گونتای
گنجآلپ
توران
خانيم جاويد
Turan
xanım Cavid
هانسيسا
بير سس،
گيزلين بير
ايستک مني
حوسئين
جاويدي
اوخوماغا
چاغيرميشدي
سانکي. اورتا
مکتبده
اوخودوغوم
زامان حوسئين
جاويدين بير
نئچه ليريک
شعريني و
اؤزلليکله "ايبليس"
درام اثريندن
ايبليسين
مونولوقلاريني
ازبرله
ميشديم. بير
نئچه دفعه
ده
ساوالانين ذيروه
سينده يوکسک
سسله،
باغيراراق
سؤيله ميشديم
بو
مونولوقلاري. صينيفده
تنففوس
ساعاتلاريندا
ايبليسين
مونولوقلاريني
يوکسک سسله
اوخودوغوم
زامان صينيف
يولداشلاريم
حئيرتله
دينله ييب ال
چالارديلار.
او زامان
حوسئين
جاويدين ازبر
بيلديگيم
شعرلري چئوره
مي ائتکيله مک
اوچون
بير واسيطه
اولموشدو
منيم اوچون. بعضن
تکباشيما
ائوده کيمسه
اولماديغيندا
بو
مونولوقلاري
سؤيلرديم.
بئله ايشلردن
آنلامايان
قونشولاريميز
سسيمي
ائشيتديکلرينده
دلي
اولدوغومو
سانيرميشلار.
بير نئچه دفعه
قونشولاريميز
گلينيميزه "او
نييه اؤز-اؤزونه
دانيشيب
باغيرير؟"-
دئيه
سورموشدولار.
حوسئين
جاويدين
شعرلري ايله
ايچيمده کي
فيرتينالاري
ديشارييا
بوشالديرديم.
بير چوخ
حاللاردا دا
هؤنکورتو
ايله
آغلاييرديم
مونولوقلارين
سونوندا.
آرتيق حوسئين
جاويد منيم
قلبيمده ان
ياخين
سيرداشيم
اولموشدو.
ائله
بيليرديم کي،
جاويد بو
اثرلري منيم
اوچون،
يالنيز منيم
اوچون
يازميشدير.
بير چوخ
اثرلريني
ازبرله
ميشديم
قلبيمده
سيرداشيم
اولان حوسئين
جاويدين.
تبريزده طلبه
اولدوغوم
ايللرده،
تئهرانداکي
موناسيبتلريمده،
هر هانسي مدني
توپلانتيلاردا
حوسئين
جاويددن
مونولوقلار
سؤيله ييرديم.
لذت آليرديم
بو
مونولوقلاري
سؤيلرکن.
حوسئين
جاويدين
باشينا گلن
فلاکتلري
اؤيرنديگيم
زامان چوخ
آغير
پسيکولوژيک
سيخينتيلار
کئچيرميشديم.
خسته حال
اولموشدوم. بو
بيلگيلري
الده
ائتديکدن
سونرا
جاويدين
مونولوقلاريني
داها
ائنئرژيلي
شکيلده
اوخويوردوم.
هر
اوخودوغومدا
سانکي
اينتيقام
آليرديم
کيملردنسه.
سانکي اؤز
روحومو دا
جاويدين
شعرلرينه
قاتيب دينله یيجيلرين
ديققتينه
سونوردوم. هئچ
واخت
ياديمدان
چيخماز کي،
بير نئچه دفعه
تبريزده کي
مجليسلرده
جاويدين
مونولوقلاريني
بوتون
ائنئرژيمله
اوخودوغوم
زامان، مجليس
سانکي شوکا
اوغرارجاسينا
درين بير
سوکوتا
داليردي. هر
شعر
اوخويوشومدان
سونرا
مجليسده کي
لرين منه
اولان
سايقينليغي،
احتيراملاري
گؤستريردي
کي، من بؤيوک
بير ايش
گؤرموشم.
بؤيوک ايشلري
بؤيوک
اينسانلارلا
گؤرمک اولور.
جاويد منيم
قلبيمده و
عاغليمدا يول
گؤستريجيم
اولموشدو.
