اومید اؤزداغ

کرکوک بحرانی وتورکییه �نین عراق پولیتیکاسی

گیریش

      تورکییه اوچون عراقداکی گلیشمه لر حیاتی ییر اؤنئم داشیماقدادیر. بو اؤلکه ده گرچکلشجک گلیشمه لر تورکییه نین میللت و تورپاق بوتونلوگو داخیل بیرچوخ ایچ دینامیگینی ته تیکله یه جک پوتانسییله صاحیبدیر. بوندان دولایی، تورکییه نین عراقین یاشادیغی سورجی، �قونشو بیر اؤلکه ده کی گلیشمه لر� شکلینده ائدیلگن بیر موناسیبت ایله ایزله مه سی مومکون دئییلدیر. 

   عکسینه تورکییه، عراقداکی گلیشمه لری یاشامسال منفعتلرینی گرچکلشدیرجک شکیلده الینده کی بوتون ایمکان و یئته نَکلری قوللاناراق ائتکیلمک اوچون قوللانماق و بو زورلو گیریشیمی باشارماق زوروندادیر. آنکارا یاشامسال منفعتلرینی قوروما قونوسوندا قرارلی داورانماز و ائتکین اولماز ایسه تورکییه و اورتادوغو بؤلگه سی اوچون چوخ آغیر سونوچلار دوغوراجاق بیر سییاسال زمینین اولوشماسینا ندن اولاجاقدیر.  

  تورکییهنین عراق ایله ایلگیلی تمل طلبلری اینسان حاقلاری، دئموکراسی و دؤولتلر حقوقونون بوتون تمل دَیَرلری ایله اویوم ایچینده دیر. تورکییه نین عراق ایله ایلگیلی طلبلرینی شو باشلیقلار آلتیندا توپلایابیلیریک. 

  1) تورکییه ، BMTاویه سی بیر اؤلکه نین، ایشغال ائدیلرک پارچالانماماسینی، عراقین تورپاق بوتونلوگونون موحافبظه ائدیلمه سینی ایسته مکده دیر کی، بو ان تمل دؤولتلر حقوقو طلبیدیر. 

  2) تورکییه، عراقین یئنیدن یاپیلانماسی سورجینده دئموکراتیک ایلکه لرین ائورنسل دئموکراسی دَیَرلری دوغرولتوسوندا اویقولانماسینی ایسته مکده دیر. بو دا هانگی ائتنیک کؤکندن ویا مذهبدن اولورسا اولسون بوتون عراقلیلارا ائشیت گروپلار و بیرئیلر اولاراق معامیله ائدیلمه سینی گرکدیرمکده دیر. تورکییه ، عراقین قورولوشوندا اولدوغو کیمی، عربلر، کوردلر و تورکمنلرین قوروجو عنصور اولدوغو بیر دؤولت اولاراق تانیملانماسینی طلب ائتمکده دیر. 

  3) تورکییه ، اولوسلاراراسی جزا یاساسینین 6. مادده سی نین 3. بندینین چیینه نَرک، ائتنیک تمیزلیک و نفوس قایدیرمالاری یاپیلماماسینی، یاپیلانلاریندا گئری چئوریلمسینی، سئچیم سونوچلارینا یانسیماماسینی ایسته مکده دیر. 

  4) تورکییه ، عراقدا ترؤر اؤرگوتو PKKنین فعالیتلرینه و وارلیغینا سون وئریلمسینی طلب ائتمکده دیر. 

      تورکییه  نین بو حاقلی طلبلری بو آنا قدر آمئریکا و عراقلی یئتکیلیلر طرفیندن سیستئماتیک اولاراق گؤرمزلیکدن گلینمیشدیر. اولاشیلان آشامادا آنکارانین حاقلی طلبلری نین داها آرتیق ائرته لنمسی مومکون دئییلدیر. قوزئی عراق، عراق و اورتادوغو  2007 سونوندا کرکوکده  یاپیلاجاق رفراندوم ایله بیرلیکده چوخ کسکین بیر دوروما گیرجکدیر.  

