دوکتور صدیق، بیز، جیغیرلار و آخینلار/ سید حیدر بیات

بو گونلر نئچه کؤنولداشلا بیرگه قوتادغوبیلیغین اورِِژینال متنی‌نی اوخوماغا باشلامیشیق. دیلچی اوستادلارین بیریسیندن بو ایشی باشلامامیشدان اؤنری ایسته‌دیک‌ده، اوستاد بو متنین چوخ آغیر بیر متن اولدوغونو خاطیرلادی. دوغرودور قوتادغو بیلیغ چوخ آغیر بیر متن‌دیر. آمما بو ایش بیزه چوخ دا چتین دئییل.

بونون نده‌نی دقیقا دوکتور صدیق ایله ایلگی‌لی‌دیر. اوچ دؤرد ایل بوندان اؤنجه دوکتور صدیق زنگ آچیب دئدی: "آقای بیات دیوان لغات الترکون ترجمه‌سی بیتدی گل اونو آپار بیر دؤنه عربجه اورِژینال متن ایله تطبیق ائدیب توتوشدور." بو آغیر ایش دن بویون قاچیرماغی باشارا بیلمه‌دیم و اوستادین بویوروغونا تسلیم اولدوم. دیوانی اوخودوقجا آرتیق حئیرتلندیم، و هر لحظه، هر آن اوندا حئیرتلندیریجی بیر شئی اوخویوردوم، دئمه‌لی اوچ دؤرد آی من تام حئیرتده یاشادیم. ایلک گونلر صبحدن آخشاما ائوده اوتوروب تک باشیما ایشله‌ییردیم و هردن ذوقی به‌ی یاردیمیما گلیردی، بیر دؤنه دوکتور زنگ آچیب دئدی: "آقای بیات اعتکاف ماده‌سینده یئتیشنده اؤز آدینی‌دا یاز." باش تاپمادیم، دئدی: "یاز سنده بو ایشی بیتیرمک اوچون اعتکاف ائدیبسن."

آنجاق سونرالار ایشی تورک ادبیات اوتاغینا آپاردیم و اورادا شاعیر دوستوموز احمد عبدی جنابلاری منه یاردیمجی اولدو. چون هم عربجه اورژینال متنه باخمالیدیق هم ده فارسجا ترجومه‌یه. اونا گؤره ده بیر نفر آرتیق یورولوردو. نه ایسه او اوچ دؤرد آی بیتدی آمما من توکنمز بیر خزینه‌یه ال تاپیب و تورکون ان بؤیوک و محتشم کیتابینی اورژینال متنده اوخویوب و تک تک سؤزجوکلرینه دقت ائتمه‌یه مجبور اولموشدوم، ایندی‌ده هر بیر سؤز باشی دیواندان بیر شئی یادیما گلر و یازیلاریمدا دیوانا مراجعه ائتمه‌دن کاشغارلی‌نین خزینه‌سیندن قوللانا بیلرم و بو نعمتی البت کی دوکتور صدیقه مدیونام و بونا آرخالاناراق قوتادغو بیلیغین بیر دؤنه اوخوماسینی کؤنولداشلارا اؤنری وئردیم یوخسا دوغروسو قوم هارا قوتادغو بیلیغ هارا؟

***

دیوانی بیر دؤنه عرب متنی ایله توتوشدوروب بیر سیرا چاتیشمامازلیقلاری قالدیراندان سونرا دوکتوره گؤندردیم. دوکتور زنگ آچدی: "آقای بیات سن بو ایشین اوستونده مندن ده چوخ زحمت چکدین."

آنجاق دیوان بیزیم سون امکداشلیغیمیزدا اولمادی، سونرالار فضولی دیوانیندا بیر بالاجا امکداشلیغیمیز اولدو و ها بئله تهراندا فردوسی‌نین یوسف و زلیخا کیتابی‌نا عایید تؤرنده و ...

اما دوکتور صدیق ایله منیم ایلکین تانیشلیغیم قارا مجموعه ایله باشلاندی و بونو «میثاق قزئته‌سی و بیزیم آدلار» یازیسیندا خاطیرلامیشام.

او زامان قارامجموعه‌نین اؤنمیندن بیر شئی بیله بیلمه‌ییردیم آمما بو گونلر بو مجموعه‌نین اؤنمنی‌نی بیر آز دوشونه بیلمیشم. نه یازیق کی دوکتور صدیق بئله علمی ایشلرده آرتیق یالقیزدیر و بیزیم گنح نسلیمیز اونون علایقی و ایزینه ماراقلانماییرلار، گنج نسل دوکتورون قارامجموعه تئوری‌سینین آردینی دوتساایدیلار ایندی بو ساحه ده اینانیلماز بیر نائلیت‌لره اوغرامیشدیق. نه ایسه ....

