فارس جبهه میللیچیلری نین تاپیندیقلاری محمد مصدق السلطنه اینگیلیس و آمریکا منافعینه خیدمت ائتمیش فراماسون مو، یوخسا بیر چوخلاری نین خیال ائتدیکلری میللی شخصیت؟

(یازی اهمیتلی اولدوغو اوچون بعضی اسکیکلر گئده ریله رک بیر داها یاییملانماسی مصلحت گؤرونور.)

محمد مصدق السطنه نین شخصیت باخیمیندان کیم اولدوغو و نه ائتدیگینه داییر فراماسون مسلکی نین نه اولدوغونو و ایران ممالیکی محروسه سینده نه زاماندان ایشه باشلادیغینی و نه اوچون اینگیلتره منافعینه ایران ممالیکی محروسه سیندن اولان بیر چوخ فراماسونلارین خیدمت ائتمک مجبوریتینده قالدیقلارینی آچیقلاماق لازیم گؤرونور.

فراماسون

فراماسون اینگلیسچه freemason و آلمانجا Freimaurer "آزاد بنّا، داش یونان ایشچی باشی". freemason دئییمی 18. اینجی چاغدا کیلیسالارا داش یونان ایشچیلره باشچیلیق ائدن و ایش بیلن شخصه وئریلمیش آد ایمیش – ایشچی باشی. بو سؤزون فارسچا فراماسون یازیلماسی اینگیلیسچه اولان واریانتیندا -free سؤزجوگونو آلمانجادا frei- (fray) واریانتی ایله بیر آرایا گتیره رک فارسچا "فرا-" + -ماسون= فراماسون" دئیه اویدورما بیر سؤزجوک اورتایا قویموشلار. اینگیلسچه freemasonry و آلمانجا Freimaurerei " Deismus (لاتینجه dues "الله" سؤزجویونه باغلی) دئیه بیر دونیا گؤروشونو ایچرمکده دیر. بو گؤروشه اساساً دونیانی یارادان وار، آنجاق بو یارادان دونیاداکی باش وئرمیش و وئره جک اولایلارا هئچ بیر اتگی و تأثیری یوخدور. بو گؤروشه اینانان اینسانلارین اولوشدوردوقلاری محفیللر اینگیلیسجه freemasonry و آلمانجا Freimaurerei آدلانار. بو گؤروش صاحابلاری اینسانلارین ذاتی اخلاق دگرلرینه اساسلاناراق بیر اینسانچیل حرکتی اولوشدورمالیدیرلار. دئمک، اینسانلیغین ذاتی اخلاق دگرلرینه اؤنم وئره جکلر دئیه بو محفیللره باغلی اولانلار اؤزلرینی فراماسون "آزاد بنّا (منظور توپلوم اوچوندور)" آدلاندیرمیشلار.  

فراماسونری

یون آیی نین ییرمی دؤردو 1717 ایلینده لندن شهرینده فراماسون محفیللری بیرله شیرکن فرانسه، آلمان مملکتلرینده ده فراماسون محفیللری وار ایمیش. 1717 میلاد ایلینده مودئرن فراماسونلوق لندن شهرینده رسمی بیچیمده اورتایا چیخمیش. او تاریخدن باشلایاراق فراماسونلار یون آیی نین ییرمی دؤردونو "یوحنّا گونو" دئیه بایرام کیمی آغیرلایارلار (عزیزلرلر).

فراماسون محفیلی نین هدفلری:

1.                 آزادلیق: آزادلیق مسئله سی گئرچکلشمه لیدیر (حیاتا کئچمه لیدیر).

2.                 ائشیتلیک (برابرلیک): اینسانلار آراسی صینیف آیریمی یاپیلمادان قانون قارشیسیندا ائشیتلیگه (برابرلیگه) واریلمالیدیر (یئتیشیلمه لیدیر).

3.                 قارداشلیق: امنیت، گوونج، مالی کؤمک، سورون یوکلنمک (مسئولیت داشیماق) و بیر بیرلریله اورتاق دیل تاپماق یولو ایله قارداشلیغا واریلمالیدیر (یئتیشیلمه لیدیر).

4.                 آنلاییش: فعال بیچیمده باشقالارینی ائشیتمگه چالیشماق و دوشونجه آیریلیقلارینا آنلاییش گؤسترمکله آنلاییشا واریلمالیدیر (یئتیشیلمه لیدیر).

5.                 اینسانلیق: اوسته سؤز قونوسو اولان بوتون آنا تمللر اینسانلیق قونوسونو (موضوعسونو) ایچریرلر.

