قالينجا داغي QALINCA DAĞI

(حاجی ريضوان HACI RİZVAN)

قوشار: محمد كميجاني

كميجان- استان مركزي- آزربايجان

دوزه نله يه ن: مئهران باهاري- اوراق آيي (جولاي)- ٢٠٠٧

Düzənləyən Mehran Baharı- Oraq Ayı- (July)- 2007

ائي منيم داغلاريم، ويقاريم، جانيم

ائي گٶزه ل آغ داشلي حاجي ريضوان′يم

طوفان وئره بيلمه ز سيزلره تكان

بولوتلار ائيله ييب باشيندا مكان

....

Ey mənim dağlarım, viqarım, canım

Ey gözəl ağdaşlı Hacı Rizvan’ım

Tufan verəbilməz sizlərə təkan

Bulutlar eyləyib başında məkan
ايچينده كيلر

١- اٶن سٶز ص ٢ (مئهران باهاري)

٢- گيريش ص ٣ (توركجه چئويري: مئهران باهاري)

٣- مدخل ص ٥ (محمد كميجاني)

٤- حاجي ريضوان ص ٦ (اوريژينال: محمد كميجاني، اٶلچوت توركجه آچيقلامالار: مئهران باهاري)

٤- سٶزلوك ص ٣٠ (مئهران باهاري)

٥- ديب نوتلار ص ٣٧ (محمد كميجاني)

اٶن سٶز

مئهران باهاري

١- محممد حوسئين شهرييار′ين توركجه ياپيتلاري (اثرلري)، فارسجا ياپيتلاري ايله قارشيلاشديريلاندا، اولدوقجا آز حجيمليدير. آنجاق بو آز حجمين تاباسي (علي رغم)، آبارتمادان و شيشيرتمه سيز، آزربايجان و ايران اٶته يينده (تاريخينده) كيمسه محممد حوسئين شهرييار دنلي (قده ر) تورك ديلي و تورك گٶركسٶزونه (ادبيياتينا) خيدمت ائتمه ميشدير. حئيربايايا سالام قوشاغي (منظومه سي)، دونيا گٶركسٶز اٶته يينده (ادبييات تاريخينده) تك باشينا يئني بير آشاماني باشلادابيله ن، تايينا چوخ آز قارشيلاشان بيرجه و منگي (ابدي) سٶزگٶرگو (ادبي) ياپيتدير.  

٢- آزربايجان، ايران و بوتون تورك دونياسيندا چوخ ساييدا تورك قوشار (شاعير) حئيدر بابادان اسينله نه ره ك اٶز بٶلگه و يوردلاريندا يئرله شه ن چئشيتلي داغ و تپه لر آدينا قوشوق (شئعر) و قوشاق (منظومه) ياراتميشلاردير. دوغالين (البته) بو قوشمالارين سٶزگٶرگو (ادبي) ده يه رلري تارتيشيليب، ديل-آغيز اٶزه لليكلري ده اينجه له نه بيله ر. آنجاق بو قوشاقلار آراسيندا گونئي آزربايجان و اونون ديشيندا آزربايجان تورك ائل گونونون (خالقينين) ياشاديغي آيري بٶلگه لرده يازيلان قوشاقلار، سٶزگٶرگو (ادبي) ده يه ردن باشقا، اولوسال (ميللي) كيمليك و اولوسلاشما (ميللتله شمه) آچيسيندان دا اٶنه م داشيييرلار.

٣- قوشارلاريميز طرفيندن حئيدربابادان اسينله نه ره ك يازيلان قوشاقلاردان اوچو، داها اٶنجه سٶزوموزده ياييلميشدير. بونلارين ايلكي گونئي آزربايجان′ين "قايا داشي" و "سئييد داغي" آدلي ايكي داغ آراسيندا يئرله شميش ماكي اوروندان (شهه ريندن) اولان رحمتليك عابباس (عباس) پناهي′نين يازديغي "خانيم ننه" [١] قوشاغي، ايكينجيسي عراق اوجقاراوباميزدان كركوكلو يازار و قوشار "ايسماعيل سرت توركمان" طرفيندن يازيلميش اولان "گورگوربابايا سلام" [٢]، سونونجوسو ايسه خوراسان افشاريورد اوجقاراوباميزدان بئش بارماق داغينين شهه ري اولان بوجنوردلو آراشديرماجي و قوشار "علي اكبر سراجي" طرفيندن يازيلميش "ياد اولسون" [٣]قوشاقلاريدير.

