دوچئنت دوکتور شعبانعلی دوزگون

بیر پروبلئم ساحه سی اولاراق مئتافیزیک  و 

مئتافیزیکسَل اولمایان بیر تئولوژینین ایمکانی

ترتیب و تلخیص ائدن: گونتای گنجآلپ

گیریش: مئتافیزیکسل اولاندان بحث ائتمه  ائحتییاجی

 اینسانین بیلینچلی تجروبه سی و دوشونجه سی، تجروبه  ائتدیگی هر بیر وضعیتی قارشیلاشدیرما و آرالارینداکی ضیدلیگی فرق ائتمه  یئته نه گی سایه سینده مومکون اولماقدا، کلمه لر و سمبوللر یاراداراق دا آلقیلانابیلیر بوتونلردن اولوشان سئمبولیک و دوزَنلی بیر ائورَن اینشا ائده بیلمکده دیر. اؤنونده کی آلترناتیولری دَیَرلندیرمه، بونلار اوچون کریترلراولوشدورما و ستاندارتلاری تانیملاما یئتیسی اینسانا چئوره سینده کیلری کونترول گوجو وئرمکده دیر. اؤته یاندان، اینسان اینساندان باغیمسیز بیرر وارلیق آلانینا صاحیب اولان   ابدی دَیَرلره قایناقلیق ائده مه مکده، بو قونودا هم بیلگی هم ده گوج اولاراق  سینیرلی قآلماقدادیر. ایشته بو نؤقطه ، اینسانین بیلگی و ایقتیدار قونوسوندا سینیرلاری نین اؤته سینه دایانماسی نین و بو آلانا رئفئرانسدا بولونماسی نین زمینینی اولوشدورماقدادیر. 

  اینسانین بو سونلولوگونون قایناقلیق ائتدیگی پروبلئملر و سورولار، سونلولوق فیکری نین  اینساندا دوغوردوغو آنلام آراییشی، وس. اونو تانری دا داخیل اولماق اوزره مئتافیزیکسل  آلان حاققیندا قونوشمایا یؤنَلتمکده دیر. 

  او حالدا، دینسل و تئولوژیک دیلده " مئتافیزیکسل آلان و ایچردیگی عنصورلر "  نئجه بیر ایشلوه صاحیبدیر؟ باشقا بیر ایفاده  ایله بو دونیاداکی هانگی تجروبه لریمیز یا دا پروبلئملر، بو دونیا اؤته سینده کی بیر گئرچکلیکدن بحث ائتمه میزی گرکدیرمکده دیر؟ و بؤیله بیر قییاس (بیلینندن حرکت ائده رک بیلینمه یه نه کئچیش) ندن گرکلی گؤرولور؟ یئنه،تانری ویا بو دونیانین اؤته سی حاققیندا قونوشمامیزی گرکلی قیلان شئی ندیر؟ 

  سورولار بو شکیلده سورولدوغوندا، گؤزلملدیگیمیز ایلک شئی، تئولوژیک دیل حاققینداکی سورونون قاتی بیر منطیقسل سورودان، یاری- تاریخسل و وارولوشسال بیر فورما قایماقدا(مئیللنمکده) اولدوغودور. بو یئنی فورمدا آماچ، هرهانگی راسیونال بیر ذئهنه تانری قاورامی نین گئرچکلیگینی ایثباتلاماق دئییل، تانری قاورامی نین قوللانیلاجاغی و قوللانیلدیغی زامان دا بیر یاندان تانریسال اولانا اویقون دوشه جک، دیگر یاندان دا اینسان تجروبه سینه آنلام قاتاجاق بیر باغلامی یاخالاماقدیر. 

  بو یؤنده اورَتدیگیمیز بیلگی، بیر یاندان اینسانین سینیرلیلیغی، سونلولوگو، خطا وسوچ ایشلر اولماسییلا، دیگر یاندان دا کندیسی نین، یاشامی نین و ایچینده یاشادیغی ائوره نین اؤنَمینی و آنلامینی سورغولاماسییلا باشلار. چونکو اینسان کندیسی نین بیرچوخ یؤندن سینیرلی، محدود اولدوغونو تجروبه  ائتمه کده و تانری’نی، وارلیق و گوجونون دایاندیغی بو سینیردان اؤته یه عاید گئرچکلیک اولاراق گؤرمکده دیر. بو، تانری’نین یارادیجی، حاکیم و سایر موطلق نیته لیکلرین داشیییجیسی اولاراق گؤرولمه سی نین تجروبی و وارولوشسال بویوتودور. بو دورومدا مئتافیزیکدن بحث ائتمه  ائحتییاجی بیر ایثبات یؤنته می دئییل، وارلیغی آنلاملاندیرما چاباسی اولاراق گؤرولمه لیدیر. 