فراماسون محفیلی نین هدفی بو پرینسیپلری گونلوک یاشاییشلاریندا یاشاماق و دونیادا یاخشیلیغی گوجلندیرمکدیر اولمالیدیر.

فراماسون محفیللری نین سیمگه و  علامتی

فراماسون محفیللری نین سیمگه سی پرکار و گؤنیه دن عیبارتدیر. پرکار محفل و فراماسون توپلومونو، گؤنیه ایسه بنّالیغی (فراماسونلارین اؤز توپلوملاریندا اوینایاجاق روللارینی) تمثیل ائدر.

سکی (درجه)

فراماسونلوق 3 سکی یه بؤلونه رک گؤی-یوحنا (ماوی-یوحنا) فراماسونلوغو آدلانار. بو 3 سکی آشاغیداکیلاردیر:

-          اؤیرنجی

-          یولداش

-          اوستاد

فراماسونلوقدا سیلسیله یوکسکلیگی دئییل، شخصیتین گلیشمه سی اوچون گئدیلن یولون اؤلچوتو (اندازه سی) بلیرله نر.

اؤیرنجیلیکده اؤزونو تانیما سورجی بوتونلشر. شخص اؤز یئترسیزلیگی ایله تانیش اولار. بئله لیکله بو یئترسیزلیکلر تانیناراق آرادان قالدیریلار. اؤیرنجی سیمگه سی چیگ داش (خام و یونولمامیش داش) اولاراق قبول اولونموشدور. بللی بیر سورجدن سونرا شخص یولداشلیق (همراه) سکی سینه یوکسله رک آلتی یوزلو داش (سنگ مکعب) سیمگه سینی الده ائتمیش اولار. زامان گئدیشی ایله یولداش اؤزونه حاکیم اولمانی منیمسه یه رک یونولموش اینسالیق معبدینه قویولاجاق داش بیچیمینی آلدیقدان سونرا اوستادلیق سکی (درجه) سینه یوکسلمیش اولار. اوستادلیغین سیمگه سی تابلو (Reißbrett) دئیه تانینمیشدیر. اوستاد گرک اینسان یاشاییشی نین کئچری (فانی و موقتی) اولدوغونو بیله رک هر هانکی بیر معبدی بوتونلشدیره جک اؤز سیمگه سینی اؤرنک (نمونه) ائتمه گه چالیشسین.

فراماسون محفلینده گئییم سیمگه لری

1. فیته (لنگ)
2. بویون آسقی سی (آویز گردن)
3. الجک (دستکش)

اوسته کی شکیل 18 اینجی چاغدا فراماسونلوق محفلی نین عضو قبول ائتمه تؤرنلریندن (مراسیملریندن) بیر  اؤرنکدیر.

اوسته کی گئییملره بنزر گئییملردن شکیللر ایران ممالیکی محروسه سینده کی فراماسونری محفللرینه باغلی اولان شخصیتلردن ده اسماعیل رائین حاضیرلایاراق اؤز کیتابلاریندا سرگیله میشدیر. اونلاردان ان قاباریق اولان شکیل سید جمال الدین اسد آبادی ذات عالیدندیر.

سیاست

حزب سیاستی یئریتمک، مذهب یوخسا میللیتلر اوزره قارشی دورما یاراتماق و اختلاف سالماق فراماسونلوق اؤیرنیمینه گؤره یاساق ساییلار. بو قاداغا فراماسونلوغون اسکی قانونلاریندا دا یازیلی اولاراق ایفاده اولونموشدور. فراماسونلوغون اسکی قانونلاری لندن شهری نین بؤیوک محفلی طرفیندن James Anderson واسیطه سی ایله حاضیرلانمیش و 1723 ایلینده یایینلانمیش و بوگونه دک بوتون فراماسون محفللری نین اساس قانونو ساییلار. عضولره خیطاب اولاراق اساسنامه لرده اوخویوروق:

"...یارالاما عملی و آزاد دانیشمانین قارشیسی آلینما احتیمالی اولارسا، سیز گرک هئچ نه ائدیب، دئمه یه سینیز. دئمک، بو عمل بیزیم بیرلیگیمیز اوچون ضررلی اولاراق بیزی هدفیمیزدن اوزاق سالابیلر. بو ندنلره (سببلره) گؤره محفلده مذهب، میللت و سیاست اوزره قارشی دورما یاراتماغا ایجازه وئریلمیر"(1).