      کرکوکده  مؤوجود قوشوللار آلتیندا یاپیلاجاق بیر رفئراندومون سونوجو اؤنجه دن بللیدیر. چونکو 2003 ایلیندن بویانا کنده یؤنلیک 235 مینین اوزَرینده یوغون بیر کورد نفوس آختارماسی و ائش زامانلی اولاراق داوام ائدن عربلرا و قیسمن تورکمنلر یؤنلیک ائتنیک تمیزلیک نتیجه سینده  کرکوکون زادن بوزولموش اولان ائتنیک توخوسو (شبکه سی) لازیمینجا تخریب ائدیلمیشدیر. کرکوکده  آرالیق 2007ده یاپیلاجاق رفئراندوم سونوجوندا بارزانی نین کرکوکه ال قویماسی ایله بیرلیکده بوتون اورتادوغو�یا قاپسایاجاق بیر ایستیقرارسیزلیغی نین و چاتیشمالارین اؤنو آچیلمیش اولاجاقدیر. 

  کرکوکده  رفئراندوم و عراقین بؤلونمه سی سورجی نین دوردورولماسی اوچون تورکییه  نین یاپابیلجگی چوخ شئی وآرتیر. نه یازیق کی، مؤوجود دوروم، گلیشمه لری ائتکیله مکدن چوخ اوزاق تورک پولیتیکالارینین/پولیتیکاسیزلیغی نین اؤنوموزده کی آیلاردا دا داوام ائده جگینی گؤسترمکده دیر. تورکییه  نین 1991دن بو یانا وار اولان �قوزئی عراق� و 2003دن بو یانا عراق سورونونا یؤنلیک ساغلیکلهی بیر پولیتیکا اولوشدورماسی نین اؤنونده کی �دؤرت ذئهینسل انگل� بولونماقدادیر.

  بونلاردان بیریسی، آنکارانین قوزئی عراقا یؤنلیک بوتون چؤزوم پولیتیکالارین مرکزینه  تورک سیلاحلی قوووتلرینی قویما اگیلیمی ایچینده  اولماسیدیر. بو �تک بویوتلو گوج پولیتیکاسی� اصلینده تورکییه نین گرچک گوجونون ائتکیلی قوللانیلماسین انگللمکده دیر. تورکییه ، اوردوسو ایله عراقا فعلی موداخیله ده بولونمایینجا سانکی هیچ بیر موداخیله ده بولونامازمیش کیمی بیر سونوچ اورتایا چیخماقدادیر. 

   اویسا تورکییه ، اورتادوغو�نون، کافقاسیانین، بالکانلارین ان بؤیوک گوجودور. آنجاق، سیلاحلی قوووتلره دایانان و سیلاحلی قوووتلره حواله ائدیلن تک بویوتلو گوج پولیتیکاسی تورکییه نین چوخ بویوتلو، یارادیجی و ائتکیلی پولیتیک سورچلر گلیشدیرمه سینی انگللمکده دیر. 

   تورکییه  نین قوزئی عراقا یؤنه لیک ساغلیکلهی بیر پولیتیکا گلیشدیرمه مسی نین اؤنونده کی ایکینجی انگل آمئریکا نین 1991دن 2003ئ قدر �چکیج گوج� و �قوزئی کشیف گوجو� آراجیلیغی ایله قوزئی عراقدا، 2003 سونراسیندا دا بوتون عراقداکی وارلیغیدیر. 1952ده ناتو اویه سی اولدوغو گوندن بویانا دیش پولیتیکاسی نین تملینی آمئریکا ایله یاخشی ایلیشکیلر زمینینه  اوتورتموش اولان تورکییه ، قوزئی عراقدا آمئریکا ایله 1991دن بویانا یاشانان دئنه تیملی گئریلیمین آصلا آچیق و سورکلی بیر بحرانا دؤنوشمسینی آرزو ائتممیشدیر. 