  فقط اینسان، حیاتی نین باشی و سونو قونوسوندا یاپاجاق هئچ بیر شئیی نین اولماماسییلا، سینیرلیلیغینی تجروبه  ائتمه کله قآلماماقدا، بونو یوروملاما طرزلری گلیشدیرمکده دیر.   اینسانین بو ائگزیستانسییال تجروبه سینده  بؤیوک بنزرلیکلر و اورتاق یؤنلر وار، آنجاق بو تجروبه نی ایفاده  ائده جک دیل و یؤنته مین یئکنَسق اولماماسی داها دوغروسو اولاماماسی و بو تجروبه نی پایلاشاجاق اورتاق بیر دیلین و بونو کونترول ائده جک قوراللارین گلیشه مه میش اولماسی مئتافیزیکسل آلانا عاید دیل سورونو یاراتماقدادیر. 

  1. مئتافیزیک

  گئرچکلیگین نهایی ماهییتی نین نه اولدوغویلها ایلگیلنن بیر فلسفه  ساحه سی اولاراق مئتافیزیک، گلنَکسل اولاراق، فرق لی وارلیق تورلری نین نئجه اولوب دا ائورَنی اولوشدوردوغونو  سورغولایان اونتولوژی و گئرچکلیگین ان گئنَل اؤزَللیکلرینی تانیملایان سالت مئتافیزیک قیسیملرینه آیریلماقدادیر. بو گئنَل اؤزَللیکلر بیر بوتون اولاراق گئرچکلیگی تانیملارلار و بو تانیملارییلا دا ائورَنه گئنَل کاراکتئرینی وئریرلر. مئتافیزیگین وئردیگی بو اؤزَللیکلر بو ععالمه اؤزَل دئییل، مومکون توم ععالمله ره اویارلاناجاق نیته لیکلر داشییار و بو یؤنویلهه ده مئتافیزیک، اوست سَوییه ده بیر سویوتلامادیر. بونون عکسینه  اونتولوژی بو ائورَن ایچینده کی بؤلومله مه لردن بحث ائتدیگی اوچون اینسانین تجروبه  ائتدیگی فیزیکسل دونیایلا چوخ داها یاخیندان ایلیشکیلیدیر. 

  ارسطونون مئتافیزیک’ینده اله آلینان قونولار (تؤز(جؤوهر)، وارلیغین ماهییتی و تانری’نین وارلیغی) یوزاییللرجه مئتافیزیک مؤوضوعلارین ایچریگینی اولوشدوردو. اورتاچاغ سکولاستیق فیلسوفلاری آراسیندا مئتافیزیک، دوشونن اینسانین فیزیکسل دونیادان دویو آلقیلاماسی نین اؤته سینده  قالان دونیایا کئچیش یاپماسینا ایمکان ساغلایان بیر بیلیم آنلامیندا "transphsycal science" اولاراق آدلاندیریلماقدا، سونلو آلقیلانابیلیر وارلیقلارین جئوهری آراشدیریلماسی یولویلها تانری’نین بیلینمه سی مئتافیزیگین غایه سی اولاراق اورتایا قویولماقدایدی. 

   1a. کانت’ین مئتافیزیگه گتیردیگی یاخلاشیمدا ایزله دیگی مئتودولوژی مئتافیزیک قونوسوندا کانت بیر قیریلمانی گئرچکلشدیرمیشدیر. کانت’دان اؤنجه  مئتافیزیکده، تئوریلری سادجه a priori بیلگی تملینه اوتورتما اگیلیمی حاکیمدی. باشقا بیر ایفاده  ایله تئوریلر، تجروبه  ائدیلن گئرچکلره رئفئرانسلا الده ائدیلن a posteriori بیلگی نین عکسینه  سادجه عاغیلدان چیخاریلان a priori بیلگییله قورولوردو. a priori بیلگئدن ده هر شئیی ایله دوغرو اولدوغو قبول ائدیلن گئنَل اؤنَرمه لر چیخاریلیر، a priori پرینسیپلره دایالی اولاراق یاپیلان بو آراشدیرمالار دا راسیونالیست بیر یؤنته م اولاراق بیلینیردی. 

  کانت’ا گؤره  ائلئشتیرل عاغیل کندی قاتئقوریلری نین و فئنومنلرین اؤته سینه گئده مزکن، پراتیک عاغیل تانری، آزاد ایراده ، یاخشیلیق حاققیندا قونوشمانین اویقون، گرکلی و دوغرو اولدوغونا دایر یارقیلارین وئریلدیگی گئرچکلیک آلانینا گیرر. 