ایران ممالیکی محروسه سینده کی فراماسون محفللری

ایران ممالیکی محروسه سینده فراماسونلوغون تملینی قویماغا چالیشان میرزا  ملکم خان، ایصفهاندا دوغولموش و داش یونان ائرمنی یعقوبون اوغلو اولموش. ملکم فرانسه مملکتینده درسینی اوخودوقدان سونرا ایران ممالیکی محروسه سینه گئری دؤنه رک قانون آدلی درگینی یایینلاماغا باشلامیش. ملکم "مجمع آدمیت" آدلی فراماسون محفلی نین قوروجولاریندان اولموش. چوخ زامان کئچمه دن بو محفلین فعالیتی دوردورولموش. "مجمع آدمیت" محفلی نین آردینجا "جامع آدمیت"  آدلی فراماسون محفلی عباسقلی خان (میرزه ملکم خانین مریدی) طرفیندن قورولاراق محفلین ایچریسینده فراماسونلوغا ضید اولان داورانیشلار سونوجوندا بو محفل ده 1325 ه.ق تاریخینده فعالیتینی دوردورموش. بو محفله فتح الله خان اکبر، عبدالحسین خان سردار محیی، ابولفضل میرزا عضدالسطان و محمد مصدق السطنه و ساییره عضو اولموشلار.

اوسته گؤروندوگو کیمی ایران ممالیکی محروسه سینده کی فراماسون محفللری فراماسونلوق قانونلارینی چئینه یه رک فراماسونلوقدان اؤزلری اوچون بیر مصونیت وسیله سی کیمی فایدالانماغا چالیشمیشلار. بو دا اؤزلویونده اولمامیش. اونلار خاریجده کی فراماسون محفللرینی اؤزلری اوچون بیر لوبی کیمی قوللانماغا دوشوندوکلری اوچون اؤزلری ده ایستر ایستمز او لوبیلر اولان خاریجی مملکتلرین عامیلینه چئوریلمیشلر دئیه دوشونمه لی ییک. بو مسئله یالنیز فراماسونلوق اوچون دئییل، ایسلامدان عبا اوغورلایان ماللالارین دا سایی آز دئییل.

اوسته کی محفللری ایزله گن سونراکی محفللر ایسه خاریجی لوبیلر و خاریجی دؤلتلردن آسیلی اولدوقلاری اوچون گیزلی و یئرلی آلتی محفیللر ماهیتی نی الده ائتمیشلر. آشاغیدا محمد مصدق السلطنه نی ده نئجه بو فراماسونلوق مصونیتیندن یانلیش فایدالاندیغینی آچیق شکیلده گؤسترمگه چالیشاجاییق. ایندیسه زامان کئچمه دن محمد مصدقی ایزلمگه داوام ائدک.

محمد مصدق نئجه فراماسون محفلی ایله تانیش اولموش مسئله سی

مصدقین خانیمی، ملکم خان لوژونا (محفلینه) باغلی اولان میرزین العابدین آغانین قیزیدیر. سیدحسین امامی، تهران امام جمعه سی، مصدقین خانیمی نین قارداش اوغلوسو دا فراماسون محفلی نین رئیسلریندن بیری ساییلیرمیش. مصدقین باجی سی اری، عضدالسلطان دا فراماسون تشکیلاتینا باغلی اولموش و محمد مصدقی "آدمیت" لوژو ایله تانیش ائتمیش. مصدق بو واسیطه ایله شاهزاده فرمانفرما، اینگیلیسلرین ال آلتیلاریلا ایلیشگی قورماغا چالیشمیش. حسین فاطمی نی نظردن قیراغا قویارساق، پهلوی شاهلاری زامانی وزارت پوستلاریندا اوتوران ذاتلارین اکثریتی فراماسون اولموشلار.

مصدق تیر آیی نین اونو 1286 تاریخینده 25 یاشیندا مشروطیت فرمانی صادیر اولدوقدان بیر ایل سونرا اینگیلتره محفلی نین قولو اولان "آدمیت" فراماسونلوق محفلینه عضو اولاراق قارشیدا گؤردویونوز آندنامه یه قول چکمیش. بو مسئله یه آیدینلیق گتیرمک اوچون و بیر چوخ آیریلاری نین دا کئچمیشده اینگیلیس سؤمورگه چیلیگی قارشیسیندا سوسدوقلارینا داییر اسماعیل رائین یازدیغی 4 جیلیدلیک کیتابلاری گؤزدن کئچیرمک لازیم گؤرونور. اورادا بو ذاتلارین مأموریتلری سونا چاتدیقدان و دونیالارینی دگیشدیکلریندن سونرا اونلار اوزره بیلگی و معلوماتلار وئریلمیشدیر. حیاتدا اولان اینگیلیس فراماسونریسینه باغلی اولان ذاتلار اوزره ایسه اونلارین مصونیتلری قورونماسی اوچون بیلگی و معلومات وئریلمه میشدیر. بو مسئله یه اسماعیل رائین کیتابلاری نین بیرینجی جیلیدینده یئترلی ایضاحات وئرمگه چالیشمیشدیر (2). اوسته کی آندنامه محمد مصدقین "آدمیت" آدلی فراماسون محفلینه عضو اولدوغونو سرگیله مکده دیر (3).