   آنکارا، 4 تئمموز 2003ده گرچکلشن سولیمانییه سالدیریسی کیمی ایکیلی ایلیشکیلرده آغیر ضرر اورتایا چیخاران بیر بحرانی بئله سورکلی بحران حالینا  گتیرمکدن قاچینمیش، ایکیلی ایلیشکیلرده کی بحرانین کونترولدان چیخماسی نین وئرجگی ضررلری دوشونرک ایفلیج اولموش بیر شکیلده عراق و قوزئی عراقداکی منفعتلرینی آمئریکا ایله اویوم ایچینده  گرچکلشدیرمک کیمی بوش بیر آراییشین ایچینه  گیرمیشدیر. 

  تورکییه  نین بو توتومو، آمئریکادا یانلیش بکلنتیلر اورتایا چیخارمیشدیر. بیر قیسیم آمئریکالی قرار آلیجیلار، چوخ موحتملن هم قوزئی عراقدا بیر کورد دؤولتی نین آلت یاپیسینی قورابیله جگینی هم ده تورکییه  ایله ایلیشکیلرینی ایسته دیکلری زمینده توتابیلجکلرینی دوشونموشلر.

      اویسا، آمئریکانین توتومو و اولایلارین گلیشیمی، تورکییه نین عراقداکی یاشامسال منفعتلرینی آمئریکا ایله اویوم ایچینده  اولمادان حتی آمئریکایا راغمن گرچکلشدیرمه آراییشی ایچینده  اولماق زوروندا اولدوغونو اورتایا قویماقدادیر. بو سورَجده تورکییه  ایله آمئریکا آراسیندا اورتایا چیخابیلجک گئریلیملر و کیچیک/بؤیوک بحرانلارین ایکیلی ایلیشکیلرین ساغلیکلهی بیر زمینه  اوتورماسی اوچون یارادیجی و یاردیمجی اولابیلیر. 

   تورکییه  نین قوزئی عراقا یؤنلیک توتارلی بیر پولیتیکا گلیشدیرمسی نین اؤنونده کی اوچونجو ذئهنسل انگل قوزئی عراقدا قورولاجاق بیر کورد دؤولتی نین تورکییه یی درحال بؤله جکی دوشونجه سی نین آنکارادا بیرچوخ تحلیل حاققی اولماسیدیر. عراقین قوزئیی و کرکوکون گله جگی ایله ایلگیلی موجادیله  ژئوپولیتیک اولدوغو قدر چوخ طرفلی پسیکولوژیک بیر موجادیله دیر. بو موجادیله ده باشلیجا تارافلار، آمئریکا-تورکییه ، آوروپا - تورکییه ، KDP/KYP-تورکییه ، PKK یانداشلاری-تورکییه ، ایران-تورکییه ، سوریه-تورکییه  اولاراق ساییلابیلیر. 

  بو موجادیله نین پسیکولوژیک بویوتو گؤز اؤنونده توتولمادان یاپیلاجاق بیر چاتیشما تورکییه یه بؤیوک ضررلر وئربیلیر. حالا حاضیردا تورکییه ده سییاستچیلر، مطبوعاتا و گووَنلیک بوروکراسیسینه  قوزئی عراق و کرکوک ایله ایلگیلی حاکیم اولان هاوا، �قورخاق�، �ساوونمادا قالان� شکلینده اؤزَتله نه بیلیر. 

      بو روح حالی تورکییه  نین رقیبلری طرفیندن غایت یاخشی اوخونماقدا و علئیهیمیزه قوللانیلماقدادیر. اویسا، تورکییه  نین کرکوکون کوردلشدیریلمسی نین و عراقین قوزئیینده باغیمسیز بیر کورد دؤولتی نین قورولماسی نین وخیم سونوچلاری نین بیلینجینده اولاراق، ساختا بیر اومودون توزاغینا دوشمدن، اؤزگووَنی یوکسک بیر روح حالی ایله بوتون ستراتئژیک سکتورلاری ایله    قونویا یاناشما گلیشدیرملیدیر. 