  ترانساندانتالیسم آدییلا ائلئشتیرل بیر فلسفه  گلیشدیرن کانت’ین آراشدیرمالاریندا بیرنئچه باخیش آچیسی ایچ ایچه گیرمکده دیر. کانت’ین فلسفه سی، نهایی گئرچکلیگه دایر کَسین  بیر بیلگی نین الده ائدیلمه ایمکانینی یادسیدیغی اوچون آقنوستیق؛ بوتون بیلگیلریمیزه تجروبه  نین قایناقلیق ائتدیگینی وارسایماسییلا ائمپیریست؛ و بو ائمپیریک بیلگی نین یاپیسال پرنسیپلری نین a priori بیر کاراکتئر داشیدیغینی سؤیله مه سی یؤنویلهه ده راسیونالیستدیر. بو پرنسیپلر تجروبه یه اویارلاندیقلاریندا زورونلو و ائورَنسل قبول ائدیلیرلر،  چونکو کانت’ا گؤره  ذئهن آرکئتیپئل فورملاری و کاتئقوریلری (مکان، زامان، جئوهر و ایلیشکی) دویولارا وئریر و بو کاتئقوریلر، تجروبه یله اورتایا چیخسالار دا، منطیقسل اولاراق تجروبه دن اؤنجه دیر. بونلارین منطیقسل اؤنجه لیکلری بو کاتئقوریلری یا دا یاپیسال پرنسیپلری ترانساندانتال یاپار؛ بوتون بونلار هم آکتوآل هم ده ایمکان اولاراق تجروبه میزی آشار. بوتون تجروبه نی بو ایلکه لر بلیرلمه سینه  رغمن، با الذات اشیانین ماهییتینی شو یا دا بو شکیلده ائتکیله مزلر. بو اوزدن، بو ایلکه لرین زورونلو شرطلری دوروموندا اولدوغو بیلگی با الذات ولدوقلاری کیمی اشیانین بیر دیشاوورومونو اولوشدوران  شئی اولاراق دوشونولمه مه لیدیر.

بو بیلگی اشیایلا، بونلار اینسانین آلقیلارینا کندیلرینی آچتیقلاری یا دا دویولارلا آلقیلاندیقلاری قدر ایلگیلنیر. کانت’ین، تجروبه  نین سینیرلاری ایچینده اینسان بیلگیسی نین سینیرلارینی بلیرلمه چاباسی و اینسان بیلگیسی نین تجروبه  نین اؤته سینده کی نهایی گئرچکلیک آلانینا نفوذ ائتمه ده اینسان ذئهنی نین یئترسیزلیگینی ایثباتلاماغا چالیشماسی اونون فلسفه سی نین اومورقاسینی اولوشدورور. صاف عاغلین ائلئشتیریسی، پراتیک عاغلین ائلئشتیریسی و یارقی نین ائلئشتیریسی آدلی چالیشمالاریندا دین و بیلیمی ایکی سَوییه لی بیر دونیا ایچینده اوزلاشدیرماغا چالیشیر، دویولارلا آلقیلانماماسینا رغمن عاغیللا  قاورانان نومئن عالمی و دویولارلا آلقیلانان و ماددی آراشدیرمالارا نسنه  اولان فئنومئن عالمی. تانری، اؤزگورلوک، اینسانین اؤلومسوزلوگو و نومئنال گئرچکلیکلرین بیلیمسل بیلگییله دئییل اخلاقی بیر ایمانلا آنلاشیلابیلجه گینی ایره لی سورموشدور. 

