1989-cu ilin fevral ayinda bir neche
azerbaycanlilarla bir teshkilat qurmaqi dushunurduk. Hemin gunlerde Bakidan
“VETEN CEMIYYETI” terefinden teshkilatlanmish bir musiqi kollektivi
Amerikaya gelmishdi. Biz onlari gorende sevindiyimizden ne edeceyimizi bilmirdik.
Hemin qrupun bashchilarindan biri Huseyn bey Heyderov bize bir neche sual
verdi. O cumleden Amerikada ne qeder soydashimizin yashamasi haqqinda maraqlandi.
“Deyilenlere gore besh yuz min ola biler” – dedik. “Bes neden bir
guclu teshkilatiniz yoxdur?” – deye sorushduqunda ise, bu suala cavabimiz
olmadi.
1990-ci ilde Qara Yanvar
hadiselerinde Chicagoda bir piket (tezahurat) teshkil etdik. Ishtirakchilarin
sayina baxanda utanirdiq. Tebii ki, teshkilatimiz olsaydi bele olmazdi.
1992-ci ilde Chicagoda bir niche
soydashlarimizla teshkilat yaratmaga qerar verdik. Qisa muddetden sonra
iclaslarimiz devam etdi ve nehayet ki, bir cemiyyet yaratdiq.
1997-ci ilde Los Angles sheherinde
DAKin birinci qurultayinda chox heyecanli kechen gunlerden sonra Huseyn beyin
1989-cu ilde verdiyi suali xatirladim. “Neden bir guclu teshkilatimiz yoxdur?”
Bu suala cavab axtararken bir neche sual ard-ardina siralanmaqa bashlayirdi:
belke biz hele tecrube sahibi olmamishdiq, zeruretleri bilmirdik; Veten nedir,
vetenimiz haradir, teshkilatin zerurerleri nedir, teshkilat qurmaqda hedef nedir
ve saire ve ilaxire... Bu suallara ise her bir ishtirakchi tam ferqli
cavablar verirdi. Inana bilmirdik ki, o qurultayda “oz vetenimiz” yani Iran
ve “bashqa” olkeler, Azerbaycan, Turkiye, Pakistan, Afganistan ve s. kimi
terminler ishlenilirdi. Nizamnamede Iranin torpaq birliyini qorumag esas
vezifelerden biri kimi yazilmishdi, hemde Fars dilinde ve Iran bayraginin
altinda. Iranda xumeynizm hakim olduqdan sonra “bismillah” demeden resmi
idarelerde danishmaq olmadigi kimi, o qurultaydada “Iran” demeden ve Irani
qorumadan danishmag chetinidi.
Hemin Qurultaydan sonra bu teshkilati
Iranchiliqdan azad etmek uchun ciddi fealiyyete kechdik. DAKin ikinci
qurultayina teshkilatchiliq etmek uchun bir neche hemvetenlerimizin yardimi ile
ishe bashladiq. En esas hedefimiz, bu teshkilati demokratik metodlarla
Azerbaycanchiliq yoluna yoneltmek ve milli ruhlu, guclu bir
teshkilata chevirmek idi. Bu ish, qurultaya devet olunan vetenseverlerin
sayina bagli idi. Bakidan, Turkiyeden, Avrupadan, Guneyden ve Amerikadan chox
milli shexsiyyetlerimiz devet olundular. Qurultaya Azerbaycandan hem
hakimiyyet, hem de muxalifet ve milli shexsiyyetler devet olundular. Hakimiyyet
terefinden Cenab Hidayet Orucov, Eli Hesenov, Amerikadaki sefir cenab Hafiz
Pashayev kimi taninmish shexsiyetler, muxalifetden ise, Prezident Elchibeyin
numayendesi cenab Arif Rehimoglu, Kechmish tehsil naziri Cenab Prof. Fridun
Celilov (Agasioglu), Azerbaycanin Irandaki birinci sefiri Cenab Dr. Nesib
Nesibli, Xalq Cebhesinin numayendesi cenab Eli Kerimli ve s.
Turkiyeden ise qurultaya devet olunan
rehmetlik Ibrahim Bozyel qurultaya gelmek uchun hazirliq ishleri sirasinda
avtomobil qezasinda dunyasini deyishdi. Rehmetlik Dr. Kengerli ise xestelenib
gele bilmedi.
