Azərbaycan hakimiyyətinin dillə bağlı antimilli siyasəti

Babək Azəri   hüquqşünas

 Hamıya bəlli olan məlum həqiqəti xatırladıb sonra əsas mətləbə keçmək istəyirəm. Belə ki, hamımıza yaxşı məlum olduğu kimi bir demokratik cəmiyyətdə müxalif  mövqe ola bilər və belə bir halda müxtəlif fikirlərin ortaya qoyulması da lazımdır.  Ola bilməz ki bir demokratik rabitədən danışaq və bu demokratik rabitəni müxalifətsiz təsəvvür edək. Yeri gəlmişkən bu cümləni xatırlayıb fikrimi aydınlaşdırmaq üçün misal çəkmək istəyirəm : "İnsan öz müxalifindən öyrənər. " İnsanların təhsili, yaşayışı, həyat təcrübəsi  və s. Bir -birindən fərqlənir. Ona görə də onlar arasındakı baxışlar, siyasi, ictimai və mədəni məsələlər bir - birindən fərqli olur. Bir demokratik rabitədə bir mövzu müzakirəyə qoyulur, çeçidli fikirlər ortaya gəlir və nəhayət, mövzu ilə əlaqədar məlumat islah olunur və mütərəqqi fikirlər inkişaf tapır. Bu çeşidli informasiyalar içərisində, sözsüz ki, öz milli mənfətimizə uyğun olanını, milliliyimizə xələl gətirməyən  fikirləri qoruyub, yetişdiririk.

    Əlbəttə, biz ilk növbədə müxalifəti ziddiyyətlə ayırmalıyıq. Yoxsa, ziddiyyət özü də bizi məngənəsində sıxıb çaşdıra bilər. Qeyd edim ki, ziddiyyət bir totalitar sistemin əlamətidir və bu rabitədə bir fikirlə müxalif yox, bəlkə o fikrin sahibin meydandan çıxarmaqdır. Bu son günlər Borçalıda yaşayan Azərbaycanlıların ana dilində təhsil alması ixtilaflı mövzu kimi özün göstərmişdi. Və bu mövzu ilə əlaqədar bəzi siyasi maraqlar səbəb olmuşdur ki, müxalif mövqe yox, bəlkə ziddiyyətli mövqeydən məsələyə yanaşalar.Burda söhbət dildən gedir və həm də nəzərə alaq ki, dillə bağlı mübahisə bir elmi söhbətin mövzusudur. Siyasi maraqları bu mövzuya qatanda məsələ  mürəkkəbləşir  və xüsusən rabitənin qeyri...demokratik olması səbəb olur ki, bir düzgün nəticə almaq qeyri - mümkün olsun. Belə olan tərzdə bu yerdə hər şeydən qabaq dillə bağlı  bəzi ümumi məsələləri sizə çatdırmaq istəyirəm.

  Tarixdə elə hadisələr var ki, dünyanın tam dəyişməsinə və ya sonrakı inkişafının istiqamətinin başqalaşmasına səbəb olur. Məsələn, insanın Ay kürrəsinə səfəri ya da Amerikanın  Xirosimaia və Noqasakiyə atom bombası atması, alman Quttenberqin kitab çapı maşınını ixtira etməsi, ya insanın ilk dəfə odu əldə etməsi. Bu misallardan çox saymaq olar və doğrudur ki, bu hadisələr hərəsi öz yerində dünyanın ciddi dəyişməsinə səbəb olub.  Amma şübhəsiz demək olar bu hadisələrin heç birini dilin yaranması ilə müqayisə etmək olmaz. Əgər insanın dili olmasaydı, insan bu günkü mənada insan olmazdı. Tərəqqi və inkişaf prosesləri də baş verməzdi. O şeyi ki, biz tarix adlandırırıq, o da heç mövcud olmazdı. Sözsüz, dildi ki mümkün elədi  insan fikrini qura, onu irəli sürə başqalarına çatdira, birgə plan həyata keçirə, özünün və başqalarının təcrübəsini yığıb yaya.

  Bildiyimiz kimi insanlar müxtəlif dillərdə danışır. Məsələn, türk, ingilis, alman, fransız və s.  Əlbəttə ki, bu məqaləni yazmaqda məqsədim dünyada olan dillərin necə yaranmasından danışmaq və bununla da sizlərin bildiyi həqiqəti bir daha təkrarlamaq deyil. Məqsədim türk dili və bu gün onun ətrafında yaranmış müxtəlif ziddiyyətli fikirlərin nə dərəcədə insanlığa xidmət etməsini üzə çıxarmaqdır.

