خط سایاق

میراثی از گذشتگان دور

اورین مقدم

بخشی از آنچه که آن را با عنوان هویت تمدنی یک ملت می شناسیم، مربوط است به ابداعات، نوآوری ها و اختراعاتی که افراد آن ملّت در طول قرون تقدیم تمدن بزرگ جهانی کرده اند و با این کار سهمی در پیشرفت قافلۀ کارها و علوم داشته اند.

اختراع چیزی که بتواند اندیشه ها و احساسات آدمیان دور از هم ـ چه به لحاظ زمانی و چه مکانی ـ را به آسانی منتقل کند شاید از اولین دغدغه های علمی ـ فرهنگی ملتهای باستانی بوده است. بی شک اختراع خط، تحولی شگرف و تأثیرگذار در تاریخ زندگی انسانهاست. بگونه ای که آن را مبدأ تاریخ می نامند و دوران قبل از اختراعش را ماقبل تاریخ می پندارند. چرا که با اختراع خط بوده است که اطلاعاتی متقن از آراء، اندیشه ها و افعال گذشتگان به دست آیندگان رسیده است.

در این میان تورکان باستان گوی سبقت را از همگان ربوده اند. آنها با اختراع اولین خط جهان (خط میخی سومری) و سپس خطهایی چون گؤی تورک، اویغوری و ... دینی بزرگ بر گردن دیگر ملل جهان داشته اند.

* * *

اگر به خانۀ مشروطه در تبریز رفته باشید، شاید دفترچه ای که در آن حساب و کتاب مجاهدان جنگهای 11 ماهۀ تبریز با خطی کج و معوج نوشته شده است، را دیده باشید. خطی که برای نوشتن این اعداد و ارقام به کار رفته است، به نام خط «سایاق» (سیاق) مشهور است. آشنایی نگارنده با این خط به سالها پیش بر می‌گردد. هنگامی که پدرم در دفاتر مغازۀ تجاریمان در کنار یا زیر ارقام نوشته شده با اعداد عربی، سایاقِ آنها را نیز مرقوم می کرد. (و البته هنوز هم گاهی این کار را می‌کند.)

گرچه آن زمانها با ریشه و تاریخچۀ این خط به هیچ وجه آشنایی نداشتم، ولی یادگیری آن برایم بسیار جذاب می نمود. خصوصا اینکه تعداد افرادی که در بازار، آن را بلد بودند به تعداد انگشتان دست نیز نمی رسید. حاصل آن یادگیریها نگارش این نوشته است که امیدوارم برای خوانندگان مفید واقع شود.

* * *

تاریخچۀ خط سایاق

دانشمند گرانقدر دکتر حسین محمدزادۀ صدیق در کتاب ارزشمند «یادمان‌های ترکی باستان» در مورد این خط می نویسد :

«ارقام «سیاق» که اکنون نیز شاید در برخی از مناطق و روستاها برای نگارش حساب و حفظ محاسبات دفتری و شخصی از آن استفاده می شود، ریشه‌ی ترکی دارد و به تقلید از الفبای اویغوری ترکی اختراع شده است. خود کلمه‌ی «سیاق» ترکی است و از ریشه «سایماق ـ saymaq» در معنای شمردن می آید و معادل فارسی آن شمارش است ...

این شیوۀ عدد نویسی و حفظ محاسبات را، اندیشمندات ترک ایرانی در قرون اولیه اسلام اختراع کرده‌اند، هم‌میهنان فارسی زبان ما نیز بعدها آن را آموختند و به کار بردند.» (یادمان‌های ترکی باستان، ص 43)

آشنایی با تورکان اویغور

پروفسور جواد هیئت در کتاب پربار «سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی» دربارۀ اویغوران می‌نویسد :

«ترکان اویغور قبل از اینکه در سال 606 تابعیت گوک تورکها را بپذیرند، در جنوب ناحیۀ ینی سئی زیر پرچم خان خود می‌زیستند و اغلب با جوان ـ جوانها در جنگ و ستیز بودند. در سال 745 میلادی حاکمیت کشور گوک تورک را بدست گرفتند و در مغولستان کنونی تا 840 فرمانروائی داشتند. اولین خاقان اویغور، قوتلوق بیلگه کول بود که منطقۀ منچوری را نیز تابع خود کرد و تا کوههای آلتای، و در غرب تا سرزمین قارلوق در تیانشان، پیش رفت و اردوبالیق را پایتخت خود قرار داد.