  بیلیمین سورَکلی گلیشمه سییله "بیر بیلیم اولاراق مئتافیزیگین نئجه مومکون اولدوغو"نو آراشدیران کانت’ی بو یؤنه، مئتافیزیگین دوشونورلر آراسیندا یاراتدیغی دارتیشما و گلینن نؤقطه ده اوغرادیغی دَیَر ایتیمی سؤوق ائتمیش اولابیلیر. کانت، هپ بیر "بیلیم" اولما ساوییلا وارلیق گؤسترن مئتافیزیگی، بوتونویله بیلگیسل بیر سورغولاما آلانینا چکرک، سورونو کؤکوندن چؤزمه یی آماچلامیشدیر. "اگر مئتافیزیک بیر بیلیم ایسه، نئجه اولور دا دیگر بیلیملر کیمی گئنَل و سورَکلی بیر تصویب قازانمیر؟ یوخ، دئییل ایسه، نئجه اولور دا بیلیم کیسوَسی آلتیندا، دورمادان اؤوونَرَک اینسانین آنلاما یئتیسینی هئچ سؤنمه یَن آما هئچ ده گئرچکلشمه ین اوموتلارلا اویالاییر؟ او حالدا، ایستر بیلگیمیز ایستر بیلگیسیزلیگیمیز قانیتلانسین، بو ایدیعالی بیلیمین یاپیسی قونوسوندا آرتیق کَسین بیر قرارا وارماق گرکیر؟ مئتافیزیک، کانت’ین یاپدیغی بو زورلو سیناودان کئچر و  "سئنتئتیک a priori "دان اولوشان بیر بیلیم اولاراق قبول گؤرور. کانت’ین اولاشدیغی بو سئنتئتیک a priori یارقیلار، تجروبه  ائدیلنلردن ایستیدلال یولویلا مئتافیزیکسل عالمله ه ایلگیلی الده ائدیلن بیلگیدیر. دوغرودان تجروبه  ائدیلمه دیگی اوچون a priori-دیر ، آنجاق  a priori تامامن راسیونالیته نی ایفاده  ائتدیگی اوچون کانت بونا تام a priori وئرمه مکده، تجروبی بیر تملی اولدوغونو وورغولاماق اوچون سئنتئتیک a priori اولاراق نیته لندیرمکده، تجروبی بیر مئتافیزیکدن بحث ائتمه کده دیر. 

  کانت’ین، مئتافیزیگی سورغولاماسی "ائلئشتیرل"  نیته لیکده دیر و شو آچیدان اؤنَملیدیر: بو سورغولاما مئتافیزیگین، موطلق اونتولوژیک چرچیوه ده قالان بیر آراشدیرما آلانی دئیه  آنلاشیلدیغی دورومداکی نسنه  بلیرسیزلیگی و بیر باخیما بوندان قایناقلانان فلسفه تئولوژی ایچ ایچه لیگی قونوسوندا آچیقلیغا و آیدینلانمایا یول آچمیشدیر. کانت’ین مئتافیزیگی سورغولایان سوروسو هر شئیدن اؤنجه ، اینسان عاغلی نین a priori ایمکانییلا ایلگیلیدیر. یعنی مئتافیزیگین سورغولاندیغی آلان اونون، هانگی تور وارلیقلاری آراشدیردیغییلا دئییل، نه تور بیر بیلمه ائتکینلیگینه باغلی اولدوغویلا ایلگیلیدیر. 

  1b. چاغداش دوشونجه ده مئتافیزیکسل تئوریلر 

  چاغیمیز، مئتافیزیگین غوغالی بیر دارتیشما اورتامی نین قونوسو اولوشونا تانیقلیق ائتمیشدیر. بو اورتامدا بعضن مئتافیزیگین دَیَری قورونماق ایستنمیش، بعضن بوتونویله دَیَرسیز ساییلاراق اینسانین بیلمه ائتکینلیگی نین دیشیندا توتولماغا، مئتافیزیگین بولاشدیغی بیلگیسل محصوللار، اوندان آریندیریلمایا چالیشیلمیشدیر. 

  بو آنلاییشین یانیندا باشقا بیر یؤنه لیمین، مئتافیزیگه داها ایلیملی یاخلاشاراق اونو، نه ان تپه یه قویاجاق قدر اوجا نه ده اینسان بیلگیسی نین دیشینا آتیلماسی گرکه جک اؤلچوده دَیَرسیز بولدوغونو گؤروروک. بو باخیش آچیسینا گؤره مئتافیزیگین اینسانین بیلگی اورتایا قویما ائتکینلیگینده بیر یئری و کندینجه بیر ایشلوی واردیر.

  مئتافیزیکلهه ایلگیلی دارتیشمالار چرچیوه سینده  اوچ تمل آخیمین بو دؤنَمده چاتیشدیغینی گؤروروک. 

   "مئتافیزیک ندیر؟" سوروسونو، فلسفه  آراشدیرمالاری نین چیخیش نؤقطه سی یاپان و بؤیله بیر سورغولامانی چاغیمیز اوچون هارداسا زورونلو گؤره ن هایدئگئر، بو سورویا  شو یانیتی وئریر: "مئتافیزیک، اینسانلیق تاریخینده چوک اوزون سورموش بیر دوشونوش بیچیمیدیر. بیر دوشونوش بیچیمی اولاراق یاپیسی گرَگی، اینسانین وارلیغین آیدینلانماسینا چیخماسینی و اورادا دورماسینی انگلله ییجی نیته لیکده اولدوغوندان فلسفه تاریخینده هپ وئریمسیز بیر دوشونوش اولموشدور. دولاییسییلا اینسانین بو "وئریمسیز" دوشونوشو آشماسی گرکیر. بونو یاپماق اینسانین آیدینلانماسی نین گرکلی قوشولودور."  