٤- حئيدربابادان اسينله نه ره ك يازيلان سون اثرلردن بيري ده، گونئي آزربايجان′ين مركزي اوستانيندان گلير. بو قوشاغين آدي "قالينجا داغي" (حاجي رضوان) اولوب و كوميجانلي تورك آراشديرماجي و قوشار، "كميجان وئبلاقلاري"نين يييه سي سايين محمد كميجاني طرفيندن قلمه آلينميشدير. محمد كميجاني بو قوشاغي يازما نده نيني بئله آچيقلايير: "كوميجانين تورك ديليني ياشاتماق و قوروماق اوچون، حاجي ريضوان آدلي قوشاغي تورك ديلينده قوشموشام" (برای ابقای زبان ترکی کميجان منظومه ای را تحت عنوان حاج رضوان به زبان ترکی سروده ام).

٥- بو ياپيتين ياراديلماسي تورك و آزربايجان گٶركسٶزونده (ادبيياتيندا) اٶنه ملي بير اولاي ساييلماليدير. اونوتولماماليدير كي حئيدربابايا دا اسين قايناغي اولدوغو دوشونوله ن و يوز ايل بوندان قاباق ١٩٠٠ ده "موصطافا قولو" طرفيندن سٶيله نه ن "آپارما سئل، آماندير" [٤]قوشاغي دا، گينه آزربايجان′ين بوگون مركزي اوستاني آدلانان بٶلگه سينده ياراديلميشدي. بو ياپيت دا داها اٶنجه لري سٶزوموز وئبلاقلار ديزيسينده تانيتيلميشدير.

٦- "قالينجا داغي" (حاجي رضوان) آزربايجان′ين مركزي اوستانيندا كوميجان اورو (شهه ري) قوزئيينده يئرله شه ن بير داغين آديدير. توركجه ده قالينجا، فارس ديلينده فاخته آدلانان قوشدور. بو داغين ياماجلاريندا "حاجي ريضوان" آديندا بير ياتير (مقبره) واردير. حاجي ريضوان ياتيري، بٶلگه خالقي طرفيندن يئگ ائو (قوتسال ياپي، مكان مقدس) قبول ائديليب، گٶروشگه (زييارتگاه) اولاراق قوللانيلير.

٧- آشاغيدا قالينجا داغي قوشاغي، قوشارين اٶزونون ايشله تدييي يئرلي آغيزدا اوخويوجولارا سونولموشدور. آيريجا هر سطرين قاباغيندا ديرناق آراسيندا، طرفيميزدن او سطرين آري (سره) توركجه قارشيليغي وئريلميشيدير.

٨- سايين (حٶرمتلي) قوشارين يازديغي متنده فارس يازيمي (ايملاسي) ايشله ديلميشدير. وئريله ن آري توركجه متين ايسه، سٶزوموز يازيمي اساسيندادير. آچيقلامالارداكي توركجه سٶزلرين آنلامي، يازينين سونوندا بير ديزين (ليست) اولاراق وئريلميشدير.

٩- "گٶروت"، "قالينجا داغي"، "حاجي ريضوان ياتيري"، "ورد دلييي"، "قارقالان ياريلقاني"، "ويستان بولاغي"، "آقايازلاق دره سي" و باشقا بير نئچه يئرآد (توپونيم) حاققيندا قوشارين فارسجا وئردييي قيسسا آچيقلامالار (توضيحات)، طرفيميزدن توركجه يه چئوريله ره ك "گيريش" باشليغي آلتيندا بير آرايا گتيريلميشدير. قوشارين وئردييي اٶته كي آچيقلامالار ايسه، ديب نوت اولاراق وئريلميشدير.