   Ümumi halda dili şifahi və yazılı dilə bölürlər. Ən qədim yazılı dil təqribən 6 min il bundan qabaq yaranıb. Bunu əldə olan tarixi sənədlər sübut edir və bəlkə də sonrakı araşdırmalar bizə daha dərin faktlar vəd edəcək, tarix dərin qatlarını təqdim etməklə bəşər evladını sevindirəcək. Amma yenə burda tarixə üz tutmaqda məqsədim bir daha xatirlatmaq istəyimdən doğur ki, əldə olan ən qədim yazılı abidələr biz türklərə məxsusdur.  Və bu yazılı daş yaddaşlar bu günkü türklərin ulu əcdadı Şumerlərin yaratdıqları  ədəbiyyatdır.  Bu yerdə onu da qeyd etmək yerinə düşərdi ki, həmin abidələrdə oxunan sözlərdən 60 - dan artıqı bu gün Azərbaycan dilinin leksikonunda fəal şəkildə işlənir. Bu hesabala türkün yazılı dilinin 6 min il tarixi olsa da, amma onun şifahi dilinin daha qədim dövrə gedib çıxdığını görərik və həqiqətdə də yaşı qədim dillər sirasındadır.

   Alimlərin araşdırmasına görə hər bir dil iki səbəbə görə əhəmiyyətlidir. Xüsusən dünyanın ən qədim dili, yəni türk dili kimi bir uzun zaman  formalaşma dövrü keçib  və bu dildə xüsusən yazılı formada çoxlu elmi, fəlsəfi, ədəbi və tibbi məlumat var. Təbiidir ki, dünyada ən qədim dillərdən biri hesab olunan türk dili kimi bir dilin məhv olması və yaxud onun zəifləməsi səbəb olur ki, bu dildə yazılan yuxarıda qeyd etdiyimiz dəyərli məlumatlar aradan getdisn.

  İkinci  səbəb dilin və mədəniyyətin əlaqəsində əsasdır. Dil ancaq ünsiyyət vasitəsi yox, həm də bir mədəniyyətin köçürmə vasitəsidir. Məsələn, bir yerə ki,  ingilis dili hakim olur, o özü ilə geyimini, musiqisini, incəsənətini,  yemək mədəniyyətini, daha doğrusu mədəniyyətin bütün növlərini  və bütün bunlarla yanaşı yeni düşüncə tərzini də dillə birgə aşılayır.Təcrübə bunu açıq şəkildə sübut edir. İngilis dilinin bir yerdə yayılması Amerikanın Makdunalda  hamburger yeməklə, cins şalvarları geyməklə, rokinrol musiqisini dinləməklə və müəyən siyasi düşüncə tərzi ilə nəticələnir. Elə bu səbəbə görədir ki, alimlər deyirlər : "Bir dil öləndə, bir millətin mədəniyyəti də ölür". Bu da öz yerində, ancaq bir millətə yox, mən deyərdim dünya mədəniyyətinə faciə sayılır. Çünki bu günki qloballaşma dünyasında informasiya texnologiyası səbəb olub ki, çeşidli mədəniyyətlər bir - birinə təsir qoyub  və həmçinin təsir götürürlər. Nəhayət, milli - məhəlli normaların kənarında qlobal normalar yaranmaqdadır. Bu hesabla türk mədəniyyətinin məhv olması və ya zəifləməsi ancaq türk mədəniyyətinə deyil, həqiqətən də dünya mədəniyyətinə ciddi bir zərbədir.

   Tamam təcrübələr nişan verir ki,  bir məmləkətdə ki, müxtəlif millətlər və etnik qruplar yaşayırlar, onlarla bağlı aparılan siyasət o məmləkətinin siyasi sisteminin mahiyyətindən asılıdı. Bir ölkədə ki, siyasi sistemin demokratik mahiyyəti var, orada təbii ki, inteqrasiya siyasəti aparılır. Yəni hər kəs öz milli kimliyin, o cümlədən ana dilində təhsil haqqın saxlamaqla bu imkan var ki özü yaşadığı ölkədə öz qanunu hüququndan istifadə edib sosial, ictimai, mədəni  sahələrdə fəal iştirak edə. Bunun mənası, o fərdin bəzən iki dildə təhsil alması vacibdir --ana dilində və yaşadığı ölkədə danışılan  dildə.  Burada insanı öyrənən alimlərin fikrinə diqqət edək. Onlar belə bir iddiadadırlar ki, insan beyninin çox mürəkkəb mexanizmi var və insan 70 - 80 il yaşadığı ömründə beynin anacaq 2 - 3% imkanlarından istifadə edir. Və bu gün alimlər çalışırlar yeni metodlarla imkan yaradalar insanlar bundan artıq beyinlərinin qabiliyyətindən istifadə edələr.

   Cənab Nazim İbrahimov Azərbaycanın qədim yaşayış məskəni olan və sonradan gürcülərə bağışlanmış (görəsn bunu Nazim bəy bilirmi ? ) Borçalıda ana dilində məktəblərin bağlanmasını məsləhət görəndə  bizi iki yolun ayrıcında qoyur : ya ana dilin seçək, ya da gürcü dilin. Məsələyə bu cür baxış təkcə anti milli yox, həm də elmə və bilgiyə ziddi. Çünki alimlərin araşdırmaları nişan verir ki, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi beynin qabiliyyəti həddən artıqdır və həm də hər bir insanın on dil öyrənmək imkanı var.