بو محفلین قوروجوسو میرزا عباسقلی خان آدمیت، میرزا ملکم خانین یانچیسی (طرفداری)  اولموشدور. مصدق کیچیک ایستیبداد (استبداد صغیر) زامانی "اینسانیت" محفلینه عضو اولارکن محمدعلی شاها باغلی دؤولت شوراسینا دا عضو اولموش و اؤز جان و مالینی قوروسون دئیه اینگیلیستانین ائلچیلیگی نین منشی سی ایله ده ایلیشگیلرینی سوردورمه گه چالیشمیش. محمدعلی شاه مجلیسی توپا باغلیقدان سونرا مصدق اونون مشاویرلریندن اولموش. بئله لیکله محمدعلی شاهین اجازه سی ایله1287 شمسی ایلینده آوروپایا تحصیل آلماغا گئتمیش. مصدق ایران ممالیکی محروسه سینه گئری دؤندوکدن سونرا احمد قوام السلطنه مالیه وزیری اولارکن اونا معاوینلیک ائتمیش، سونرا فارس ولایتینه والی اولارکن ایران ممالیکی محروسه سی نین گونئیینده کی اینگیلیس دؤلت مأمورلاری ایله دوستلوق ائتمه گه باشلامیش. بئله لیکله مشیرالدوله اونو وظیفه سیندن اوزاقلاتماق ایسترکن اینگیلیس کونسولو و منطقه ده کی اینگیلیس پولیسی نین باشچیسی اینگیلتره نین تهرانداکی بؤیوک ائلچیلیگیندن مصدقین فارس ولایتینده والی قالماسی اوچون واسیطه چی اولماسینی ایسته میش. میستئر نورمان، اینگیلیس بؤیوک ائلچیسی نین نوامبر آیی نین دؤردو 1920 تاریخینده ایران ممالیکی محروسه سی حاکیمیت باشچیلیغینا یازدیغی مکتوبدان اوخویوروق:

"... فدايت‏شوم ‏پس از استعلام از صحت مزاج و تقديم ارادت زحمت‏مى‏دهد كه از قرار تلگرافى كه كنسول انگليس مقيم ‏شيراز مخابره كرده‏اند آقاى مصدق‏السلطنه از سقوط كابينه قبلى و تشكيل كابينه جديد قدرى مضطربند كه‏مبادا اين كابينه در مواقع لازم همراهى و مساعدت‏مقتضى از ايشان ننمايند و گويا خيال استعفا دارند. ازقرار راپورتهايى كه از كنسول انگليس در شيراز مى‏رسدحكومت معظم له در شيراز خيلى رضايت‏بخش بوده ‏اگر حضرت اشرف صلاح بدانند بد نيست كه دوستانه‏تلگرافى به معزى اليه مخابره فرموده خواهش كنيد كه ‏به حكومت‏خود باقى بوده و از اين خيال منصرف شوند. ايام شوكت مستدام باد، مستر نورمان" (4).

مصدق بو دؤنمده اینگیلیسلر ایله مخالفت دئییل، اونلارین منطقه ده کی سؤمورگه چی حضورو ایله ده هئچ بیر مخالفت ائتمه دیگی نین یانی سیرا اونلاری یاخشی و متمدن اینسان دئیه قلمه آلمیش. مصدق اون دؤردونجو مجلیسده تهراندا میللت وکیلی اولارکن اینگیلیسلر اوزره بو ایفاده لری سرگیله میش:

"... من مامورين بسيار شريف و وطن‏دوست ازانگلستان ديده‏ام. من مذاكراتى در شيراز و در تهران بااينها دارم. ديگر از اشخاصى كه من هرگز فراموش‏نمى‏كنم و هيچوقت مراحم و محبتهاى او را از نظر دور نمى‏كنم سرپرستى لورن وزير مختار انگليس است كه‏حقيقتا مرد بزرگ و وطن‏پرستى است كه هر وقت من را مى‏ديد و من راجع به مملكتم با او صحبت مى‏كردم و ازمصالح ايران به او نظرياتى مى‏گفتم مى‏گفت من به شما تحسين مى‏كنم كه شما وطن خود را دوست دارى" (5).

