تورکان فيرينجي   Türkan Fırıncı

ترتیب و تلخیص ائدن: گونتای جاوانشیر (گنجآلپ)

اؤزگورلوک قاورامي و پروبلئم اولاراق اؤزگورلوک 

اؤزه ت

  بوگون داخیل اولماق اوزره تاریخ بويونجا دارتيشيلميش اولان اؤزگورلوک، بير پروبلئم اولاراق اؤنميني قوروماقدادير. بو آنلامدا اؤزگورلوک قاورامي نين آناليزي آماچلانميشدير. چاليشمادا اؤنجه ليکله اؤزگورلوک قاورامي نين داشيييجيسي باخيميندان "آنتروپولوژيک "،  " ائتيک "  و"توپلومسال" آچيدان فرقلري تمله آليناراق چئشيدلي اؤزگورلوک آنلاييشلاري اورتايا قويولموشدور. بونا گؤره داشيييجيسي نين اينسان اولدوغو اؤزگورلوک بير اولاناق، داشيييجيسي نين کيشي اولدوغو اؤزگورلوک بير دَگر و داشيييجيسينين توپلوم اولدوغو اؤزگورلوک ايسه بير ايده اولاراق اله آلينميشدير. اؤزگورلوک ايستر دوشونجه ايستر ائيلهم آلانيندا ايرده لنسين بير اولاناق اولاراق قارشيميزا گلير. اؤزگورلوک قاورامي ائتيک آنلامييلا کيشي نين گئرچکلشديرديگي اؤلچوده / ياپيب-ائتديکلرييله آنيليرکن توپلومسال اؤزگورلوک ده کيشيلرين اؤزگورلوک نیته ليکلريني سوردورملرينه قاتقيدا بولونور. 

  بؤيله جه اؤزگورلوگون، باشدا اينسانين اولاناغي اولاراق و دیگر بويوتلارييلا باخيلديغيندا گئرچکلشديريله بيله جگي سونوجونا واريلميشدير. 

1

  اؤزگورلوک، تاریخ بويونجا بيربيريندن فرقلي آچيقلامالارلا آنيلميشدير. ايلک چاغدان گونوموزه دک فيلسوفلار، تئولوقلار، حقوقچولار، پوليتيکاچيلار اؤزگورلوک اوزََرينده دورموشلار. اؤزگورلوک، هم دوشونجه و هم ده اينسان ائيلملري سؤز قونوسو اولدوغوندا، ياپيلان دارتيشمالارا و اوغروندا وئريلن ساواشلارا باخيلديغيندا اؤنَميني قورويان بير قونو اولاراق اؤزگورلوک قاورامي و پروبلئم اولاراق اؤزگورلوک قارشيميزا چيخار. اؤيله کي، چئشیدلي آلانلارداکي قارشيليقلارينا باخيلديغيندا اؤزگورلوک؛ سياسي اؤزگورلوک، ائکونوميک اؤزگورلوک، باسين اؤزگورلوگو، سياحت اؤزگورلوگو، کيشي اؤزگورلوگو، توپلومسال اؤزگورلوک و بنزري چئشیدلرييله کنديني گؤسترير. سيخليقلا قوللانيلان اؤزگورلوک کلمه سي نين، بو آچيدان باخيلديغيندا، فلسفي آنلامييلا ايچريکلنديريلمه سي اؤنم قازانماقدادير. 

  بو يوللا، اؤزگورلوک قاورامي نين ائورَنسل بويوتلارييلا اله آلينماسي و اورتاق آنلاملاردا اوزلاشما ساغلانماسي ايستَنمکله بيرليکده، فلسفه نين ان تمل پروبلئملريندن اولان "اؤزگورلوک پروبلئمي"ني تانيتمادا دا قاورام اولاراق اؤزگورلوگون دارتيشيلماسي گرکلي گؤرولمکده دير. 