در سال 840 میلادی حکومت اویغورها بوسیلۀ ترکان قیرقیز متلاشی شد. یک عده از آنها حاکمیت قیرقیزها را نپذیرفتند و به استان حامی در ترکستان شرقی رفتند و در آنجا برای خود حکومت مستقل کوچکی (بیگلیک) تشکیل دادند.

ترکان اویغور در تکامل و اشاعۀ زبان و فرهنگ ترکی آسیای میانه نقش مهمی داشته اند. اینها حکومت خود را بر پایه های حقوقی بنا کردند، با کشورهای خارجی مناسبات سیاسی و اقتصادی و فرهنگی برقرار داشتند و توانستند برای ترکانی که در کشورهای دیگر به شکل کولونی زندگی می کردند قوانینی وضع کنند. بنا بر آنچه در منابع چینی ثبت شده است، اویغورها دارای فرهنگ و تمدن پیشرفته ای بودند. در دربار ترکان اویغور دانشمندان و مورخین و شعرا و موسیقی شناسان داخلی و خارجی مورد تشویق و حمایت قرار می گرفتند. در اثر حفریاتی که در شصت سال اخیر اروپائیان در این منطقه نموده اند، مخصوصا در مرکز خانات اویغورها در خرابه های شهر خوچو و یا ایدیکوت آثار گرانبهائی که نشانگر تمدن ترکان و زبان و ادبیات اویغوری است بدست آمده است.

در خرابه های معابد بودائی و مانوی و مسیحی اویغورها نوشته ها و اسناد زیادی بدست آمده که در بین آنها کتب دینی که اغلب ترجمه و بعضی تألیفند از نظر تاریخ ادیان شایان اهمیت هستند. بعلاوه، تعدادی کتاب ستاره شناسی و پزشکی و ادبیات مختلف نیز جلب توجه می کند.» (سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی، صص 45ـ44 )

«اویغورها در تشکیل و تکامل فرهنگ آسیای میانه نقش بنیادگذار را ایفا کرده و توجه اروپائیان را به خود جلب نموده اند. در نتیجۀ حفریاتی که از اواخر قرن 19 توسط اروپائیان در آسیای میانه و ترکستان شرقی و ایالت قانسو (در چین مرکزی) انجام یافته خدمات ارزنده ای که تمدن اویغوری به عالم بشریت نموده است آشکار شده است.

هنر معماری معابد بودائی و مانوی و مسیحی اویغورها، و همچنین خانه های آنها، آثار هنری و صنعتی، نقاشی و مجسمه سازی، و لباس و اشیاء خانگی همه نشانگر تمدنی است که پویندگان اروپائی را شیفتۀ خود کرده است. نقاشی های آبرنگ روی گچ دیوار (Fresque) در موزه های پاریس و برلین و لنینگراد حفظ شده است. در این نقاشیها تصویر لباسهای متنوع، مدلهای لباسهای قرن بیستم را به خاطر می آورد.

مستشرق مشهور آلمانی، فون لو کوک (Von Le Coq) بعد از سالها تحقیق در ترکستان شرقی، اطلس رنگی زیبائی از آثار تمدن ترکان اویغور تهیه کرده و در کتاب اطلس مصور دربارۀ هنر و تمدن آسیای میانه می‌نویسد که نمونۀ لباسهای اروپائی در قرون وسطی و قرنهای بعدی در ترکستان موجود بوده و از آنجا لباسهای حاضر از جادۀ ابریشم به اروپا آورده شده است.