حتّی مندن
سونرا موغام
اوخوياجاق
اينسانلار دا
چتين
اؤزلريني
توپارلاييب
کونسئرته
باشلاييرديلار.
ميللي شعوروم
گليشديکجه،
درينلشديکجه
جاويدين روحو
و
ياراديجيليغي
ايله تماس
شکليم ده
درينله
شيردي.
جاويدين
ياراديجيليغينداکي
درينليک،
اوسلوبونداکي
ائپيک توتوم،
ديل
زنگينليگي
مني تربييه
ائديردي. ان
چوخ ازبر
بيلديگيم
حوسئين جاويد
و سهند ايدي.
بو ايکي
اولوروح
منه ائنئرژي
وئريردي.
آرتيق من
يالنيز
دئييلديم او
فارس وورموش،
کيمليگي
ايتميش،
ايتيريلميش
موحيطده.
ايچيمده
جاويدين
روحونو
داشيييرديم.
يوکسليرديم.
گوجله نيرديم.
بير ميسيونون
آدامي
اولدوغومو
سانيرديم.
ميللي
ميسيونون ان
درين، ابدي،
فلسفي شکلي
جاويدين
اثرلرينده
دير.
***
بو
شکيلده
گنجليگيمين
ان ائنئرژيلي
چاغيندا
حوسئين جاويد
روحوما
گيرميش و مني
يؤنلنديرمه
يه
باشلاميشدي.
يازقيم مني
باکييا
سوروکله
ديگينده
ايچيمده
حوسئين
جاويدين
ياراتديغي
دونيا ايله
گئديرديم. هئچ
بير زامان
حوسئين
جاويدسيز
اولماديم. تام
ازبر
بيلديکلريم
اثرلريني بعضن تکرار
کيتابين
اوزوندن
اوخوما
احتيياجي
دويوردوم. بو
گون ده اؤيله
دير. يئني
دونيايا
گلميش اوغلوم
آلپره حوسئين
جاويدين
مونولوقلارين
يوکسک سسله
اوخويورام.
باکيدا
حوسئين
جاويدين نسلي
نين قاليب-قالماماسي
ايله
ماراقلانديم.
بير قيزي
حياتدادير،
دئديلر. توران
خانيم آديندا.
توران خانيم
کيمسه ايله
ائولنمه ميش.
کيمسه جورأت
ائديب
اونونلا
ائولنمک ايسته مه
ميش. چونکو
آتاسي حوسئين
جاويد
کوممونيستلر
طرفيندن خالق
دوشمنی
اعلان
ائديلميشدي.
حوسئين جاويد
اؤز ميللت
سئوگيسي نين
جزاسيني
سادجه اؤزو
چکمه ميشدير،
قيزي توران
خانيم دا چتين
بير حيات
ياشاماق
زوروندا
بوراخيلميشدي.
2002-
جي
ايلده ناصير
پورپيرارين "اون
ايکي عصر
سوکوت"
کيتابيني
ترجومه ائديب
باکيدا
يايينلاديم.
کيتابدان
بعضي
تانيديغيم
اينسانلارا هدييه
وئريرديم.
ايکي جيلد ده
توران خانيما
وئرمک ايسته
ديم. دوشوندوم
کي، حوسئين
جاويدين
سويونو
ياخيندان
گؤرمک اوچون
ده ياخشي
فورصت اولار.
علملر
آکادئميياسيندا
توران
خانيمين حوضورونا
گئتديم. ايللر
بويو قلبيمده
داشيديغيم
جاويديمين
سويوندان
بيريسيني
گؤره بيلمک هيجانلانديريردي
مني. ايش
اوتاغيندا
يالنيز ايدي.
گؤروشدوکدن
سونرا ترجومه
ائتديگيم
کيتابين ايلک
صحيفه سيني
يازاراق هدييه
ائتديم. سونرا
دا صؤحبت
ائتديک.
هاردان
اولدوغومو
سوروشدو.
اردبيلدنم
دئديگيمده
گولومسه
يَرَک "
او
طرفلردن
گلنلره
بنزميرسن،" -
دئدي.