  اؤزگورلوک قاورامي / تريمي چوغو زامان "باغلي اولماما؛ ديشاريدان ائتکيلنمه ميش اولما؛ زورلانماميش اولما" (آخارسو 1994ا:146) يا دا "زورلامانين يوخلوغو، توتوخلو اولمايان بير وارليغين حالي، بير ائيلمده (فعل) بولونما ويا بولونماما" (ؤنئر 1995:12) اولاراق تانيملانماقدادير. آنجاق اؤزگورلوک ايله نلرين نیته لنديريلديگينه، کيمين اؤزگورلوگوندن و نه يين اؤزگورلوگوندن سؤز ائديلديگينه باخديغيميز زامان اؤزگورلوگو تورلرينه آييرماق يئرينده اولاجاقدير. داشيييجيسي باخيميندان اؤزگورلوک، اينسانين اؤزگورلوگو، کيشيلرين (ائتيک) اؤزگورلوگو و توپلومسال اؤزگورلوک اولاراق اوچه آيريلير (کوچورادي 1997:1). بونا گؤره "تور اولاراق اينسان اؤزگور مودور" سوروسو سورولدوغوندا چوخ چئشیدلي جاوابلارلا قارشيلاشماق مومکوندور. اؤرنه یین، ستوا(Stoa) آنلاييشيندا اصلينده "اينسان اؤزگور دئييلدير، آما اؤزگورلئشديريله بيلير" دوشونجه سي حاکيمدير. "ستواجيليق، اوسون (عاغلین) حاکیملیگینی، دوغايا اويقون ياشامايي، روحون سارسيلمازليغيني، دويومسامازليغيني اؤنه چيخارير" (آخارسو 1994ا:164) و اينسانين اؤزگورلوگو دوغايا اويقون ياشاماسييلا اورتايا چيخاريلابيلير. بورادا، اوسون ائگئمَنليگيني (زورونلولوغو) قبول ائتمک و بونا اويقون ياشاماق، بير نؤع اؤزگورلوگون شرطی اولاراق گؤروله بيلير. نؤوع اولاراق اينسانين اؤزگورلوگو قونوسوندا، پانتئيست گؤروشونون ده ائتکيسييله سپينوزا، "اينسان اؤزگور دئييلدير"  جاوابيني وئرميشدير. سپينوزا’نين فلسفه سي بير زورونلولوق فلسفه سيدير: تانري هر شئيين ندنيدير و تک اؤزگور ندن ده تانري’دير. بو ندن ايچکيندير (immanent) و موطلق اولاراق سونسوز بير جؤوهردير. بو آنلامدا صيرف کندي طبیعتی نين زورونلولوغو ايله واراولان و ائتکينليگي يالنيز کنديسي ايله گئرچکلشديريلميش شئيه ‘اؤزگور’ دئییلير (ؤنئر 1995:40-44). سون تحلیلده، اينسانين اؤزگور اولوب اولماديغي نين بيلينمه سي، سپينوزا سؤز قونوسو اولدوغوندا، اينسانين کنديني بليرله مه گوجونون بيلينجينده اولدوغونو يا دا بو آنلامدا اينسانين اؤزگور اولدوغونو سؤيله مک يانلیش اولماز. 

2

  اؤزگورلوک آنتروپولوژيک آنلامييلا اينسانين بير اولاناغي اولاراق گؤرولور. اينساندا بؤيله بير اولاناغين اولدوغو تاریخ سورَجينده اينسانلارا باخيلديغيندا آچيقجا گؤروله بيلير. 20. يوزايلده سارتر، اؤزگورلوگو اينسانين وارليق ياپيسي نين بير اؤزَلليگي اولاراق اله آلميشدير و " اينسان اؤزگور اولمايا محکومدور" دئميشدير. "سارتر، ذئهن ويا بيلينج ايله دونيا آراسينداکي ايليشکيني، اؤزگورلوک ايمکانيني، ايدئاليزم توزاغينا دوشمه دن قورويابيلمک آماجييلا، يئني باشدان دوشونورکن، رئاليزم ايله ايدئاليزمين تام اورتاسيندان کئچن زورلو بير يولو ايزلر" (بيئمل 1984:192). سارتر’ا گؤره، اينسان تمليندن اؤزگورلوکدور. ‘اينسان واراولوشونون اؤزوندن اؤنجه گلمه سي’ دورومويلا ايليشکيسينده اؤزگورلوک، اينسانين راستلانتيسال اولاراق بير بليرلنمه ميشليگه قاتلانماسي دورومونا قارشيليق گلير. بو آنلامييلا اينسانين اؤزو يوخلوقدور دئیيله بيلير. يوخلوغون (اينسان بيلينجي) ياپيسي سارتر’دا  "اينسانين اؤزگور سئچيمي"دير. بؤيله جه اينسان سئچيملرده بولوناراق، تاساريملارييلا کنديني بليرلر. 