اوسته کی آدرئسده کی سسلنن مقاملار اؤزونو تبلیغ ائتمه نین یانی سیرا مصونیت آلتیندا اولدوغونو دا حاکیمیت داییره لرینه بیر داها ائشیتدیرمک مقصدی گودورموش دئیه دوشونمه لی ییک.

مصدق رضاخانین حاکیمیت چئوریلیشی ایله مخالفت و اؤز ایشیندن اوزاقلاشماق و ساکیت قالماق دئییل، بیر فعال عنصر کیمی یئنیدن سیستیمه گیره رک رضاشاه زامانی قوام سلطنه حاکیمیت باشچیسی اولارکن خورداد آیی نین ییرمی دؤردو 1302 ایلینده خاریجی ایشلر ناظیرلیگی پوستونو اؤز عهده سینه آلمیش (6). بونلارین یانی سیرا ایران ممالیکی محروسه سی نین ائتنیک بؤلگه لرینده کی چتینلیکلری آرادان قالدیرماق اوچون رضاخان، سردار سپه نین حیمایتی ایله آذربایجان والیسی اولاراق 28 بهمن 1300 تاریخینده لاهوتی قیامینی قان دنیزینده بوغماغا چالیشمیش (7). رضاخان حاکیمیت باشقانی (نخست وزیر) اولماق ایسترکن مصدق مجلیسین بئشینجی دؤنمینده میللت وکیلی اولاراق رضاخانین باشقانلیغی نی اونایلایاراق (تأیید ائده رک) اونلا امکداشلیق ائدر (8) و 8 مشاوردن بیری اولاراق رضاخانا اؤز حاکیمیتینی تثبیت ائتمک و بوتون قوشون بیرلیکلری نین باشقانلیغینی الده ائتمک اوچون 26 بهمن‏1303 تاریخینده اونا مشاورلیک ائتمیش (9). یئری گلمیشکن دئییلمه لیدیر: مصدق ایجتماعیتی آلداتماق اوچون اؤزونو اینگیلیس حاکیمیتینه مخالیف گؤسترمگه چالیشسا دا اینگیلیس و رضاخان علیهینه هئچ بیر آددیم آتمامیش. بئله لیکله زامان گئدیشی ایله رضاخان دیکتاتورلوغو قوام السلطنه، وثوق الدوله، سردار اسعد، شیخ خزعل و حتی مصدقی سیاست صحنه سیدن اوزاقلاتسا دا، مصدقین توخونمازلیغی اؤز وارلیغینی قوروموش. بئله لیکله مصدق دؤنه دؤنه خاریجی اؤلکه لره مسافرت ائتمیش حتی دؤولت رئیسلیگیندن رضاخان آذر آیی نین اون اوچو 1319 ایلینده  متین دفتری نی اوزاقلاتماق ایسترکن اینگیلیستان دؤولتی نین عامیلی اولان سوئیسلی ائرنئست پرون نون کؤمگی ایله مصدق متین دفتری نین پوستونو قورویا بیلمیش خبری ده تاریخده ثبت اولموش گؤرونور (10).

