Azerbaycan Turklerinin mesrute herekatindan yenilmis durmua dusmesi onlarin ulusal ruhun oldure bilmemisdir. Ele ki, birinci dunya savasinin yelleri eser esmez, Azerbaycan Turku Qafqazlarda ve Guney Azerbaycanda yeni bir direnisin binovrelerin tokmeye baslamisdir. Ustelik, qocaman Osmanli Empraturluqunun dusmanlar eli ile parcalanmasi (23 parcaya boldurulmesi), Anadolu Turklerin yeniden ozune gelip ve yeni duzenlere uygunlasipda, enazi, o boyuk epraturluqdan bir bulumun ozlerinin diri qalmasi icun qorumaq ezmi ve ruhu, Anadolu Turkunun, dunya gucune cevirilmis yagi dusmanlarin basqilari onunde qehramanca savas, dayanis ve mucadilesi, Azerbaycan Turkunde etgisiz(tesirsiz) ola bilmezdir.

1914 lerden basliyaraq bir daha ulusal harekete Arazin quzeyinde ve guneyinde yeni ayaqlanmalar serayiti yaranir. Kul altindan odlar yeni yellerin esmesile kozermeye baslayir. Bukez, Azerbaycan Turku, Arazin qozeyinde 1918-de Azerbaycan Demokrat Cumhuriyetin elan etmekle yuxarida Ruslara bir sed yaratmis olur. Elecede, Azerbaycan yaxin tarixinde, ilk ulusal devletin, vetenin qozey bolumunde yaradmis olur. Guneydese, Gilan cumhuriyetile Heyderxan Emioglu ve Mirza Kucukxan Cengeli onderliyinde ve azacak sonra, Seyx Mohemmed Xiyabani onculuyunde gerceklesen Azadistan Cumhuriyeti simasinda, Azerbaycan ulusal(milli) hareketini birdaha gerceklesdirmis ve canlandirmis olur. Ustelik ulusal dovletcilik, azadliq ve ozgurluk inam ve istegin vede ezmin apaciq sergilemis olur.

Mesrutiyetde ve... olanlara ragmen, Azerbaycan Turkleri quzeyde yaradmis olduklari Azerbaycan Demokratik Cumhuriyetinde, bele azlinliq olan Ermeni, Gurcu ve basqa xalqilara, genis haqlar verilir. Belelikle, dogu (serq) aleminde yaradmis oldugu ilk demokratik cumhuriyetinde, Azerbaycan Turku, konlu aciqliqla butun haqlari yalniz oz milletinin qadinina ve erkeyine yox, bo boyuk ulusun icinde ve civarinda olanlarin butunune ermegan edmek cabasinda bulunur. Ermenilerin Rus ve basqa ozgelerin oyunlari esasinda, o zamanda dusmanca davranmalarina ragmen, Azerbaycan Demokrat Cumhuriyetinin milli meclisinde ve dovlet qurallarinda bele, onlara ozel pay verilir. Leninin direk(birbasa-musteqim) buyuruquile, Rus qirmizi ordusu Ermeni is birligi ile 1920- lerde, vetenin quzeyinde ulularimizin yaratdiqlari bu ulusal dovletimiz nece qanda bogulmasi daha alemin gozu onundedir.

Guneydese, Gilan Cumhuriyetine qan ve can veren quzeyli - guneyli Azerbaycan Turku, yene yalniz ozun dusunmur. Bu ayaqlanmaninda dircelisin ve bolgiye vere bilecek xeyirlerinin dileginde, ozun oda suva cirpir. Elecede Gilan Cumhuriyetinin Fars irqici dovletinin eli ile qanli yenilmesinin acisinda serik olur. Guney Turku birdaha edalat ve azadliq mucadilesinde hurriyet simgesi olan, Tukun esil din xadimi, ve dinin ulus icun olusmasina derinden anan millet xadimi boyuk Seyx M. Xiyabani onderliyinde Azadistan Cumhuriyetinde ulusal iradesin gosterir. Yene hesretin cekdiyi azadliqi ve seadeti yalniz oz ulusuna sinirlandirmir. 6 ay yasam sure bilen Azadistan Cumhuriyetinin istek ve arzulari yalniz Guney Azerbaycan yox, Iran adlanan cugrafi alaninda yerlesen butun insanlar icun bele, guney Turkunun qani bahasina ireli surulur.