  سئچمه، سارتر’ين اؤزگورلوک آنلاييشيندا تمل بير قاورامدير. اؤيله کي اينسانين وارليغي، آنجاق کنديني سورَکلي اولاراق تاساريملاماسييلا مومکوندور. کندينه کندي اولاناقلارييلا اؤزگورلوک قاورامي و پروبلئم اولاراق اؤزگورلوک تاسارلاماق، کندي اولاناقلاريني سئچمک آنلامينا گلير. اؤزگورلوک و سئچمه هارداسا عيني آنلاما گلمکده دير (بيئمل 1984:123-128)

  اؤزگورلوگون بير زورونلولوق اولاراق اينسان ياپيسيندا گؤرولمه سي بعضي سورونلاري دا برابرينده گتیرمکده دير. اينسانين دونيايا فيرلاتيلميش اولماسي، سقطليگيني يا دا بَليرلي بير يئرده دوغموش اولماغي سئچمير اولماسي و بنزري سورونلار سؤز قونوسو اؤزگورلوگون سينيرلي اولدوغونو دوشوندورمکده دير. سارتر بونا بو جاوابي وئرير؛ " هيچ بير شئي مني سينيرلانديرا بیلمز’ آنلاميندا موطلق بير وارليق دئييليمدير من. واراولوشومون اولقوسال اؤگه لري، بَليرله ييجيلري واردير. آما ايشته بو اولقوسال بَليرله ييجيلر، منه اؤزگور سئچيشيمله بيرليکده وئريليرلر. اونلارا قارشي توتوم قويابيليريم. سؤزگليمي يئر دگيشديريرکن ياپديغيم کیمی اونلاري ردد ائده بيلير، قبول ائتمه يه بيليريم" (بيئمل 1984:144). دئمک کی اولقوسالليق دا اؤزگورلوگون اؤزونده، اؤزگورلوکله بير بوتون اولاراق قبول ائديلمکده دير. سون نؤقطه ده اينسان اؤزگور اولدوغو اوچون بوتون ياپديقلاريندان سوروملودور. 

  سارتر’دن فرقلي اولماقلا بيرليکده پلاتون آچيسيندان باخيلديغيندا دا اينسانين بير اولاناغي اولاراق گؤرولن اؤزگورلوگون ياپيسال بير نیته ليک داشيديغي ايزله نير. پلاتون " دؤولت" ياپيتي نين 10- جو کیتابيندا آنلاتديغي "ار افسانه سي" ايله اؤزگورلوگون اؤزَل بير يانيني اله آلماقدادير. "ار افسانه سي" اساس اولاراق بير ميتوسدور. بورادا بير ارين اؤلدوکدن سونرا هادئس’ده گؤردوکلري حيکايه لشديريلرک آنلاتيلماقدادير. تملده روحون اؤلومسوزلوگو فيکرينه دايانان ميتوسدا "اردم-اؤزگورلوک" اوزََرينه قورولو بير تمثيل سؤز قونوسودور. "پلاتون’دا موتلولوغون بيريجيک يولو اردمدير. هر وارليق کندي بَليرلنيمينه آنجاق کندينه اويقون اردمله اريشه بيلديگي کیمی، روح دا کندينه اويقون اردمله آنجاق کندي بَليرلنيمينه اريشه بيلير" (آخارسو 1998:106). بو ندنله اردملي اولماق، ياشاملا قازانيلاجاق بير شئي دئييلدير. اردمه   فلسفه  ايله اولاشيلابيلير، باشقا بير دئييشله موتلو اولماق فلسفه يه (بيلگه ليگه) باغلانماقلا مومکوندور. "اردمين افنديسي يوخدور": اردملي اولماق اوچون باشقا بيرينه گؤره جه ائحتيياج يوخدور. هر اينسان ان باشدا بونا گؤره ياشام بيچيميني سئچمه يي اؤیرَنمَليدير. ياشام بيچيميني سئچن کيشي گؤرونوشلر دونياسينا دوغماسييلا بيرليکده پک چوخ شئيي اونودور. بو آشامادان سونرا ايسه زورونلولوق بشسلاماقدادير. سؤزگليمي اردملي ياشامي سئچن اينسان  باشقا جور ياپاماز، اردملي اولمانين زورونلولوغو ايله قارشي قارشييادير. بَليرتمک گرکیر کی يالنيز اردملي اينسان اؤزگوردور، چونکو يالنيز او کندي ايستَنجينه اويار، اونون روحوندا ائگئمن اولان عاغيلدير. عاغيللا ائيله يَن کيشي بيلگه ليگه باغلانميشدير.  