"
چونکو
آنا ديليم
اوزرينده چوخ
زحمت چکميشم،
بو يولدا
حوسئين جاويد
ده منه
يارديمچي
اولموش، " -
دئديم.
"
نئجه
يارديمچي
اولموش؟
"
"
اثرلري
ايله، بوتون
اثرلريني
اوخودوم و
ازبرله ديم، " -
دئديم و سونرا
دا جاويدين 2
کيچيک شعريني
اوخودوم
توران خانيما.
دالغين-دالغين
دينله ييردي
مني. گؤزلريمي
توران خانيما
زيلله ييب
شعرلري
اوخويارکن
حوسئين
جاويدين بو
خانيمدا
اؤلمز
روحونون
جيزگيلريني
آختاريرديم.
سيبيرلرده
سورگونده و
ايشکنجه
آلتيندا
اؤلدورولن
حوسئين جاويد،
قيزي نين
گؤزلري ايله
مني گؤرمه
سيني ايسته
ييرديم. ايسته
ييرديم
گؤرسون کي،
اوزون
ايللردن
سونرا
اردبيلين
کنديندن
چيخميش بير
گنج آدام
اونون
ايدئاللاري
نين
آرخاسيندادير.
شعرلري
اوخويارکن
گؤزلريمين
ياشيني توتا
بيلميرديم.
اؤز-اؤزونه
آخيب گئديردي.
توران خانيم
دا سسسيزجه
منيم گؤز
ياشلاريما
باخاراق
دينله ييردي
منيم شعر
اوخوماغيمي.
شعر بيتميشدي.
توران
خانيمين دا
گؤزلري
دولموشدو.
سانکي گؤز
ياشلاري نين
ياناقلاريندان
سوزولمه سيني
انگلله مک
ايسته
ييردي،
آنجاق
باشارمادي.
چانتاسيندان
بير دسمال
چيخاريب گؤز
ياشلاريني
سيلدي.
بوغازيم
توتولموشدو.
بير سؤزلر
دئمک ايسته
ييرديم،
آنجاق
بوغازيمي
سيخان قهر
ايمکان
وئرميردي.
اؤزومو
توپارلاييب "من
ضعیف
آدام دئييلم.
حوسئين
جاويدين روحو
و اثرلري ايله
بؤيوين
اينسانلار
گوجلو
اولورلار،"-
دئديم.
توران
خانيم
اوتوردوغو
يئردن قالخيب
منه
ياخينلاشديغيندا
من ده يئريمدن
قالخديم.
ياخينلاشيب
آلنيمدان
اؤپدو. من ده
حوسئين
جاويدين قيزي
نين اؤنونده
باش اَييب
اليندن
اؤپدوم.
ايندي
توران خانيم
وفات ائتميش.
اونو آتاسي
نين مزاري نين
يانيندا دفن
ائتميشلر.
آنجاق
جاويدين
اثرلري
ياشايير. يئنه
ده
فينلاندييانين
اورمانليقلاري
نين
درينليگينده
جاويدين
مونولوقلاريني
سؤيله ييرم.
قونشولارا
مانع
اولماييم
دئيه، تَکَرلیکله (دوچرخه
ایله) چوخ
اوزاقلارا
گئديرم،
کيمسه نين
اولماديغي
يئرلره.
يالنيز من
اولورام و بير
ده حوسئين
جاويد.
Güntay
Gəncalp
Turan
xanım Cavid
Hansısa bir səs, gizlin bir istək məni Hüseyn Cavidi
oxumağa çağırmışdı sanki. Orta məktəbdə
oxuduğum zaman Hüseyn Cavidin bir neçə lirik şeirini və özəlliklə
İblis dram əsərindən İblisin monoloqlarını
əzbərləmişdim. Bir neçə dəfə də Savalanın
zirvəsində yüksək səslə, bağıraraq söyləmişdim
bu monoloqları. Sinifdə tənəffüs saatlarında İblisin
monoloqlarını yüksək səslə oxuduğum zaman sinif
yoldaşlarım heyrətlə dinləyib əl çalardılar.