     Bu gün Avropanın sərvətli ölkələrində mühacirlərin üç - dörd dildə danışması çox adi bir  haldı. Burda qeyd etməliyəm ki, inteqrasiyanın qabağında assimilyasiyadan danışmaq olar. Bir məmləkətdə ki, siyasi sistemin totalitar mahiyyəti var orada müxtəlif millətlərə və etnik qruplara qarşı inteqrasiya siyasətinin  yerinə assimilyasiya siyasəti gedir. Assimilyasiya siyasəti, yəni hansısa milləti içində  əridib məhv etmədi və bunun bariz nümunəsini də İranda görürük.

 İranda təqribən 61 il bundan qabaq Güneydə milli hökumətimiz yıxılandan sonra  50 min soydaşımızı  qətlə yetiriblər. Təbrizin mərkəzində türk dilində kitablar  odlanıb yandırılıb, türk dilində dərs deyən qadın müəllimlərə təcavüz olunub. Bütün bunlarla yanaşı, 61 il ərzində İran fars rejimi tərəfindən Azərbaycanın tarixi düşünülmüş şəkildə saxtalaşdırılıb, ana dili yasaq olub.Hətta onu türk irqi yerinə qondarma ari irqi adlandırmağa cəhd ediblər. Bunların hamısı böyük bir milləti öz içində əridib məhv etməyə xidmət edib. Əlbəttə, İranın fars rejiminin assimilyasiya siyasətindən danışmaq adamı təccübləndirmir. Onun açıq - aydın düşmən olduğunu bilirik. Amma cənab Nazim İbrahimovun Azərbaycan Dövlət Komitəsinin sədri olduğu və xaricdə yaşayan Azərbaycanlıların təssübünü çəkmək kimi müqəddəs bir işi öhdəsinə götürmüş şəxsin durub öz millətinin Borçalıda assimilyasiya olunmasını istəməsi və onların gürcülərin içində əriyib itməsinə xidmət etməsi adamı çaşdırır. İlk növbədə belə bir fikirlə ortaya atılmasına inanmasam da, amma onun adından kimsənin də belə bir söz danışmasına inanmıram.

   Yenə də təcrübələr nişan verir ki, bir məmləkətin vətəndaşları başqa məmləkətdə sosial, ictimai, mədəni fəaliyyətlərə müvəffəq olurlar ki, onların ana yurdlarında  demokratik siyasi sistem hakimdir  və onlar bu ruhda tərbiyə olunublar. Ona görə bu gün bir ingilis vətəndaşının İsveçdə və ya İsveç vətəndaşının Alamniyada inteqrasiyası çox rahatdır. Amma bir İran vətəndaşının  demokratik, azad  ölkədə inteqrasiyası çox çətindir.  Çünki demokratik ölkələrdə İran və bu kimi ölkələrə cəmiyyətin içində mənfi reaksiya var və oranın da vətəndaşı olmaq istər - istəməz inteqrasiya prosesini çətinləşdirir.

 İndiki Azərbaycan hakimiyyəti də içəridə o siyasi strukturu demokratik etməklə və dünya ictimaiyyətində  siyasi abır və hissiyyat qazanmaqla biz xaricdə yaşayan Azərbaycanlılara yardım edəcək, biz inteqrasiya prosesində çətinliyə düşməyəcəyik.

 Nazim İbrahimova və bütün nazimlərə bir məsləhətim var - mətbuatda çıxış etməzdən qabaq çalışsınlar  ki, nədə olmasa da, bəzi ciddi mövzulardan danışarkən  o məsələni alimlərlə müzakirə etsinlər. Həm də çıxış etməzdən əvvəl inteqrasiya və assimilyasiyanın fərqini heç olmasa özü üçün araşdırsın. Əslində burda mədsədim onu savadsız adlandırmaq deyil, adam hansısa məsələni bilmirsə bu eyib də deyil. Eyib odur ki, bilmirsən və bilməyə cəhddə etmirsən. Bu artıq millətin yükünü boynuna götürmüş bir adam üçün faciədi, biyabırçılıqdır.  Sözümə qüvvət üçün deməliyəm ki, bu günkü Avropanın inkişaf etmiş ölkələrində elm və bilgi həddən artıq əhəmiyyət daşıyır. Ona görə də bu ölkələrdə  parlamentlə paralel müxtılif elmi komitələr yardılır. Məsələn, texnoloji komisiya , ətraf mühitin mühafizə komitəsi, təhsil - təlim komitəsi və s. Bu komitılərdə fəaliyyət göstərən alimlər, ziyalılar millət vəkillərinə, siyasətçilərə məsləhət verirlər, yol göstərirlər.

   Sonda üzümü yenə ADK sədri cənab Nazim İbrahimova tuturam və deyirəm :  millətin tale yüklü məsələləri ilə bağlı hər hansı bir qərar çıxarmamışdan qabaq millətin alimləri, ziyalıları ilə məsləhətləşin.