Guney Azerbaycan azadliq ve ozgurluk yolunda - 4

             "  Qizildan olsa qefesim - Azadliqa var hevesim "  *

Yazinin 3-cu bolumunde Guney Azerbaycan veya daha dogru ve duzgun cografisel qavrami: Azerbaycanin guney hissesinde ve elecede Iran qabsaminda (cercivesinde) yasayan butun turklerin, cagdas ulusal(milli) hareketi vara bilecek 2 esas sonucdan soz acdiq.  Onceki bolumlerde bu sonuclarin hansisin secmek, ulusal herekatimizin gonumuzde onunde olan en boyuk surqu oldugunu ireli surmusduk. Ustelik, bu sorqunu cavablamada cesidli qunularin koken rolu olmasin ve ozel yer teleb edmelerin vurqulamisdik. Yazinin bu ve gelen bolumlerindeise, cavablamada koken yer alan qonulardan soz acmaga gelmis oluruq.

1 - Oten 100 ilde yigma milletle unitar dovltde yasdiqlarimiz ve tecrubelermiz(cox qissaca):

Gecmisin unudan veya oyrenmiyen bir millet tarixsal yalnislarin donelemeye (tikrarlamaga) qatlasmalidir, vebu donelemeyin acisini done be done ve qatlanib qalaxlanmasin cekmeye mehkumdur. Gecmis 100 ilde Guney Turku ulusal herekatinda asdigi alcaq -uca yollarin, elde etdiyi nayilliyetlerin, meruz qaldigi yenilmelerin ve elden verdigi fursetlerin qisaca olsada, gozden gecirlimesi bugun ulusal hareketin hara varmasinda atilan atdimlara cirag olabilmesin goz ardi edmek olmaz.

Boyuk ve cox milletli, edaletli ve onegoturen(progressive) empraturluklar qurmus ve uzun zamanlar dunya gucune cevirilen Turk, 18-ci yuzilliyin yarilarindan hiz goturen ulusal dovletcilik( nation state) duzenini ciddiye almamisdir, veya en azi besit ve geceri bir baxisda oyle gorunur. Yalniz  bir ulusu (milleti) esas goturen bu duzen Turkun daha genis, universal ruhun doyura bilmedigi icun, bir nece istisna sanmaqla, ulusal dovletcilik (nation state) duzeninin cisidli Turk uluslari terefinden menimsemesine can atilmadigin, o dunemlerde,  izlemek cetin degildir. Cetin ki ne demek! ap-aciq gormek olur.

Ulusal Dovletcilik (nation state) duzeni hiz aldiqca ve doletcilikde bir millet esas alinip sistemler onun cixarlari uzerinde formalasdiqca, bu guclerin dunya gucune cevirilib ve bu duzeni oz cixarlari tusunda yararlandiqca, Turkler,  boyuk olcude dunyanin ve ozelliklede bolgenin hakimlik ve qudret alanin bir bir itirmeye meruz qalmis ve tarixsal egemanliqlarin get-gede elden vermis olurlar.

18 ve 19-cu yuzilliklerden baslayan itgiler, Turk ulusnun balalarinda tabi ki bir titreyibde yeniden oyanis ve ozune geliban ozunu qoruma hissiyatina zemininde yartmis olur. Belelikle Turk uluslarinin bir kesimi yeni duzen ve serayitle meydana gelmeni uyqun gormeye baslayirlar. Bu acidandir ki Osmanli emperaturluqunda 18 Y.illyin yarilarindan baslayaraq yenilesme - cagdaslasma veya "teceddud" herekati ayaqlanmaga basliyip ve hetta hakim elitin uyqun sanmasi neticesinde dovlet qurallarina cevirilmege baslayir. Ustelik, Turk uluslarinin bezilerindede ulusal dovlet (nation state) formasindan yararlanip ve ulusal(milli) hareketlerin serayit gorerek baslanmalarina da neden olmusdur.

Turk aydinlarinin ve qaygicekenlerinin bu yenilesme - cagdaslasma veya Osmanli ifadesile desek "teccedud" hareketi, Guney Azerbaycan ve elecede "Iran Memaliki Mehruse" sinde "Mesrutiyet Hareketi"  (1895 - 1912) formasinda ozun gostermeye baslayir. Quzeydese, toplumsal polarizelik ve ulusal(milli) dovletcilik hareketinin temellenmesine sebeb ola bilir. Guney Turku bukez yeni duzen sanilan, ulusal cixarlar pesinde olmaq idiyasindan ilham alsada,  yene, yenilesmeni, cagdaslasmani,  mesrutiyet hareketinin amacladigi sinirli edalet ve oncul istekleri yalniz ozune ve oz ulusuna mehdudlasdirmir. Belke her zamanki kimi , oz icinde ve civarinda yasayan basqa millet ve xalqlarida faydanlandirmaq isteyir ve onlarin seadetinin temin olmasina yenede ozununkunden cox can atmis olur.

Mesrute hareketinin butun yonlerinde buna taniq (sahid) olmaq olur. Acliq cekib boyuk Settar Xanin onculuyunde mersute quran Tebriz  ve Iran qabsaminin basqa Turkleri mesrute hareketinin sonuc xeyirlerin yalniz ozlerine ve oz milletlerine yox, beleke butun yaxin dogunu (serqi) edalet ve yenilesme(teceddud) bayraqlarinin altinda birlesdirmeyi dusunub ve seslenirler.  Odur ki boyuk Settar Xandan o adlim(meshur) deyimi: men ecnebi baraqi altina getmek istemerem, belke 7 dovletide oz bayraqim altina almaq niyetim var... diyer.

Bu cabalarin en hizlanmis caglarinin (1905 - 1911) sonucu, oyunlar ve firtanalar esasinda, hilelerile Tehranin Atabek baginda cekdirilip ve Fars - Rus elile gullelenen boyuk Settar Xan ve yandaslari simasinda ve elecde ulusal temellere dayanan yenilesme - cagdaslasma, demokratlasma ve yayqin edalet amacila ayaqlanan Mesrute Hareketinin qanda bogulmasinda gururuk.

Guney Turkunun ulusal (milli) hareketi, oten 100-nin baslanqic caglarindan,  coxunluq oldugu bir cugrafi alaninda layiqcesine minler yil yonetmis oldugu, bugun Iran adlanan qabsamin bugazina suvanmakda olan azinlikla,  belesi bir aci tecrube acisindan yola dusmus olur. Bu qedir bilmez, coregin veren eli kesen, dostun satan azinlik, Musrute Hareketinin bogdurlmasina can atar, ve onun erefesinde ozgelerin cixarlarin temin etmek oyununda bir uydurma ve rial olmayan ulusa-oxsar (pesedo-millet) veya agizlarinda saqqiz etdirilmis Fars ariyaciligi esasinda cayirlanmaga baslayib ve gunu-gunden guc alanin menimser. O zaman dunya guclerinin cixarlari esasinda onlarin ellerile olusdurulmus bu qondarma kimlik teori ve qavramlari oqeder tikrarlar ki ozude ona inanmis kimi olur.

                                                                                         Ardi  gelen bolumde...

Sayqi ve selamlarimla,

Ekin Altunbay

*   Azerbaycan ulusal(milli) hareketcilerinin May 2006 ayaqlasmalarinda seslendirdikleri haray (suar - isloqan)-lardan biri.