Bu qiyam ve unun bereketinden gerceklesmis Azadistan hukumeti, azinliq namine qondarma ariyaciliq, quludurluq ve ozgeler firildagila Irana siranmis Riza sah Pahlevi elile qanada bogulur ve Seyx M. Xiyabani oz seheri Tebrizin kucelerinde atlarin quyruguna baglandirilip ve surundurulur.

Bu vehsi emel, Guney Turk Ulusuna olan boyuk ehanet sanila biler, ve ounun yaxin ve uzaq amillerinin tarixsel lekesi olaraq durur. Bu donemdendir ki Azerbaycan Turklerin herterefli yox edme siyaseti daha ciddi ve sistimlesmis olaraq dovlet planina cevirilir ve Pehlevi ariyaciliq propaqandasi hizla yola dusdurulur. Bu yox edilme ve eridilip danilma siyaseti arba(paralel) olaraq, Arazin quzeyinde de bir formada bu caglardan(zamanlardan), Azerbaycan Demokratik Cumhuriyetinin yendirltmesinden Rus dovlet siyasetine civirilir.

1940-lardan basliyan ikinci dunya savasi, dunyada oldugu kimi bolgedede bezi deyisiklere neden olur. Pehlevi rejiminin qondarma ariyaciliq saqqizi onu yaratmis olan emperiyal gucleride bele irgendirmeye baslayir, ve Riza sahi getirdikleri kimi qulagindan tutub Afriqada bir adaya(cezireye) gondermeyi uyqun gorurler. Bolgede kecicide olsa, yumusaq bir sereyait yaranir ve Guney Turku bir daha ulusal hareketin canlandirmaga imkan tapir. O senelerin ulusal mucadilesi, 1945-de Azerbaycan Demokrat Partisi ve M. Cefer Piseveri onderliginde Azerbaycan Milli Hukumetile neticelenir. Milli Hukumet aciq ve suyuq(initafli) bir Iran qabsaminda(cercivesinde), oz milli hokumetinin qorugunda, Guney Turkunun ulusal haqlarin ve ustelik butun Iranda demokratiyanin ve genis edaletin yayilmasin oz amaclari elan edir. Yene Azerbaycan Turku yalniz ozun ve oz cixarlarin dusunmur.

Defelerce canimiz ve qanimiz qiymetine genis azadliq ve seadetin istediyimiz bu yigma milletin dovleti, 1946-lardan Milli Hukumetin ve Azerbaycan Turklerinin basana getirdiyi qirqin, surgun ve ulusal belelar goz onundedir ve daha hamiya bellenmis. 1923-lerden Riza sah elile baslayan yox edme plani, bedefe oglu Mommadriza elile tam gucle davam tapdi. Yene Guney Turkunun dumanli ve qaranliq gunleri seneler surmege baslamis olur.

1970 - lerde Guney Turku haq mucadilesinde, bas qaldirmaq icun daha bir imkan duymaqa nayil oldu, ve 1979-da 29 Behmen qiyami ile, totalitar salhliq (monokrasi) hukumet usuluna bir defelik son qoymagin basarila binasin qoydu. Yeni bir donem, daha azad, daha edaletli, daha haqa sayqili ve toplumun derdlerine yad qalmayan bir geleceyin dilyinde bulundu. Iranda cumhuriyet systemin yerlesmesine sebeb oldu. Devrim yerine oturub-oturmadan, bukez din donuna burunmus ariyaperest fars irqicilar onun milli haqlarin ve yenede varligin bele, danmaga daha murekkeb formada davam edmege basladirlar. Yene bunu goren Guney Turku, bu haqsizlara qatlasip iran - iraqve savalarinda ve... Iran adlanan bu olkeni qorumaq yolunda minller qurban vermekden cekinmedir.

Daha bunlar yaxin tarixdir ve Guney Turkunun edikleri ve uzlesdigi sonuclar devrim(inqlab)dan sonra goz onundedir. Oten 100 ile baxib ibret almayiyiq diye dusunmeliyik. Yene gecmisleri donelemeliyik(tikrarlamaliyiq) mi goresen! Buna kokli dusunmek esas sorqunu, cavablamada ulusal herekatimiza faydali olmasi dusuncesindeyem.