O zaman Hüseyn Cavidin əzbər bildiyim şeirləri çevrəmi
etkiləmək üçün bir vasitə olmuşdu mənim üçün.
Bəzən təkbaşıma evdə kimsə olmadığında
bu monoloqları söylərdim. Belə işlərdən anlamayan
qonşularımız səsimi eşitdiklərində dəli
olduğumu sanırmışlar. Bir neçə dəfə qonşularımız
gəlinimizə O niyə öz-özünə danışıb bağırır?-
deyə sormuşdular. Hüseyn Cavidin şeirləri ilə içimdəki
firtinaları dışarıya boşaldırdım. Bir çox
hallarda da hönkürtü ilə ağlayırdım monoloqların
sonunda. Artıq Hüseyn Cavid mənim qəlbimdə ən yaxın
sirdaşım olmuşdu. Elə bilirdim ki, Cavid bu əsərləri
mənim üçün, yalnız mənim üçün yazmışdır. Bir
çox əsərlərini əzbərləmişdim qəlbimdə
sirdaşım olan Hüseyn Cavidin. Təbrizdə tələbə
olduğum illərdə, Tehrandakı münasibətlərimdə,
hər hansı mədəni toplantılarda Hüseyn Caviddən
monoloqlar söyləyirdim. Ləzzət alırdım bu monoloqları
söylərkən. Hüseyn Cavidin başına gələn
fəlakətləri öyrəndiyim zaman çox ağır psikolojik
sıxıntılar keçirmişdim. Xəstə hal olmuşdum.
Bu bilgiləri əldə etdikdən sonra Cavidin monoloqlarını
daha enerjili şəkildə oxuyurdum. Hər oxuduğumda sanki
intiqam alırdım kimlərdənsə. Sanki öz ruhumu da
Cavidin şeirlərinə qatıb dinləyicilərin
diqqətinə sunurdum. Heç vaxt yadımdan çıxmaz ki, bir neçə
dəfə Təbrizdəki məclislərdə Cavidin
monoloqlarını bütün enerjimlə oxuduğum zaman, məclis
sanki şoka uğrarcasına dərin bir sükuta dalırdı.
Hər şeir oxuyuşumdan sonra məclisdəkilərin
mənə olan sayqınlığı, ehtiramları göstərirdi
ki, mən böyük bir iş görmüşəm. Böyük işləri
böyük insanlarla görmək olur. Cavid mənim qəlbimdə
və ağlımda yol göstəricim olmuşdu. Hətta
məndən sonra muğam oxuyacaq insanlar da çətin özlərini
toparlayıb konsertə başlayırdılar. Milli şüurum
gəlişdikcə, dərinləşdikcə Cavidin ruhu
və yaradıcılığı ilə təmas şəklim
də dərinləşirdi. Cavidin yaradıcılığındakı
dərinlik, üslubundakı epik tutum, dil zənginliyi məni
tərbiyə edirdi. Ən çox əzbər bildiyim Hüseyn Cavid
və Səhənd idi. Bu iki uluruh mənə enerji verirdi. Artıq
mən yalnız deyildim o fars vurmuş, kimliyi itmiş, itirilmiş
mühitdə. İçimdə Cavidin ruhunu daşıyırdım.
Yüksəlirdim. Güclənirdim. Bir missionun adamı olduğumu sanırdım.
Milli missionun ən dərin, əbədi, fəlsəfi şəkli
Cavidin əsərlərindədir.
***
Bu şəkildə gəncliyimin ən enerjili çağında
Hüseyn Cavid ruhuma girmiş və məni yönləndirməyə
başlamışdı.
Yazqım
məni Bakıya sürüklədiyində içimdə Hüseyn Cavidin
yaratdığı dünya ilə gedirdim. Heç bir zaman Hüseyn
Cavidsiz olmadım. Tam əzbər bildiklərim əsərlərini
bəzən təkrar kitabın üzündən oxuma ehtiyacı
duyurdum. Bu gün də öylədir. Yeni dünyaya gəlmiş oğlum
Alpərə Hüseyn Cavidin monoloqların yüksək səslə
oxuyuram.