پروفسور مونتاندون (Montandon) استاد قوم شناسی پاریس و مؤلف کتاب قوم شناسی فرهنگی (Traite d ethnologie, culturelle) معتقد است که کت و شلوار از ترکان آسیای مرکزی به چین و اروپا رسیده (با حملۀ آتیلا) و کلاه قالپاخ یا بورک، و همچنین چکمه بوسیلۀ ترکان به ایران آمده است.» (همان، صص 48ـ47 )

الفبای تورکی اویغوری

پروفسور هیئت در این باره می‌نویسد: «اویغورها به علل مناسبات دینی و اجتماعی الفباهای مختلفی برای نوشتن متون مختلف دینی و حقوقی و هنری بکار بردند که مهمترین آنها الفبای اویغوری است که تا آخر قرن 15 میلادی، یعنی قرنها بعد از آنکه اسلام آوردند، ادامه داشته است.» (همان، ص 48)

«در مورد الفبای اویغوری اولین بار در قرن 11 میلادی زبان شناس ترک محمود کاشغری در کتاب دیوان لغات ترک بحث کرده و آن را حروف ترکی نامیده و ویژگیها و کمبودهای آن را نیز شرح داده است.

الفبای اویغوری بعد از قبول اسلام نیز در ترکستان شرقی به کار می رفته و در زمان حاکمیت مغول خط رسمی دولت بوده و تا دربار سلطان محمد فاتح در استانبول راه یافته است.

دربارۀ این الفبا نویسندۀ ایرانی محمد کافور در قرن هیجدهم میلادی (1721) چنین می نویسد : «در عهد اوغوزخان خط اویغوری بهم رسید که تا حال میان ترکستان همان خط رایج است.»

در دوران بعد از اسلام مهمترین اثری که به خط اویغوری نوشته شده کتاب قوتادقوبیلیگ اثر یوسف حاجب خاص است که در سال 1069 میلادی در بالاساغون نوشته شده است.» (همان، ص 49)

«خط اویغوری در زمان استیلای مغول نیز برای متون مغولی بکار رفته و حتی خط مغولی نامیده شده است.

در دربار مغولها و تیموریان، دبیران اویغوری به نام «بخشی» کار می کردند. مغولها نوشتن دفتر دولتی «تحریرات دولتی» و به کار بردن مهر (تمغا) را از ترکان اویغور یاد گرفتند. چنگیزخان در لشکرکشی بر علیه نایمانها دبیری اویغوری به نام «تاش ـ آتون» را به عنوان منشی خود استخدام کرد و بعداً او را مهردار دربار و معلم فرزندان خود نمود. در تاریخ جوینی آمده است که مغولها قبلاً خط و کتابت نداشتند و به دستور چنگیزخان اصیل زادگان مغول به آموختن اویغوری مجبور شدند. با این ترتیب، زبان و مخصوصاً خط اویغوری در اوایل فرمانروائی مغولان نفوذ و اشاعۀ فوق العاده‌ای پیدا کرد.» (همان، ص 50)

دکتر صدیق نیز دربارۀ الفبای تورکی اویغوری می‌نویسد : «باید اشاره کنیم که متون ترکی باستان پس از الفبای گؤی تورک از آغاز تاریخ میلادی به الفبای اویغوری نوشته شد. شیوه ی «اویغوری باستان» از ترکی باستان ناشی شده است. اویغوری باستان تا صدر اسلام در ترکستان شرقی تا مرزهای خراسان بزرگ رواج داشته است. زبان اویغوری را در متون اسلامی کاشغرلیک، تورفانلیق، ختنلیک نیز گفته‌اند. سرزمین اویغورها در متون تاریخی اسلامی «ترکستان شرقی» نام داشت و در یک قرن و نیم پیش گاهی «آلتی شهر» هم نامیده می شد و پس از الحاق به چین، حکومت چینی به تحریف نام آن دست زد و آن سرزمین را «سینگ کیانگ» (=سرزمین نویافته) نامید.

