətlənməsi üçün çox zəhmətə qatlaşıb.Amma əri öləndən sonra  bu geri qalmış qanunların  əsasında əkin yerindən heç bir irs ona çatmır və allahın insafına , ümidinə buraxılır. Burada qeyd etməyimiz vacibdir ki, qız uşağına  oğlan uşağının yarısıyca atasından ona irs çatır.

   Mən yuxarıda İranın cəza və mədəni qanunlarından ancaq bir neçə misal çəkdim. Amma qeyd edim ki,  adı gedən qanunun maddələrini insan haqları baxımından şərh etsək, böyük bir kitab yazmalı olarıq. Mən çalışdım uzunçuluğa yer verməyim və bu səbəbdən də məsələləri hədsız dərəcədə yığcam yazdım. Fikrimcə bu bir neçə misal qaneedici olar ki, bu günkü İranda  qanunun gözündə qadın kişinin yarısı və hətta bəzi vaxt yarısından da az qiyməti var. Elə İran kimi geri qalmış ölkələr etiraz əlaməti olaraq,   Qadınların   ilk Beynəlxalq Konfransı 1975 - ci ildə  Meksikada bərpa oluna və bu ildən etibarən ta 1985 - ci ilə kimi "Qadınların illəri " adlana .  Və nəhayət 1980 - ci ildə qadınlarla əlaqədar tamam ayrı - seçkiliyin ləğv olunmasının qətnaməsi  BMT- nin tərəfindən təsdiq olundu. Bu  çabalara baxmayaraq, Qaçqınlar Ali Komisiyasının  verdiyi raporta görə dünya qaçqınlarının 80 % - ni qadınlar və uşaqlar təşkil edirlər. Və bir ölkədə ki, ayrı - seçkilik və zorakılıq var, onun ilk qurbanları qadınlar və uşaqlardır. Elə bu səbəbə görə bu gün bizim milli mücadiləmizdə yükün ağır hissəsi qadınlarımızın çiyninə düşür.

    QADINLARIMIZA EŞQ OLSUN !

İranda edam olunmuş 16 yaşlı Atifə Sehalə

Saçı göründüyünə görə polis tərəfindən döyülən qadın

Türk öyrənci qız yazılı şüarla çıxış edir: "Qızıldan olsa da qəfəsim, Azadlığa var həvəsim!"

8 Mart Beynalxalq Qadın Günü münasibəti ilə Təbrizdə qadınların etiraz aksiyası

Milli Hökuməti müdafiə edən silahlı qadınlar və kişilər