Bakıda
Hüseyn Cavidin nəslinin qalıb-qalmaması ilə maraqlandım.
Bir qızı həyatdadır, dedilər. Turan xanım adında.
Turan xanım kimsə ilə evlənməmiş. Kimsə cürət
edib onunla evlənmək istəməmiş. Çünkü atası Hüseyn
Cavid kommunistlər tərəfindən xalq düşməni élan
edilmişdi. Hüseyn Cavid öz millət sevgisinin cəzasını
sadəcə özü çəkməmişdir, qızı Turan xanım
da çətin bir həyat yaşamaq zorunda buraxılmışdı.
2002-ci
ildə Nasir Purpirarın On iki əsr sükut kitabını
tərcümə edib Bakıda yayınladım. Kitabdan bəzi tanıdığım
insanlara hədiyə verirdim. Iki cild də Turan xanıma
vermək istədim. Düşündüm ki, Hüseyn Cavidin soyunu yaxından
görmək üçün də yaxşı fürsət olar.
Elmlər
Akademiyasında Turan xanımın hüzuruna getdim. İllər
boyu qəlbimdə daşıdığım Cavidimin soyundan
birisini görə bilmək həyacanlandırırdı məni.
İş otağında yalnız idi. Görüşdükdən sonra
tərcümə etdiyim kitabın ilk səhifəsini yazaraq
hədiyə etdim. Sonra da söhbət etdik. Hardan olduğumu soruşdu.
Ərdəbildənəm dediyimdə gülümsəyərək
O
tərəflərdən gələnlərə
bənzəmirsən,- dedi.
Çünkü
ana dilim üzərində çox zəhmət çəkmişəm, bu
yolda Hüseyn Cavid də mənə yardımçı olmuş,-
dedim.
Necə
yardımçı olmuş?
Əsərləri
ilə, bütün əsərlərini oxudum və əzbərlədim,-
dedim və sonra da Cavidin 2 kiçik şeirini oxudum Turan xanıma.
Dalğın-dalğın dinləyirdi məni. Gözlərimi
Turan xanıma zilləyib şeirləri oxuyarkən Hüseyn
Cavidin bu xanımda ölməz ruhunun cizgilərini axtarırdım.
Sibirlərdə sürgündə və işkəncə altında
öldürülən Hüseyn Cavid, qızının gözləri ilə
məni görməsini istəyirdim. İstəyirdim görsün ki,
uzun illərdən sonra Ərdəbilin kəndindən çıxmış
bir gənc adam onun ideallarının arxasındadır. Şeirləri
oxuyarkən gözlərimin yaşını tuta bilmirdim. Öz-özünə
axıb gedirdi. Turan xanım da səssizcə mənim göz yaşlarıma
baxaraq dinləyirdi mənim şeir oxumağımı. Şeir
bitmişdi. Turan xanımın da gözləri dolmuşdu. Sanki göz
yaşlarının yanaqlarından süzülməsini əngəlləmək
istəyirdi, ancaq başarmadı. Çantasından bir dəsmal çıxarıb
göz yaşlarını sildi. Boğazım tutulmuşdu. Bir sözlər
demək istəyirdim, ancaq boğazımı sıxan
qəhər imkan vermirdi. Özümü toparlayıb Mən zəif
adam deyiləm. Hüseyn Cavidin ruhu və əsərləri ilə
böyüyən insanlar güclü olurlar,- dedim.
Turan xanım oturduğu yerdən qalxıb mənə yaxınlaşdığında
mən də yerimdən qalxdım. Yaxınlaşıb alnımdan
öpdü. Mən də Hüseyn Cavidin qızının önündə baş
əyib əlindən öpdüm.
İndi Turan xanım vəfat etmiş. Onu atasının
məzarının yanında dəfn etmişlər. Ancaq
Cavidin əsərləri yaşayır. Yenə də Finlandiyanın
ormanlıqlarının dərinliyində Cavidin monoloqlarını
söyləyirəm. Qonşulara mane olmayım deyə, velosipedlə
çox uzaqlara gedirəm, kimsənin olmadığı yerlərə.
Yalnız mən oluram və bir də Hüseyn Cavid.