گيريش

(چئويري: مئهران باهاري)

١- گٶروتGörüt  (١):

بو گٶروت گئرچه كده اسكي "اطلس مناظر ايران" پيتييينده (كيتابيندا) چاپ ائديلميش بير چيزيم (نقاشي)دير. بو قايناقدا چيزه رين آدي ذيكر اولونماميشدير، آنجاق چيزيم بئله تانيتيلميشدير: كوميجان و داغ زيروه سينده بير باشرااوغلو (ايمامزادا) ياتيري.

٢- قالينجا داغيQalınca Dağı  (٢):

حاجي ريضوان كوميجان′ين قوزئينده يئرله شه ن بير داغين آديدير. اسدوللاه اميني به يين تئهران′دا ياشايان كوميجانليلارين ييغينجاغيندا سٶيله دييي سٶزلريندن، سٶيله ديكلرينده رحمتليك شهرييار′ين حئيدربابا داغي حاققينداكي قوشوقلارينا توخونماسي و حاجي ريضوان داغي′ني حئيدربابايا بنزه تمه سيندن سونرا، بو قوشاغي يازمانين قيغيلجيملاري بئينيمده ووردو.

بو داغين كوميجانليلار يانينداكي قونومو، حئيدر بابا داغينين آزربايجان′ين آدليم قوشاري، رحمتليك محممد حوسئين شهرييار يانينداكي قونومونا تايدير. كوميجانليلار، هابئله اورادان كٶچوب باشقا ايلچه لرده يئرله شه ن كوميجانليلارين چوخو، قالينجا داغينين زيروه سينه ديرمانميش، ياماجلاريندا گزينميش و اوندان چوخلو آنيلاري واردير.

٣- حاجي ريضوان ياتيريHacı Rizvan Yatırı  (٣):

قالينجا داغينين دوروغوندا، حاجي ريضوان آدلي قوتسال و تانريدان قورخان، چوخ ياخچي و اييي نييتلي بير اره نه (اولياء الله) منسوب ائديله ن بير ياتير واردير. بو ياتير اوزون ايللر كوميجان و چئوره بٶلگه لرين اهاليسي طرفيندن زييارت ائديليبدير. كوميجان و چئوره سينده كي كندلرده خالق آراسينا بو ياتيرين گئييك سوتوندن ياپيلديغي اينانجي يايقيندير. خالق سٶيله نجه لرينه گٶره ياتيرين چئوره سينده سو اولماديغيندان دولايي، اونون ياپيمي اوچون داغ گئييكلرينين سوتو ساغيلاراق پالچيق ياپيلميشدير. بو سٶيله نجه ايكي گئرچه يي اورتايا چيخاردير: گئچميشده بو بٶلگه ده جئيران و گئييين بول اولدوغونو و رحمتليك حاجي ريضوان′ين قوتسالليق و تانريدان قورخارليغيي.

٤- ورد دليييVərd Dəliyi  (٤):

قالينجا داغينين سارپ قاياليقلي دوغو يالچينلاريندا، ورد دلييي آديندا، نئچه آغيزلي بير آلچي كٶيولو (غار آهك) واردير. منجه بو ماغارا گئچميشده بٶلگه نين زردوشت دينلي خالقينين استوداني (؟) ايدي.

٥- قارقالان [ياريلقاني]Qarqalan Yarılqanı  (٥):

قالينجا داشينين اوجا و قاياليق يالمانلاريندا قارقالان آديندا يوكسه ك بير ياريلقان واردير. قار ياغديغي دٶنه ملرده اسه ن يئل، قاري سوموراراق ياريلقانين ايچينه چكيب اورادا قالايير. بئلجه جه قار، ياي و ايسسي دٶنه نجه لرده (فصللرده) بئله گونه شين چاتماديغي بو ياريلقاندا، بيريوللوق قالارغي اولور. گئچميشده خالق بوراني دوغال و اوركه بير دوندوروجو اولاراق قوللانيب و يايلاردا اورانين قاريندان يارارلانارميش.