Qurultayin birinci axshami, Amerikali
alimler ve siyasetchilerle ingilis dilinde bir konfrans oldu. Hemin konfransda
chox taninmish alimler ve stratejistler ishtirak etmishdiler. Demokrat fondunun
bashqani Cenab Lecktski, Azadliq Radyosundan Sovietler birliyinin dagilmasinin
projesini yazan Paul Gobel ve Amerika Kongresi terefinden Azadliq radyosuna
butovlukde rehberlik eden David Nissman, Amerikanin en boyuk Iranshunaslarindan
(Iran Center of Universe) Iran, “Dunyanin merkezi” kitabinin muellifi Graham
Fuller, “Azrerbaycan Turkeri” kitabinin muellifi Prof. Audery Altstadt.
Qurultay iki gun heyecan ve gergin bir sheraitde devam etse de, Iran bayragi ve
Iranchiliq DAKdan ugurla uzaqlashdirildi ve yeni sechilmish Idare Heyyeti
Azerbaycan bayragi ve himni ile ishtirakchalirin qarshisinda ayaga qalxdi.
DAK, bir ilin erzinde Iranchiliqdan
Azerbaycanchiliqa kechib ve doqru yola dushdu ve 2003-cu ile qeder az-chox
duzgun addimlar atdi. BMT, Avrupa Shurasi, Amnesty teshkilatlari ile yaxindan
fealiyyet etdi. Azerbaycanin tarixinde en ugurlu hadiselerden biri de, BMT (UN)
insan haqlarinin illik raportunda Guney Azerbaycan haqqinda resmi yazilmasi idi.
DAK birinci defe olaraq Azerbaycan meselesini BMT seviyyesine qaldira bilmishdi.
BMT-nin ozel raportoru Cenab Maurice Capithorne bu haqqda bizimle yaxshi
chalishdi. Yadimdadir ki, 23 noyabr 2001-ci il tarixinde (o gun Amerikada resmi
tetil gunu idi) Cenab Capithorne Zurich (Isvechre) shehrinden zeng edib
chox narahatedici xeber verdi ki, ona verdiyimiz raprortlar itib. Biz ona 500
sehifeye yaxin raport ve mektublar vermishdik. Hemin reportlari bir daha
hazirlayib Cenevreye gonderdik. Cenab Capithorne (Kapitorn) 2001-ci ilin
axirinda Guney Azerbaycan haqqindaki genish raportunu BMT-ye teqdim etdi ve
hemin raport 2002-ci ilin yanvar ayinin 16-da BMT terefinden qeyde alinib chap
olundu. Bu haqda intertde ve BMT-nin resmi neshriyyatinda yayildi.
2003-cu ilde DAK Idare Heyyeti
numayendeleri kimi Fransa temsilciliyi sayin Mustafa Alinca ile birlikde
Avrupa Shurasinda, UNESCO-da, BMT-nin insan haqlari komissiyasinda, Qachqinlar
komissiyasinda resmi gorushlerimiz oldu. Hemchinin, 2005-ci ilde Guney
Azerbaycan heqiqetlerini eks etdiren xususi bir raport hazirlayib Estoniyali
millet vekili Eiki Berg vasitesiyle Avropa Birliyinin parlamentine verdik.
Inaniram ki, biz bu gorushlerimiz ve fealiyetimizle bir diaspora teshkilati kimi
Azerbaycana ughur qazandirdiq.
DAK yavash-yavash duzgun addimlar
atirdi. Amma bu teshkilati dagitmaq ve ya zeifletmek uchun chalishan bezi
quvveler de sakit oturmurdular.
Nehayet, 2003-cu ilde DAK novbeti
qurultayi Strasburgda olacaqdi. Hemin qurultaydan evvel ise dagidici quvveler ve
bezi tecrubesizlikler ele-ele verib DAKi parchaladilar. Bu teshkilat
Iranchiliqdan yaxasini qurtarib ve diaspora teshkilati kimi fealiyyet etmeyi
bacarmishdi. Chatishmazliqlari olsa da duzgun addimlari ustun gelirdi. Amma,
2003-cu ilde DAK-in parchalanmasi, milli azadliq herekatimiza ziyan vererek,
milli feallarimizi bezdirmeye bashladi. Daha dogrusu, teshkilati gulunc
bir hala saldi. Bir adla iki teshkilat ortada qaldi.
Bu parchalanmada Azerbaycan
hakimiyyetinin Xaricde Yashayan Azerbaycanlilarla ish uzre Devlet Komitesi en
boyuk rol oynadi. DAK-i ozlerine oyuncaq etmeye ve onun xaricdeki fealiyyetini
tamamen durdurmaga chalishdilar.