مصدق اینگیلتره نین دارسی شیرکتی ایله تهران حاکیمیتی آراسیندا "قرارداد نفت جنوب" آدلی آنلاشمانی نظره آلمایاراق اینگیلتره یه خوش خیدمتلیک ائدیم دئیه اینگیلیسلره رقیب چیخمیش سؤیئتلر بیرلیگینه قوزئی نفتی (نفت شمال) نین امتیازینی قاپدیرماماق اوچون  تهران دؤولتی مجلیسسیز خاریجی دؤولتلره هئچ بیر امتیاز وئرمه حاققی اولماسین طرحی نی میللی شورا مجلیسینه، شورا مجلیسی نین اون دؤردونجو دؤنمینده، تکلیفی ائتمیش. بیلیندیگی کیمی مصدقچیلر بو مسئله نی اؤزلری اوچون بؤیوک بیر افتخار حئساب ائدیرلر. بئله لیکله، بو ذاتلار 1933-اونجو ایل اینگیلتره دؤولتی ایله تهران آراسیندا باغلانمیش نفت آنلاشمالارینی گؤرمزدن حرکت ائدیرلر. او آنلاشمالارا اساساً اینگیلتره ایران نفتی اوزره بؤیوک امتیازا مالیک اولموش. یالنیز نفت قایناقلاریندان فایدالانماق دئییل، نفت شیرکتی واسیطه سی ایله اینگیلتره ایران ممالیکی محروسه سینده دؤولت ایچره دؤولت یاراتماغی حیاتا کئچیرمه گه چالیشمیش. ایران ممالیکی محروسه سی نین متفق دؤلتلر واسیطه سی ایله ایشغال ائدیلدیگینی، آمریکا نفت شیرکتلری (11) و سؤیئتلر بیرلیگی نی نفت اوزره رقیب دئیه اینگیلتره قارشیسیندا اورتایا چیخدیقلارینی نظره آلارساق، سؤیئتلر بیرلیگی و آمریکا شیرکتلرینه نفت امتیازی تانیماق اینگیلتره نین نفت اینحیصارچیلیغینی خطره سالاجاق بیر مسئله کیمی ایران ممالیکی محروسه سینده سورقو و سوآل آلتینا آلینیرمیش. مصدق و مجلیسین چوخو اینگیلتره مئییللی اولدوقلاری اوچون مصدق تکلیف ائتدیگی طرح (نفت امتییازینی مجلیس واسیطه سی ایله باشقا بیر دؤولته وئرمه مسئله سی) اینگیلتره ایستعماری نین کؤنلونجه اولموشدور دئیه دوشونمه لی ییک. آنجاق بو تکلیفین عکسینه اولاراق غلامحسین رحیمیان قوچان میللت وکیلی اینگیلتره یه وئریلمیش نفت ایمتیازی نین لغو ائدیلمه سینی مجلیسه تکلیف ائتدیکده محمد مصدق بو تکلیفی ایمضا ائتمکدن بویون قاچیراراق بو قراردادی "بین المللی قرارداد" آدلاندیراراق لغو اولونماسینی ایمکانسیز قلمه آلماغا چالیشاراق غلامحسین رحیمیانین "لغو قرارداد نفت جنوب" آدلی تکلیفینی اثردن سالماغا چالیشمیش (12).

هژیرین فداییان ایسلام آدلی قوروپ طرفیندن تئرور اولماسی نتیجه سینده کاشانی، خلیل طهماسب، بقائی توتولوب دوستاغا آتیلارکن محمد مصدق احمد آباد کندینه ظاهیرده سورگون ائدیلمه سینه باخمایاراق چوخ زامان چکمه دن تهرانا گئری دؤنه رک مجلیسه یول تاپدیقدان سونرا آیت الله کاشانی طرفیندن یازیلمیش مکتوبو، نفت هئچ بیر خاریجی مملکت دئییل، ایرانا عایید اولماسینا داییر مجلیسده قرائت ائتمیش. اوسته گؤروندوگو کیمی بو مصونیتی محمد مصدقه یارادان اونون فراماسون اولدوغو اولموشدور.  بئله لیکله چوخ زامان کئچمه دن مصدق فارس ولایتینده اینگیلتره کؤمگی ایله والی قالدیغی کیمی مجلیسده کی عامیللر واسیطه سی ایله ده نفت کمیسیونو رئیسلیگی نین عضولوگونه سئچیلمیش مسئله سی اورتایا چیخیر (یئری گلمیشکن دئییلمه لیدیر: تیر آیی نین اوتوزو 1330 تاریخی نین سونراکی گونلرینه دک کاشانی و مصدق آراسیندا هئچ بیر اینجیکلیک و ناراحاتلیق اولمامیش. مصدق گیزلیجه شاهی مسافرته گؤندرمک ایسترکن کاشانی بو مسئله یه ناراحات اولاراق مصدق علیهینه اعتیراض میتینگلری دوزنلتمیش).

اوسته سؤز قونوسو اولان نفت کمیسیونو زامان گئدیشی ایله نفتین میللی اولما طرحینی مجلیسه تقدیم ائده رک بو مسئله میللی شورا مجلیسی و سنا مجلیسی طرفیندن قبول اولونموشدور (بو مسئله اینگیلتره نین یاخین و اورتا دوغودا تأثیری نین آزالماسی و ایکینجی تازا نفس گوجون، آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین، بؤلگه ده ماراق داییره لری نین گئنیشلنمه سی ایله ایضاح ائدیلمه لیدیر). دئمک، فارس جبهه میللیچیلری نین مصدق آدینا نفتین میللی اولماسی اوزره هالای هیرنا، قاوالا قاچدی و توز کولک یولا سالمالاری و بو مسئله قارشیسیندا ایجتماعیتین سوسماسی بیر یاندان فارس جبهه میللیچیلری نین شیاد اولمالاری، آیری بیر یاندان ایران ممالیکی محروسه سینده کی توپلوملارین بو کئچمیش تاریخی اولایلاردان خبرسیز قالماسی نین یانی سیرا هانکی آشامادا بو اولایلارین باش وئرمه لری نین آچیق گؤسترگه سی ساییلمالیدیر.