٦- ويستان بولاغيVistan Bulağı  (٦):

بو بولاق، كوميجان′ين اونلو سوتوختاتي پينارلارينداندير. اوشاقليقدا ال و گٶوده لرينده زيييللري اولانلار، ويستان بولاغيندا يويونوب و بئله جه زيييللري سيلينه ردي.

٧- بوووس يولوBovus Yolu  (٧):

وفس، يئرلي ديلده بوووس آدلانان و بٶلگه نين اٶزه كي (مركزي) اولان اونلو بير كندين آديدير. كوميجان- وفس آراسيندا، وفس ياخينليغيندا قالينجا داشي و اونون اونلو گدييي يئرله شير. بو گدييين يولو چوخ دٶنگه لي و بوروقلو ايدي و اورادا ماشين سورمك اولدوقجا چتين و بئلينلي ايدي.

٨- آقايازلاق دره سيAqayazlaq Dərəsi  (٨):

كوميجان′ين قوزئيينده يئرله شه ن بير دره نين آديدير.

(٩) بيارجمند اوروBiyarcmənd Uru :

بيارجمند اورو، سئمنان اوستانيندا يئرله شه ن شاهرود ايلچه سي و ميامي اورونا باغليدير. بيارجمند′ين، ايران يئركيپينده اوزون يانلاري اولاران اينجه بير اوچيان بيچيمينده گٶرونه ن، دق بيارجمند آدلي اونلو بير كويري واردير.

(١٠)- ميامي اوروMiyami Uru :

ميامي، شاهرود′ون سكسه ن كيلومئترليك دوغوسوندا، تئهران-مشهد آنا سورله يي اوزه رينده يئرله شميش بير اورون آديدير.

سيزلر ساغ اولون

مدخل

محمد كميجاني

(١)- نقاشي:

اين عکس در واقع يک نقاشی قديمی است که در کتاب اطلس مناظر ايران به چاپ رسيده و در آن منبع نيز به نام رسام اشاره نشده است ولی نام نقاشی را اين گونه نوشته اند: کميجان و مقبره امامزاده ای بر فراز کوه. برای اولين گام آن عکس را به بينندگان تقديم ميکنم:

(٢)- كوه حاجي رضوان:

حاجي رضوان نام كوهي در شمال كميجان است. پس از سخناني كه آقاي اسدالله اميني در گردهمايي كميجانيهاي مقيم تهران ايراد كرده و به اشعار مرحوم شهريار در باره حيدربابا اشاره كرده و حاجي رضوان را بدان تشبيه نمود، جرقه هاي اين شعر بلند در ذهن من شراره زد. کوه حاجی رضوان برای مردم کميجان همان جايگاهی را دارد که کوه حيدربابا برای مرحوم محمدحسين شهريار شاعر نامی آذربايجانی داشت. اغلب مردم کميجان و کسانی که هم اکنون ديگر از آن ديار کوچ کرده و در ساير شهرستانها اقامت گزيده اند بر فراز اين کوه رفته و در دامنه های آن قدم زده اند و از آن کوه خاطراتی دارند.

(٣)- مقبره حاجي رضوان:

بر فراز کوه ( قلينجه داغي) حاجی رضوان مقبره ای است که به فرد مقدس و خداترسی بنام حاجي رضوان كه انسان بسيار خوب و پاك نيت و از اولياء الله بوده منسوب است. در ميان اهالي كميجان و روستاهاي حوالي مشهور است كه مقبره اي كه بر بالاي كوه مذكور  قرار دارد با شير آهو ساخته شده است و در باره آن روايت می کنند که چون در کنار آن مقبره آب وجود نداشت لذا برای ساختن گل و درست کردن و احداث آن مقبره از شير آهوان کوهستان دوشيدند و گل درست کردند. اين روايت از دو چيز حکايت می کند: اول وفور آهو و جيران در گذشته های اين ناحيه، دوم تقدس و خداترس بودن مرحوم حاجی رضوان. به هرحال اين مقبره ساليان سال است که بعنوان زيارتگاه اهالی روستاهای کميجان و نواحی تابعه مورد زيارت قرار می گيرد.