   داوید هوملا باشلایان مئتافیزیگی رددائتمه  تئشببوثلرینده کی سون آشامالاردان بیری، آنالیتیک مئتودلارلا دستکله نن لینقویستیک فلسفه دیر. بو یاخلاشیمدا، ائپیستئمولوژیک چرچیوه ده مئتافیزیگین بیر دَیَر ایتیمینه اوغراتیلدیغینی گؤروروک. بو دَیَر ایتیمینه، اؤزَللیکله، اونون –اگربیر بیلگی آلانی ایسه- نسنه سی نین نه اولاجاغی قونوسونداکی ائلئشتیری و دارتیشمالار یول آچمیشدیر. فلسفه  دارتیشمالاری نین بؤیوک اولچوده ائپیستئمولوژیک بیر زمینده یاپیلدیغی اونسککیزینجی عصرده مئتافیزیکلهه ایلگیلی اؤنَملی  بیر دَیَرلندیرمه نی هوم یاپمیشدیر. هوم، "بولانیق و قاریشیق عاغیل یوروتمه لرین آدی اولان بیر سؤزجوک" سایدیغی مئتافیزیگه ایلیشکین دارتیشمالاری یارارسیز بولموش و سونا اردیرمک ایسته میشدیر. بو قارشی رفتار، "ایچینده اولقو سورونو و واراولوش اوزَرینه تجروبی عاغیل یوروتمه لر"ین بولونمادیغی کیتابین، ایچینده سفسطه دن و قورونتودان باشقا بیر شئی اولمادیغینی سؤیله یرک آتشه آتیلماسینی اؤنَرمه سییله ذیرویه چیخار. 

  بو یاخلاشیم، یئنی پوزیتیویزم، لینقویستیک تجروبه چیلیک یا دا آنالیتیک پوزیتیویسم اولاراق دا آدلاندیریلماقدادیر. لینقویستیک آنالیز تملینده بیر مئتوددور، اویسا پوسیتیویزم بیر بیلگی تئوریسیدیر. بحث ائتدیگیمیز بو یاخلاشیمدا دا اساس اولان دوغرولاما ایلکه سیدیر. لینقویستیک فلسفه نین مئتافیزیکسل ایفاده لری آنالیزی و پوزیتیویزمین مئتافیزیگین ائپیستئمولوژیک ائلئشتیریسی نین بیرلشمه سی پوتانسیل بیر قارشی بیرلیک اولوشدورماقدادیر. سوموت ساوونوسونو پوپرین یاپدیغی بو یاخلاشیما گؤره ، مئتافیزیک، دئنئیله دوغرولانابیلیر اولانین اؤته سینده  قالانا ایلیشکین اؤنَرمه لردیر. بو تور اؤنَرمه لر بیلگی اولما ساوییلا دیله گتیریلیرلر، آما دنئیله دوغرولانابیلیرلیکلری سؤزقونوسو اولمادیغیندان بیلگی دئییلدیرلر. اؤیله ایسه بونلار بیلیمین و فلسفه نین دیشیندا توتولمالیدیر.  باشقا بیر ایفاده  ایله، دوغرولاما تئوریسینه  گؤره ، بیر اؤنَرمه  سادجه و سادجه فورمال ("نیته لیک یا دا ساییلارا دایر سویوت عاغیل یوروتمه"، مودئرن ماتئماتیک و منطیقین مودلاری) ویا تجروبی دوغرولامایا (وارلیق و اولایلارا ایلیشکین تجروبی عاغیل یوروتمه ) ایمکان ساغلادیغی زامان آنلاملی ساییلابیلیر. بو اوزدن "هئچ بیر شئی یوخ اولماز" یا دا "قادیرموطلق بیر تانری واردیر"، "دئولت، ایلاهی اولانین یئراوزونده کی ایماژیدیر" (هئگل) کیمی اؤنَرمه لرین بیر آنلامی یوخدور. منطیقسل آتومجولوغو ساوونانلار آنلامسیزلیغا ائندیرگه دیکلری بو اؤنَرمه لرین سادجه دویقوسال بیر اؤنَم داشیدیقلارینی قبول ائده رلر. بؤیله بیر اؤنَمه صاحیب اولمالارینی ساغلامانین اویقون یولو دا شعردیر. منطیقسل پوزیتیویستلردن کارناپ، بو باغلامدا نیتچه نین "بؤیله بویوردو زردوشت"ونو مئتافیزیکسل اوزانیملاری اولان بو تور بیر