نفتین سؤزده میللی اولما و یا "الغای قرارداد نفت جنوب" مسئله سی بیرینجی دفعه محمد ساعد ماراغالی حکومتی و سونرا غلامحسین رحیمیان (قوچان میللت وکیلی) طرفیندن اورتایا آتیلماسی نین آلتینی چیزماق اینگیلتره نین بؤلگه ده کی موقعیتی نین ضعیفله دیگینی و بئله لیکله نفتین میللی اولما فیکیری محمد مصدقه دئییل، اوسته کی ذاتلارا عایید اولدوغونو گؤسترمیش اولار دئیه دوشونه لی ییک.

نفت امتیازینی اینگلیسلردن گئر آلماق و زامان گئدیشی ایله آمریکالیلارا وئرمک فیکری بیرینجی دفعه محمد ساعد ماراغالی حکومتی طرفیندن اورتایا قویولموش. بو مسئله ده محمد سعید ماراغالی اؤز باشینا دئییل، آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین بؤلگه ده نفوذونون آرتماسینی گؤرن اینگیلتره مقاملاری بو قناعته گله رک بو مسئله نی محمد ساعد مراغالی حکومتینه ائشیتدیرمیشلر دئیه قبول ائتمک اولار. محمد ساعد ماراغالی بو مسئله نی "تحریم مذاکرات نفت" باشلیغی ایله اورتایا آتمیش. غلامحسین رحیمیان، قوچان میللت وکیلی خاریجی شیرکتلره وئریلمیش نفت امتییازی نی "الغای قرارداد نفت جنوب" باشلیغی آلتیندا تهران نین میللی مجلیسینه تسلیم ائده رک بو طرحین قبول اولماسینی ایسته میش. طرح بئله ایفاده اولونورموش:

" ماده واحده مجلس شورای ملی ایران اعتبار نفت جنوب را که در دوره استبداد به شرکت دارسی واگذار شده و در موقع دیکتاتوری آن را نیز تمدید و تجدید نمودند به موجب این قانون الغاء می‌نماید".

محمد مصدق ایسه میللت وکیلی اولاراق بو تکلیفی زامانیندا قبول ائتمکدن و قول چکمه سیندن بویون قاچیرمیش (13).

مصدق اینگیلتره یانلی عملینی او زامانکی مطبوعاتدا بئله توجیه ائتمگه چالیشمیش:

"در جواب آن‌هایی که اعتراض می‌کنند چرا طرح قانونی الغایی قرارداد جنوب را امضاء نکرده‌ام عرض می‌نمایم که تصویبات مجلس بر دو قسم است ایقاع و عقد و قسمت مهم تصویبات مجلس ایقاعات است نظر بر این‌که هر قراردادی 2 طرف دارد و به ایجاب و قبول طرفین منعقد می‌شود لذا تا طرفین رضایت به الغاء ندهند قرارداد ملغی نمی‌شود و نویسنده محترمی که در یکی از روزنامه‌ها اظهار عقیده می‌کند همان‌طور که مجلس قانون فروش املاک موقوفه را ملغی کرد همان‌طور هم می‌تواند قرارداد شرکت نفت انگلیس و ایران را الغاء کند، قیاس مع‌الفارق است مجلس نمی‌تواند قانونی را که ارزش و اعتبار عهود بین‌المللی دارد بدون مطالعه و فکر و به‌دست آوردن راه قانونی الغاء نماید"(14).

تاریخی قایناقلاری دریندن ایزله دیکده و بؤلگه ده کی اولایلار اوزره دوراقلادیقدا سؤزده نفتین میللی اولما مسئله سی آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین یاخین و اورتا دوغودا حوضوری نین آرتماسی و اینگیلتره نین بو بؤلگه ده نفوذی نین آزالماسی و سؤیئتلر بیرلیگینه ایران ممالیکی محروسه سی نی بو دؤلتلرین نفوذ داییره سی اولماق ایستمدیکلری ایله ایضاح ائدیلمه لیدیر.