(٤)- ورد دليگه:

در دامنه هاي تيز و صخره اي شرقي كوه قلينجه يك غار آهكي با چند دهانه وجود دارد كه به تصور بنده در گذشته هاي دور استودان مردمان زرتشتي ناحيه بوده است و آنرا بنام غار ورد يا ورد دليگه مي نامند.

(٥)- شكاف قارقالان:

در دامنه هاي صخره اي و بلند كوه مذكور شكاف بلندي است كه در زمانهاي بارش برف در اثر وزش باد برف بداخل آن شكاف وارد شده و انبار ميشود ولي چون در فصول گرم و تابستان هيچگاه آفتاب به آن شكاف نمي تابد برف آنجا براي هميشه ماندگار ميشود و بعنوان يكي از يخچالهاي طبيعي و دائمي در قديم مورد استفاده مردم قرار ميگرفت و مردم در تابستانها از برف آن استفاده ميكردند.

(٦)- ويستان بولاغي:

این چشمه از چشمه های مشهور و آب درمانی کمیجان بوده و کسانی که در کودگی دست و بدنشان دارای زگیل بود خود را با آب آن چشمه می شستند و باین ترتیب زگیل هایشان از بین میرفت

(٧) بوووس يولو:

وفس، یک روستای معروف و مرکز بخش است و در زبان محلی بوووس گفته میشود. در حد فاصل کمیجان – وفس و در نزدیکی وفس کوه قلینجه و گردنه معروف آن قراردارد که راه پرپیچ و خم و خطرناکی داشت که رانندگی از آن بسیار سخت بود.

(٨) آقايازلاخ دره سي:

نام دره ای هست در شمال کمیجان

(٩) بيارجمند:

شهر بیارجمند از توابع شهرستان شاهرود در استان سمنان و شهر میامی است و بیارجمند دارای کویر معروفی بنام دق بیارجمند است که در روی نقشه ایران مانند مثلثی باریک با اضلاع دراز نمایانده شده است

(١٠)- ميامي:

میامی شهری است در فاصله 80 کیلومتری شرق شاهرود و بر سر راه جاده اصلی تهران مشهد قرار دارد

سيزلر ساغ اولون

محمد كميجاني

حاجي رضوان [حاجي ريضوان]

اي منيم داغلاروم واقاروم جانوم [ائي منيم داغلاريم، ويقاريم، جانيم]

اي گوزل آق داشله حاجي رضوانوم [ائي گٶزه ل آغ داشلي حاجي ريضوان′يم]

طوفان ويره بيلمز سيزلره تكان [توفان وئره بيلمه ز سيزلره تكان]

بولوتلار ايله ييب باشيندا مكان [بولوتلار ائيله ييب باشيندا مكان]

....

[حاجي ريضوانHacı Rizvan ]

حاجي رضوان

حاجي رضوان جيرانلاري گلنده [حاجي ريضوان جئيرانلارين گله نده]

مقبره ني تورپاخلارون الي انده [ياتيرينين تورپاقلاريني اله يه نده ]

سوت ساقدوروب اونه پالچوخ ادنده [سوت ساغديريب اونو پالچيق ائده نده ]

گوزل اياخلارلا اونه يوغورسون [گٶزه ل آياقلارلا اونو يوغورسون ]

سونرا سنين مقبره ني ياپولسون [سونرا سنين ياتيرين ياپيلسين ]

سيل بولاغه ذيگيللره سيلاندا [قايان بولاغي زيييللري سيله نده]

سولار ويستان بولاغوندان آخاندا [سولار ويستان بولاغيندان آخاندا]

پوينا تره دوره سينده چيخاندا [يارپيز تره سي چئوره سينده چيخاندا]

بيز گلرديك زيارته حاج رضوان [بيز گله رديك گٶروشه حاج ريضوان ]

بيز چيخرديك سياحته حاج رضوان [بيز چيخارديق گزينتييه حاج ريضوان ]

چولده يلميك زاد يريندن چيخاندا [چٶلده يئلميك نمه يئريندن چيخاندا]

توكلوجه داغدا گول ايدن زاماندا [توكلوجه داغدا چيچكله نه ن چاغدا]