3

  اؤزگورلوگون فلسفه  تاریخينده کی سئيرينه و اينسان ائيله ملرينه باخديغيميزدا کيشيده کی آنلامييلا اؤزگورلوک گونده مه گلمکده دير. اؤنجه ليکله بَليرتمک گرکیر کی داشيييجيسي نين کيشي اولدوغو و داشيييجيسي نين اينسان اولدوغو-(بير اولاناق اولاراق اؤزگورلوک)-اؤزگورلوک بيربيريندن فرقلي شئيلردير. کيشي نين بير اؤزَلليگي اولاراق باخيلديغيندا اؤزگورلوک، اونو "گئرچکلشديرن"  کيشيده واراولان بير اولاناق اولور (کوچورادي 1997:5-6). کيشي اؤزگورلوگو چئشیدلي ائتکينليکلرده اؤزَلليکله ده اينسانلارآراسي ایلیشکیلرده-ائيله مده- کيشيلر اوچون بَليرن بير اولاناقدیر. 

  بورادا اينسانسال اولاناقلارا گؤره، اينسانين دَگري نين بيلگيسينه گؤره دوزنله نن ایلیشکیلرله و بونلاري قورومايا ایلیشکین ائيله ملرييله اينسان، ائتيک اؤزگورلوگويله آنيلير. بؤيله جه اؤزگورلوک، دَگرلي ائيله مده بولونما اولاناغي اولاراق گؤرونور. 

  بونا گؤره داشيييجيسي نين کيشي اولدوغو اؤزگورلوک تورونو "اؤزگور کيشي کيمدير"  سوروسويلا بَليرلمک يئرينده اولاجاقدير. داشيييجيسي نين کيشي اولدوغو اؤزگورلوک گؤروشونون بير اؤرنه یي فیلسوف نيچه ده  قارشيميزا چيخار. گئنَل آنلامييلا، نیچه  فلسفه سي نين آنا چيزگيسي کندي چاغينا توپدان بير قارشي چیخیشدا عبارتدیر. گئرچکتن ده نیچه ’ نين بوتون ايسته ديگي چاغينداکي اؤزگورلوک قاورامي و پروبلئم اولاراق اؤزگورلوک عاغيلجيليغا، فلسفه  ديزگلري و تاریخ آخيملارينا و ده چاغينا ائگئمن اولموش تاریخ گؤروشونه قارشي چيخاراق اينساني قورتارماقدیر. بو باخيمدان نیچه ، دوغايا يؤنه ليک اولان سقراط –اؤنجه سي یونان کولتورونو اؤنَمسَر. بورادا فلسفه  ايله تراگئديانين درين ياخينليغي سؤز قونوسودور. آنتيک يونان’ين صنعت آلانينداکي باشاريلاري، گوزلليک، آهنگ و يئتکینليک ايدئاللاي نين ايلهام وئريجي بير سوموتلاشماسيني ايفاده ائدر. "بونا گؤره صنعت، سورَکلي گليشيميني بيري آپوللونياق دیگري ايسه ديونيسياق اولماق اوزره تملده ايکی ضد قودرتين قارشيليقلي ائتکيله شيمينه بورچلودور" (وئست 1998:178-179). آنجاق ديونيسياک عنصورو ياشامين تملينده آغيرليغيني گؤسترير. تراگئديا ياشامين اؤزونده واردير. ياشام، ايچينده بارينديرديغي چلیشکیلردَندير کی اينساني بير طرافدن اؤزگور اولما چاباسينا سوروکلرکن دیگر طرفدن قَدَر و ائوره نين قورولو اولوشو فيکري ايله قارشي قارشييا بوراخیر.  " تراگئديادا اله آلينان اينسان، آلينيازيسي و قرار اؤزگورلوگو ايله باش باشا قالميش تک اينساندير"  (آخارسو 1994ب:131)