زبان اویغوری باستان در صدر اسلام جای خود را به «اویغوری میانه» داد و از سده‌ی ششم هجری «اویغوری نوین» پیدا شد که دارای گویشهای چندی است نظیر : کاشغری، یارکندی، آقوئی، ختنی، تورفانی و غیره. زبان مکتوب و ادبی اویغوری معاصر بر اساس گویش کاشغری بنیاد گرفته است.

... الفبای اویغوری سومین الفبای غیر تصویری ترکان است که اختراع کرده‌اند. بعدها از روی آن الفبای اوستائی، سغدی و پهلوی ساخته شد. همانگونه که پارسیان باستان، خط میخی را به تقلید از ترکی سومری ساختند، الفبای اوستائی و پهلوی را هم به تقلید از الفبای زیبای اویغوری و با ایجاد تغییراتی در آن ابداع کردند و دگرگونیها بگونه‌ای بود که بر این الفباها توانستند نام محلی نهند.» (یادمان‌های ترکی باستان، ص55ـ 54)

* * *

آموزش خط سایاق

آموختن خط سایاق گرچه شاید در وهلۀ اول کمی سخت به نظر برسد، اما به دلیل قانونمند بودن آن (بسان زبان تورکی) فراگیری‌اش بسیار آسان است.

اعداد در این شیوه با دو واحد قیران (ریال) و تومن (تومان) محاسبه می شوند و با آن می توان در حال عادی تا رقم 9999999 قیران را نشان داد. (البته برای نشان دادن رقم یک میلیون تومان می‌توان از هزار هزار استفاده کرد.)

در این خط برای هر واحد علامتی وجود دارد که با کنار هم گذاشتن این علامتها رقم مورد نظر نوشته می شود. در این نوشته، تمام علامتهای به کار رفته در خط سایاق در شش جدول آماده شده است که مراجعه به آنها ضروری است. نیز 8 مثال ذکر شده است که تمام حالتهای ممکن برای رقم نویسی در آنها منعکس شده است.

باید توجه داشت که در نوشتن عدد (قیمت) و خواندن آن اول قسمت تومانی و سپس قسمت ریالی (قیران) آن خوانده می شود. به عنوان مثال 235987 قیران به صورت «بیست و سه هزار و پانصد و نود هشت تومان و هفت ریال» (ایگیرمی اوچ مین بئش یوز دوخسان سکگیز تومن، یئددی قیران) خوانده می شود.در نوشتن، به صورت کلی، جدول شماره 1 کاربرد فراوان دارد. به طوری که برای نوشتنِ قسمت یکان رقم دورقمی تومن به کار می روند. در این حال در بغلِ قسمت دهگان نوشته می شوند. این ارقام اگر برای نشان دادن قیران به کار روند در زیر نوشته می شوند.

مثال :

54 تومان = اللی دؤرد تومن =

54 تومان و 4 ریال = اللی دؤرد تومن، دؤرد قیران =

54 تومان و 7 ریال = اللی دؤرد تومن، 7 قیران =

برای نوشتن رقم بالای هزار تومان نیز از رقمهای جدول شمارۀ1 استفاده می‌شود:

2000 تومان = ایکی مین تومن =

حال با استفاده از چند مثال به شرح و چگونگی نوشتن می پردازیم :

· مثال یک

رقم 1100 تومن یا همان 11000 قیران

گفتیم که عدد را به صورت تومانی می‌خوانیم و اگر قسمت قیرانی داشت آن را نیز می‌گوییم.

مین یوز تومن (هزار و صد ریال) = مین تومن+یوز تومن (هزار تومان + صد تومان) =

توجه دارید که برای اختصار یکی از قسمت‌های تکراری حذف می شود.

· مثال دو

رقم 23546 قیران

ایکی مین اوچ یوز اللی دؤرد تومن، آلتی قیران (دو هزار و سیصد و پنجاه و چهار تومان و شش ریال) = ایکی مین (دو هزار) + اوچ یوز (سیصد) + اللی (پنجاه) + دؤرد (چهار) تومن + آلتی قیران (شش ریال) =