توله كچلين ريشه سي دولاندا [توله كچلين كٶكو دولاندا] [٥]

بيز گلرديك زيارته حاج رضوان [بيز گله رديك گٶروشه حاج ريضوان]

بيز چيخرديك سياحته حاج رضوان [بيز چيخارديق گزينتييه حاج ريضوان]

گديگي اوچ بويوك پيچه واريده [گدييين اوچ بٶيوك دٶنگه سي وار ايدي]

او پيچ، دولانماقا چوخ دا دار ايده [او دٶنگه، دولانماغا چوخ دا دار ايدي]

سواره يا پياده نابار ايده [اوراتلي يا يايا دارقينج ايدي] [٦]

بيز گلرديك زيارته حاج رضوان [بيز گله رديك گٶروشه حاج ريضوان]

بيز چيخرديك سياحته حاج رضوان [بيز چيخارديق گزينتييه حاج ريضوان]

ورد دليگه [ورد دليييVərd Dəliyi ]

ورد دليگه هاواسونا گلميشديك [ورد دلييي هاواسينا گلميشديك]

اوني صاف تيز قيه سينه چيخميشديك [اونون دوز، يالمان قاياسينا چيخميشديق]

بير قيه دن سيريليب و دوشموشديك [بير قايادان سييريليب و دوشموشدوق]

اوندان سورا قار قالانه گورموشديك [اوندان سونرا قارقالان′ي گٶرموشدوك ]

چيخيب بير آز اوردا نفس آلموشديك [چيخيب بير آز اوردا سولوق آلميشديق]

قارقالاندا مينلر گوگرچين وارده [قارقالاندا مينلر گٶيه رچين واردي]

اياق آسته خلوار خلوار كووايده [آياق اوسته خالوار خالوار تزه ك ايدي] [٧]

چيخيب اوردان بوووس يولون گوزلرديك [چيخيب اورادان بووس يولونو گٶزله يه رديك]

بير موتورچون گديگه جك ايزلرديك [بير موتورچون گدييه جه ك ايزله رديك]

باخا باخا گيدديم قديم زامانا [باخاباخا گئتديم اسكي چاغا]

عالام ديزه م گيلنن گلميشديك داغا [خالام ؟، تئيزه م گيلنه ن گلميشديك داغا]

اششكلره يوكليييب و مينميشديك [ائششه كلري يوكله ييب و مينميشديك ]

خرره آغاج اياقينده دوشموشدوك داغداغان آغاجي آياغيندا دوشموشدوك] [٨]

ابوالحسن بيزيم چرخه گوتورده [ابيلحسن بيزيم يئل آتيني گٶتوردو]

اونا مينيب بيردن اوزون ايتيرده [اونا مينيب بيردن اٶزون ايتيردي ]

چرخ اليندن چيخده، كوچيه قاشده [يئل آتي اليندن چيخدي، گئچييه قاچدي]

يره دوشده، آغزه قانا بولاشده  [يئره دوشدو، آغزي قانا بولاشدي ]

بتول باجي باشوندا چوخ آغلاده  [بتول باجي باشيندا چوخ آغلادي ]

بيزه بير جيغيرده، قارقوش ايلده  [بيزه بير چيغيردي، قارقيش ائيله دي ]

منيم شانسوم اوزومدن تيزتر گيدر [منيم اوتوموم اٶزومدن يئيين ره ك گئده ر]

كيم منيم دادام جوابونه ويرر؟ [كيم منيم دده مين يانيتيني وئره ر؟]

[يئل آتيYel Atı ]

(دوچرخه)

دوچرخه نين دوشققه سي سيننده [يئل آتينين ؟ سي سيناندا] [٩]

اكبر قارداش گليب اونه گورنده  [اكبر قارداش گليب اونو گٶره نده ]

دادام بيزه او تقصيره اولدورار  [دده م بيزي او سوچا اٶلدوره ر]

آمما اكبر اوني گيزلين دوزالدار [آنجاق اكبر اونو گيزلين دوزه لده ر ]

دوچرخه ده بيزه داستان اولموشده  [يئل آتي دا بيزه سورچك اولموشدو] <