  بو یاناشماین اؤزونو سو شکیلده ایفاده ائده بیلیریز: �عراقین بؤلونمه سی تورکییه  اوچون یاشامسال بیر تهدید اولوشدورور آنجاق تورکییه  بونو کونترول آلتینا آلیر و آشار. چونکو تورکییه  کندیسینی بوتون ایمکان و یئته نَکلرینی قوللاناراق باشاریلی بیر شکیلده بؤلگه سل قارماشانین ائتکیلریندن قورویار. آنجاق بو بؤلونمه  بؤلگه  و دونیا اوچون بؤیوک تهدید اولوشدوراجاقدیر.� 

  تورکییه ، کرکوکون کوردلشدیریلمسی و عراقین بؤلونمه سی ایله ایلگیلی اولاراق تورکییه نین گووَنلیغینی و تورکییه  اوچون تهدیدین بؤیوکلوگونو وورغولایان گرکچئلردن وازگئچئرک قونویو گرک تورکییه  گرک اولوسلار آراسی گوندم باخسا گرکچئلرل گتیرملیدیر. بو گرکچئلری آشاغیدا اولدوغو کیمی سیرالایابیلیریز؛ 

  آ)عراقین بؤلونمه سی اورتادوغو بؤلگه سی اوچون سونوچلاری اؤنگؤرولمه یه جک بیر ایستیقرارسیزلیک و گوج موجادیله سینه  یول آچاجاقدیر. 

  ب)اورتادوغو�دا اورتایا چیخاجاق بو ایستیقرارسیزلیغین، بؤلگه نین اورتاسیندا ایکینجی بیر آفقانیستانین اولوشماسی نین کوره سل سونوچلاری دا اولاجاقدیر. 

  ج)بارزانی و طالیبانینین پانکوردیست گوندمی اورتادوغو بؤلگه سینده  ایستیقرارسیزلیغی آرتیران بیر باشقا عنصور اولاجاقدیر. 

  د)عراقین بؤلونمه سی نین عرب اؤلکه لرینده آمئریکایا یؤنلیک شوپهئ و نئفرتی دیرماندیراجاغی، عربلرین بیر عرب دؤولتی نین آمئریکا طرفیندن بؤلونمه سینی آصلا عفو ائتمه یه جکلری  وورغولانمالیدیر. 

  ائ)آمئریکا نین دسته گینه  ائحتییاج دویدوغو میصیر، سعودی عربیستان، کویت، اوردون کیمی اؤلکه لرین آمئریکا ایله حرکتلری نین زورلاشاجاغی نین آلتی چیزیلمه لیدیر. 

  ف)عراقین قوزئیی بیر ایستیقرار دئییل، بوگون اولدوغوندان داها آرتیق بیر ترؤر یوواسی اولاجاقدیر. 

  گ)بارزانی و طالیبانی یاپیلانماسی نین آنتی-دئموکراتیک/فئودال کیملیگی نین آلتی چیزیلملیدیر.    ه)کرکوکده  یاپیلانلارین اولوسلار آراسی حقوق آچیسیندان سوچ اولدوغو وورغولانمالیدیر. 

  تورکییه  بیر یاندان بونلاری اؤن پلانا چیخاریرکن اؤته  یاندان اؤزگووَنینی و گوجونو اورتایا قویان بیر یاناشما سرگیلملیدیر. بو یاناشما، دگیشیک کاناللار قوللانیلاراق، 1) تورک خالقینا، 2)آمئریکا و آوروپایا، 3) بؤلگه  اؤلکه لرینه ، 4) عراق خالقینا ایله تیلمَلیدیر. 

  آ) تورکییه ، 70 میلیونو آشان نفوسو، گلیشن ائکونومیسی و دونیانین ان گوجلو اوردولاریندان بیریسی اولان اوردوسو ایله بؤلگه سینده  �نیهای قرار آلیجیدیر.� ترس گلیشمه لر بیر سوره سونرا تورکییه  طرفیندن تورکییه نین منفعتلری دوغرولتوسوندا تکرار دوزنله نیر. 

  ب) دوشوک یوغونلوکلو چاتیشما قونوسوندا دونیانین ان دئنئییملی اوردوسو اولان تورک سیلاحلی قوووتلری، دئموکراتیک دوزن ایچینده  PKK�نی یئنمیشدیر. تورکییه نی ایستیقرارسیزلاشدیرماق ایسته یجک بؤلگه سل عنصورلارا تورکییه  ایزن وئرمه یه جکدیر. 