و باشقا کدرلی مسئله بو کی دوکتورون چوخلو ایشلرینی گره‌یینجه یئرینه یئتیرن اولماییر. اؤرنک اولاراق دوکتور صدیقین ایشله‌دی‌یی فضولی دیوانی ان کامل بیر دیوان‌دیر اما نه ایسه بو دیواندا دهشتلی املا غلطلری گؤزه چارپیر، حالبوکی ان آزی من اؤزوم بیر آی اونون املا یانلیشقلارینی ساغلاماغا واخت آییرمیشدیم و باشقا بیر دوستوم ایله عربجه شعرلری ائعراب قویوب ترجمه ائتمه‌یه اوچ گون سورکلی گونده اون اون ایکی ساعات بیر گه ایشله‌میشدیک، آمما کیتاب چیخاندان سونرا : ایکی الیمیز اولدو بیر باشیمیز، یانلیشلیقلارین چوخو داش کیمی یئرلرینده آغیرایدیلار.

من بورادا دوکتور صدیقی مقصر تانیمادیم، چون کی کیتابین فنی ایشلرینی مولف یا مصحح یوخ بلکه ناشر یئربه‌یئر ائتمه‌لی‌دیر و بیر علمی یا سیاسی یا ... حرکت کامل بیر مجموعه یه گره‌یی واردیر، امین اولون کی دهخدا یا دوکتور معینین ده اثرلرینی آذربایجان ناشرلینه تاپشیرسان سونوجو فضولی دیوانی ایله فرقلی اولمایاجاقدیر.

نه ایسه دوکتور صدیقدن واونون ایشلریندن سؤز گئدیردی. دوکتور صدیق گلن ایل مهر آییندا ژورنالیست‌لی‌یی‌نین قیرخ ایل‌لی‌یینی سوواجاقدیر، بیلی‌یوردوندان بوتون امتیازلاری باطیل اولاراق امکلی اولوبدور، یوزلرجه بلکه مین‌لرجه حرکتین ایکینجی و اوچونجو نسلی اونون کیلاسلاریندا تورکجه یازیب اوخوماق اؤیره‌نیب‌لر و ان اؤنملی اولان آذربایجان ادبیاتیندا نئچه اؤنملی شاعیرین و کیتابین و آخینین، تانیتدیرماق افتخاری اونا عاییددیر. بورادا کیتابلاردان و شخصیت‌لردن واز کئچرک آخینلاری قابارتمالی‌ییق. منجه قارامجموعه بیر کیتاب یوخ بلکه بیر آخین‌دیر و گنج نسل بو آخینی آیدینلاتماغا چالیشمالی‌دیر. بایرک قوشچو اوغلو بیر شخصیت اولاراق آنجاق یئنه‌ده بیر آخین دیر. اصلا دوکتور صدیقین ایشلرینی ایزله‌مه‌یه بیر توپلوم یاراتمالی‌ییق. بو توپلوم صدیقین قیرخ قیرخ بئش ایل آراشدیردیقلاری قونولاری (اثر یوخ بلکه قونو) لیست ائدیب سونرا بو قونولاری سیرالاییب و اؤنملی اولانلاری‌نی سئچیب اونلاری بیر داها قاباردیب و یئنی نسلی او ایشلری داوام ائتمه‌یه چاغیرمالی‌دیر. بو ایشین سونوجو بام باشقا اولار. بلکه بیر جومله‌ده بیر شاعیرانه آن کیمی دوکتورون بئینینده بیر شیمشک شاخیب و ائله او سطیرده دوشوب قالان قونولار، ان جیغیر آچان قونولار اولسونلار. بلکه بئله شئی‌لر اولا کی کثیرالتالیف دوکتور صدیق اونلاری یازیب سونرا اؤنمینی اونوتموش اولا، آمما او قونو بیزه داها دا اؤنملی و اهمیتلی اولا. و بلکه....

من اؤزوم شخصی ماراغیم اولاراق قارامجموعه آخینیندا آراشدیرماغا باشلامیشام و قسمت اولسا دوکتورون آغیرلاما تؤره‌نینده و قارامجموعه‌نین دوواق آجدی‌سیندا یا باشقا بیر دوست دئمیشکن ایلک گؤستری‌سینده، قارامجموعه یه عایید آنجاق ایندی یه کیمی چاپ اولمامیش «یئددی اولیالر اینامی» آدلی الیازما نوسخه‌دن سؤز آچاجایام. بو الیازما نوسخه‌نین کپی‌سینی آستان قدس رضوی کیتابخاناسیندان اله گتیرمیشم . بو نوسخه اصفهان دارالسلطنه کیتابخاناسی‌نین نفیس نوسخه‌لریندن بیریسی ایمیش کی نادر شاه افشار اونو آستان قدس کیتابخاناسینا هدیه ائدیب‌دیر.

----