DAK-in parchalanmasinda hem de
Nizamname pozuntulari esas sebeblerden biri idi. Idare heyyetinden xebersiz
“paylanan devetnameler”, DAK qurultayinda saxtakarliq etme chalishmalar ve
bir basha Devlet Komitesinden gelen sifarishleri icra etmeler, DAK nizamnamesine
zidd olsa da bezi soydashlar bu ishden el chekmediler.
DAK, hem ozu musteqil, hem de
Meramnamesinde yazildigi kimi, Guney Azerbaycanin musteqilliyine mubarize eden
bir teshkilat olmali idi. Amma 2003-cu ilde DAK-in ichinde bezi quvveler
ideolojik pozuntulara da sebeb oldular. DAK istiqlal ugrunda fealiyyet
ederek, Federalchi birisini rehber kimi qebul ede bilmezdi.
DAK-in parchalanmasinin bashqa sebebi
ise, diaspora teshkilati olmasindan uzaqlashma ve Devlet Komitesinin elalti
oyuncagina chevirilmesi idi. Burada esas gunahi Nazim Ibrahimov dashiyir.
Parchalanmanin qarshisini almag uchun
chox chalishilsa da, iki DAK yarandi. Birisi Nazim Ibrahimovun eli altinda Baki
teshkilatina chevirildi, digeri ise Demokratik DAK adi ile diaspora teshkilati
kimi fealiyyetine devam etdi.
Her iki terefde milli ruhlu quvveler
birleshmeye chalishsalar da, teessufler olsun ki, dagidicilar guclu oldular.
Dort ildir ortada iki DAK var, amma umudverici “birleshme” xeberleri de
choxalib.
Iki hefte once Aalmanyanin Koln
sheherinde kechirilen DAK-in novbeti qurultayinda DAK sedri sechilen Prof. Sabri
Tebrizi, birlik shuari ile ugur qazanmishdir.
Hemin qurultayda, Nazim Ibrahimovun
istediyi shexsler sedr ola bilmemish ve birlik terefdari olan Prof. Sebri
Tebrizi qalib gelmishdir. Prof. Sebri Tebrizi sedr sechilince iki DAK-in
birleshmesinin terefdari olaraq, birinici projesi kimi DAKlarin birleshmesini
elan etmishdir. Birleshmek negmesi hem Azerbaycanin guneyinde hemde quzeyinde
chox musbet qarsahilanib.
DAKin yaranmasindan on il kechir.
1989-cu ildeki suala qayidiriq. Neden guclu teshkilatimiz yoxdur? 1997-ci
ildeki mushahidelere qayidiriq. Bele gorunur ki, zeruretler aydinlashmayinca
guclu teshkilat yarana bilmez. Hedefsiz, plansiz ve iradesiz teshkilat sonunda
ya dagilar, ya bashqalarinin oyuncagina cheviriler, ya da oz ichinde daxili
reqabetler ve kichik meselelerle meshqul olub enerjisini bitirer. 2003-cu ilden
bu gune qeder DAKin bashina gelen problemleri chox gec olmadan hell etmek
olar. Yeter ki, problemler duzgun arashdirilsin, hedefler belli olosun,
planlar chekilsin ve butun bunalra semimi bir atmosferada qerar verilsin.
BIRLESHME
Teshkilat parchalandiqdan sonra onu
bir daha birleshdirmek uchun ve ya yeniden parchalanmanin qarshisini almaq uchun,
her sheyden once parchalanmanin sebeblerini tapmaq en muhum addimdir.
DAK-i bir gormek uchun 2003-cu ile qayitmaq ve parchalanmanin sebeblerini bir
birlikde analiz edib amilleri ortadan qaldirmaq lazimdir. Bele olduqu halda,
birinci olaraq, Devlet Komitesi ve Nazim Ibrahimov bir defelik DAK-a dexalet
etmekden mehrum olmalidir. Devlet Komitesi ishlere qarishdigi yerde birlik ola
bilmez ve olsa da uzun surmez. Chunku Nazim Ibrahimovun sedrliyinde Devlet
Komitesi subut edibdir ki, onun uchun veten ve milli menafe diye bir shey yoxdur.