  ج) بؤلگه سل ایستیقرارسیزلیغین قایناغی اولان عراقین قوزئیی نین دونیایا آچیلیش قاپیسی تورکییه دیر. تورکییه  نین قاپیلاری قاپاماسی دوروموندا بو بؤلگه  نین ائکونومیک اولاراق دونیادان سویوتلانماسی گرچکلشیر. 

  د) بوگون عراقین قوزئیینده کی ساختا ایستیقرار داهی تورک ائکونومیسی نین گوجونئ و بو بؤلگه یئ یاپدیغی یادیریملارا باغلیدیر. تورکییه  نین قاپیلارینی قاپاماسی، بؤلگه  نین بؤیوک بیر سیکینتییا دوشمسینه  ندن اولور. تورکییه  نین بؤلگه یئ اوجوز الکتریک ساتدیغی اونوتولمامالیدیر. 

  ائ)تورکییه ، بؤلگه نین پئترول قاینعاقلاری نین آکدنیزئ آکماسینی راحاتلیکلها انگللیئبیلیر. 

  ف) عراقین قوزئیی نین سو قاینعاقلاری تورکییه  نین دنئتیمیندهدیر. 

  گ)تورکییه یه قارشی PKKیی قوللانابیلجگی نین آلتینی چیزن بارزانی/طالیبانی ایکیلیسینه  4 میلیون کورد�ون تورکییه  طرفیندن آکتیف اولاراق دستکلنئن 2،5 میلیون تورکمن�ی کونترول آلتینا آلماسی نین مومکون اولمادیغی هادیرلاتیلمالیدیر. آکسی موناسیبتلار، تورک خالقی نین اؤزگووَنینی تخریب ائتم نین اؤته سینده  دوشمانلاریمیزین سالدیرگانلیغینی آرتیراجاقدیر. 

  آنکارانین قوزئی عراقا یؤنلیک ائتکیلی بیر پولیتیکا گلیشدیرمسی نین اؤنونده کی دؤردونجو ذئهنسل انگل (دیگرلری ایله قارشیلاشدیریلدیغیندا کیسمی انگل دئ دنیلبیلیر) قوزئی عراقدا �زادن بیر کورد دؤولتی اولدوغو� شکلیندهکی توتارسیز اؤن کابولدور. اویسا قوزئی عراقدا نئ فعلی بیر دؤولت نئ باغیمسیز بیر دؤولت وآرتیر. بو جوغرافیادا وار اولان بارزانی نین آمبار مموئرلوگو یاپدیغی آمئریکا قوروماسی آلتیندا دؤولتچیلیک اوینایان گنیشلتیلمیش بیر آمریکان عسکری اوسسودور. 

  دؤولتین تانیمی قونوسوندا زامان زامان بیربیرلری ایله چاتیشان یوزلرجئ حقوقی-سییاسی فوئرمولاسیون وآرتیر. آنجاق دؤولتین اولابیلمسی اوچون اولماسی گرکن اوچ تمل عنصور یانی تورپاق، خالق و یوکسک سییاسی اوتوریتئ قونوسوندا اوزمانلار آراسیندا اوزلاشما وآرتیر. یوکسک سییاسی اوتوریتئ یا دا ائگئمنلیک دییئ تانیملانان هوسوس ایسه اؤزونده او جوغرافیانین کندی کندیسینی مینیموم اؤلچولر ایچینده  دئ اولسا اؤز گوجونئ دایاناراق قورولما و یاشاتابیلم، دیگر چئور ائگئمنلر قارشی وارلیغینی سوردوربیلم گوجودور. یوکسا آدینا باخانلیک، اوردو، بانکا آدی وئریلمیش قوروملارین اولماسی بیر دؤولتین اولوشماسی آنلامینا گلمز.  