  نیچه  دينه شوبهه ايله باخيردی؛ نیته کيم نیچه ’نين آدي، "تانري’نين اؤلومونو اعلان ائدن"  بيلديريسي ايله باتي کولتور و اويقارليغي اوچون ديني اينانجين آرتيق ساوونولاماياجاغي قدر دئژئنئره اولدوغو دوشونجه سييله آنيلير. نیچه  سادجه خيريستييانليقداکي دئييل يئرينه قویولا بیله جک، هر نه قدر دين دوشمانليغيني آيدينلانما’نين اؤزگور دوشونجه سييله پايلاشسا دا، ان آشيري شکلييله تانري’نين يئرينه اينسانا تاپينماغي کئچيرن هومانيزمه داير ائلئشتیريسيني ده عکسيک ائتمئز. (وئست 1998:176-178)

  نیچه ’نين "اؤزگور کيشي" سيندن سؤز آچماق اوچون اؤنجه ليکله اينسان گؤروشونو و اينسانين دَگرلرله اولان ايلگيسينده نیچه ’نين آنتروپولوژيسيني بيلمک گرکمکده دير. بو نؤقطه ده نیچه’نين ياشامين اؤزو و ایچریگی اولاراق گؤسترديگي، عيني اؤنَمده ياشامي جانليليق و ياشامسالليق ايله نیته له يَن "گوج ايسته مي" قاورامي قارشيميزا چیخار. ياشامين آنلاميني "گوج ايسته مي"  اولاراق گؤسترن نیچه  بو يوللا، ياشاما ايستَنجيني داروين’ين ياشاما ساواشي / دوغال آييقلانما تئوريسييله بنزرليگينده دَگرلنديرير و اخلاق گؤروشونون ده تملينده؛ گوجسوزلرين يوخ اولدوغو و گوجلولرينسه يوکسک بير سوي ياراتديقلاري دوشونجه سيندن يولا چیخاراق اينسان ياشامي نين بير باريش و چیخارلارين اورتاقليغي اولاراق گؤرولمه يه جه گيني گؤسترير. بو توردن بير اخلاقا " کؤله اخلاقي" ياراشديرماسيني ياپان و " آنجاق، زامانين اخلاقينا ساواش آچان، اينسانليغي بو ‘کؤله اخلاقي’ندان قورتارماغا اوغراشان نیچه ، اينسانلارا يئني ارَکلر(هدفلر)، يئني دَگرلر گتیرمه يه ده چاليشميشدير؛ ييغين (ایزدیحام) کنديني فدا ائدَرک، يوخ اولاراق ‘اوست اينسان’ي بکله يه جکدير"  (آخارسو 1994ب:134)

  نیچه "بؤيله بويوردو زردوشت " (1885) کیتابيندا، گئرچکليگي دَگرلنديريش طرزلرينه گؤره اوچ آيري اينسان تيپيندن سؤز آچميشدير. سمبوللرله نیته له ديگي بو اوچ تيپ؛ " دَوه اينسان"، "آسلان اينسان" و "چوجوق اي