Olsaydi israrla DAK-i parchalamazdi. Devlet Komitesinin milli ruhlu olmadigini
hem de Tebriz qan ichinde olanda Antalyada Hotel ve musiqi klublarindaki
xoshguzeranliq teshkil edib on gun Azerbaycan xalqinin pulunu “dagitmasi” ve
teshkil oldugu gunden hech bir musbet ish gormemesi, eksine olaraq, diasporani
dagitmasi subut edir. Bu gun achiq aydin deye bilerik ki, Devlet Komitesi
xaricde yashayan Azerbaycanlilarin ichinde Azerbaycan dovletine nifret yaradib.
Umud edirik ki, Azerbaycan dovleti oz sefirlikleri vasitesi ile bu haqda qisa
arashdirma aparsin.
DAK-in hedefi bellidir – Guneyin ve
ishqal olunmush torpaqlarimizin azadligi yolunda chalishmaq, Dunya
Azerbaycanlilarinin haqlarini mudafiye etmek, soydashlarimizda milli ruh
yaratmaq ve onlarin teshkilatlanmasina destek vermek. DAK-in fealiyyet
yeri ise diaspora teshkilati kimi, xarici olkelerdir, Baki deyil. Diaspora
teshkilati, diaspora feallarinin elinde olmali ve diaspora vezifelerini yerine
yetirmelidir. Demek, DAK bir QHT kimi beynalxalq teshkilatlarla chalishmali ve
Guneyin sesini dunyaya chatdirmali ve xaricde yashayan soydashlarimizi milli
fealiyyete celb etmelidir. Bele olarsa, her iki terefdeki milli ruhlu insanlar
qalib gelecekler. Biz hem Ankara qurultayinda, hem de kechen il Stockholm
qurultayinda birlik terefdari olaraq qerarlar qebul etmishik. Bizim shertlerimiz
hemishe aydin ve achiq olub:
1. DAK her hansi bir shexsin, qurumun,
devletin ve ya teshkilatin kontrolunda ola bilmez. DAK Musteqilliyini ve
Quzey Azerbaycanin Iqtidar ve Muxalifet meselesinde neytiral olmasini
qorumalidir
2. DAK diaspora teshkilati olmali ve
diaspora teshkilati vezifelerini icra ederek, ezilmish haqlarimizin xaricdeki
sesi olmalidir.
3. DAK adindan istifadeye, shexsi
qazanclara ve ya ambisyalara sherait yaradilmamalidir.
Syin Prof.
Sebri Tebrizi de hemin sozleri deyir. Biz inaniriq ki, Prof. Sebri Tebrizi boyuk
bir ishe el atib. Eyni zamanda bilirik ki, xalqimizin ekseriyyetinin (choxunlugunun)
istetiyine qarshi olaraq, hele de birliyi istemeyen quvveler sakit
oturmayacaqlar. Bu quvveler, yene de DAK-i elalti teshkilata chevirmek uqrunda
chalisharaq Prof. Sebri Tebrizi ve onun birlik isteklerine engeller toredecekler.
Bu quvvelerin qarshisini almaq uchun ziyalilarimiz ve milli feallarimiz derhal
ishe bashlamali ve sozden emele kechmelidirler. Birlik yaratmaq isteyenler
milletimizin qarshisinda taninmali ve birliyi istemeyenler ise ifsha
olunmalidirlar.
Dovletchiliyimizi
qorumaq hamimizin borcudur. Eyni zamanda, modern, demokratik, laik ve azad
Azerbaycan hamimizin isteyi, telebi ve arzusudur. Dovletchiliyi qorumaq shuari
arxasinda edaletsizliklere etinasiz qalmaq ise hech bir vetensever insana
ve ya teshkilata yarashmaz.
Devletchiliyi
desteklemek hamimiza borc oldugu kimi, teshkilatlarimizi da desteklemek
dovltimizin borcudur. En azi, qonshulugumuzda olan sayda az, emelde qat-qat
bizden artiq chalishan ermeni diasporasindan ibret dersi alaq. Ermeni diasporasi
Yerevandan idare olunmur, Yerevandan desteklenir. Ermeni diaspora teshkilatlari
yalniz xaricde yashan ermenilerden ibaretdir. O teshkilatlarda Ermenistan
sakinleri tapilmir.
Umud edirik ki, tarixin en hessas
zamanlarinda esil dushmanimizi unutmayib, el-ele verib birlikde yene de guclu
diaspora teshkilati kimi vetenimize xidmet ede bilek, amma sozde yox, EMELDE.
Demokratik DAK-in beynalxalq
elaqeler mesulu
Ahmed Obali