  شوراسی آچیقدیر کی، �بارزانی-طالیبانی دؤولتچیغی� 1991دئ کندی گوجو ایله اولوشمامیش، آمئریکا طرفیندن تورکییه نین دستگی ایله قورولموش و یاشاتیلمیشدیر. حالن دئ وارلیغینی سادجه آمریکان عسکری گوجونئ دایاندیراراق سوردورمکده دیر. بو دستگین اورتادان قالکماسی ایله بیرلیکده بارزانی-طالیبانی دؤولتچیغی ان اوفاک بیر دیش ویا عراق ایچی باسکییا دایانامادان اورتادان قالکاجاقدیر. 

  بونون بیلینجینده اولان �بارزانی-طالیبانی دؤولتچیگی� آمئریکا نین دسته گینی کسم دوشونجه سی نین گایری-رسمی راپورلاردا بئله آنلاتیلماسی اوزره ینه  بؤیوک بیر تلاشا قاپیلاراق، آمریکان عسکری اوسسو اولاراق قالماق اوچون آمریکان کاموویوندان یاردیم دیلمکده دیر. آنکارادا قرار آلیجیلار، قوزئی عراق ایله ایلگیلی بوتون پولیتیکالاری نین تملینه  بو گئرچگی قویمالیدیرلار. �قوزئی عراقدا زادن بیر دؤولت وار� شکلیندهکی بیر یانلیش تثبیت، یانلیش اویقولامالاری دا برابرینده گتیره بیلیر. 

  بو ذئهنسل انگللر کندیسینی باغلی گؤرمیئن �کرکوک بحرانی و تورکییه نین عراق پولیتیکاسی� باشلیقلی راپورون آماجی 2007 ییلیندا تورک دیش پولیتیکاسی نین تمل ائکسئنینی اولوشدوراجاق اولان عراق و اؤزَللیکله قوزئی عراق قونوسوندا کیسا وادئلی، دوشمانلیکلهاری بویوتئجک تک بویوتلو سیلاحلی قوووتلر مرکزلی گوج پولیتیکالاری یئرینه ، چوخ بویوتلو پولیتیکالارا دایانان، اورتا و اوزون وادئدئ قوزئی عراقین بوتونلوگو ایچینده  تورکییه  اوچون تهدید اولماقدان چیخاریلیپ بوتون ائتنیک و مذهب گروپلاری نین �تورکییه یه دوست حال گتیریلمسینی آماچلایان� بوتونجول بیر مودئل اؤنئریسی اورتایا قویماقدیر. 

آمئریکانین عراق و اورتادوغو�داکی مؤوجود دورومو

  تورکییه  نین اورتادوغو و عراق ایله ایلگیلی هر پولیتیکاسی نین چیکیش نوکتاسی آمئریکا نین اورتادوغو و عراقداکی مؤوجود قونومونون دوغرو اولاراق تثبیت ائدیلمه سینده ن گئچمکده دیر. آمئریکا نین عراقدا ساواشی قایب ائتدیگینه  دایر یایغین بیر قناعت بوتون دونیادا یئرلشمکده دیر. آمئریکا نین عراقدا مغلوب اولوپ اولمادیغینی تثبیت ائتمک اوچون عراقدا آمئریکا نین هدفی نئ ایدی اؤنجه  بو سورویا جاواب وئریلملی، بو جئوابا گؤر یئنیلیپ یئنیلمدیغی قونوسوندا قرار وئریلملیدیر. سادجه داوام ائدن چاتیشمالار و 3000دن آرتیق آمئریکا عسکری نین اؤلموش اولماسی بیر یئنیلگی نین ایفادهسی اولاماز. 

  آمئریکا، �یراقا صدام رژیمینی دئویرمک، یئرینه  آمئریکا یانلیسی، دئموکراتیک، ائتنیک مرکزلی اولمایان بیر فئدئرالیزم ایله بیرلشمسی ساغلانمیش و داغیلمایاجاق قدر گوجلو ائترافینا سالدیرمایاجاق قدر ضاییف بیر عراقین اولوشماسینی ساغلاماق اوچون مو؟� ایشغال ائتدی. آمئریکانین عراق سالدیریسی اؤنجه سینده  واشینگتونون هر شئدن اؤنجه ایرانی دنگلمک و تورکییه یی ایتیرمه مک اوچون بؤیله بیر عراقی ترجیح ائده جگی عاقلا یاخیندی. اگر 