اینگیلتره طمع دیشینی ایران ممالیکی محروسه سیندن چکدیکدن سونرا محمد مصدق حکومت باشینا گتیریله رک جبهه میللی عضولری ایله مشورت ائتمه دن وزیرلری نین بیر چوخونو کئچمیشده کی حاکیمیت آداملاریندان سئچه رک حکومت پروقرامیندا آشاغیداکی بندلره ده یئر وئرمیش:

"1- اجراى قانون ملى شدن صنعت نفت در سراسركشور (كه قبلا تصويب شده بود)

2- اصلاح قانون انتخابات مجلس شوراى ملى وشهرداريها" (15).

مصدق حاکیمیتده اؤز موقعیتینی برکیتمک اوچون زامانیندا رضا خانا ائتدیگی کؤمک یئرینه عوضلیک اونون اوغلو محمدرضادان اوماراق ساواش وزیرلیک پوستونو محمدرضادان ایستمگه قالخارکن محمدرضانین بو مسئله ایله راضیلاشماماسی محمد مصدقی بوجاغا سیخیشدیراراق اونو ایستعفا ائتمک معذوریتینه زورلامیش. بئله لیکله مصدق حاکیمیت باشقانلیغیندان اوزاقلاشاراق مجلیس قوام سلطنه یه گوونج سسی (رأی اعتماد) وئرمکله قوام حاکیمیتی اله آلمیش. بونلارا باخمایاراق مصدق آیت الله کاشانی نین قولتوغونا سیغیناراق بیر چوخ شهرلرده مصدقی دستکله مک اوچون گؤستریلر یولا سالینمیش. بئله لیکله تیر آیی نین اوتوزوندا باش وئرمیش اولایلار سونوجوندا شاه قوام سلطنه نی ایشدن اوزاقلاداراق مصدقی حاکیمیت باشینا گتیرمک زوروندا قالمیش. مصدق حکومت باشچیسی اولدوقدان بیر موددت سونرا شاها گیزلی (محرمانه!!) سفر دوزنله دیگی اوچون بو عمل آیت الله کاشانی نین اعتیراضی ایله اوزله شه رک بیر چوخ شهرلرده مصدق حکومتی علیهینه اعتیراض نماییشلری دوزنلنمیش (16). بئله لیکله مصدق ایله آیت الله کاشانی نین ده قارداشلیغی چایین اوتاییندا قالارکن شاه مسافیرت ائتمگه گؤز یوممالی اولموش. چوخ زامان کئچمه دن آبان آیی نین اون بئشی، 1330 (1951) تاریخینده تيمسار مزّينی محمد مصدّقین سئچیلمیشی و پوستا قویولموشو شعبان جعفری آدلینی (فارس جبهه میللیچیلری "شعبان بی مخ" آدلاندیردیقلاری ذات عالینی) ایشه آلدیرمیش. او سنده اساساً اوخویوروق:

" اداره، دائره، شعبه، رونوشت، گزارش مورخ ۲۰/۸/۳۰، وزارت کشور،
شهربانی کل کشور
محترماً به عرض عالی می رساند، تيمسار سرتيپ نخعی، رياست ادارهء انتظامی و سرکلانتری اظهار می نمايد که تيمسار معظم رياست شهربانی کل کشور، مقرّر فرمودند از تاريخ ۱۵ آبان ماه ۱۳۳۰ شعبان جعفری با ماهی سه هزار ريال حقوق از اعتبار محرمانه استخدام گردد. برای استحضار خاطر مبارک، گزارش عرض تا هر نوع امر و مقرر فرمائيد اطاعت گردد.
رئيس ادارهء حسابداری محرمانه: خدائی"(17).  

دئمک، یازیلی قایناقلارا اساساً شعبان جعفری 1330 (1951) تاریخینده محمد مصدق دؤولتی نین خیدمتینه آلینمیش زامانینا گؤره مصدقین مخالیفلرینی ازمکده، اؤرنک اولاراق آذر آیی نین اون دؤردو 1330 (1951) تاریخینده  "فرمان"، "داد"، "آتش"، "سیاسی" و "طلوع" آدلی درگی و قزته لری هوجوما معروض قویماقدا الیندن گلدیگینی اسیرگه مه میشدیر. بو اولایلاردان سونرا 21 درگی و قازئته مدیرلری شغلی امنیتلری یوخدور دئیه "شورا و سینا مجلیسلرینه" گئده رک اعتیراض اوتورومونا باشلامیشلار (18). مصدق حاکیمیتی نین بو عمللری نین هامیسی دونیا چاپیندا و ایران ممالیکی محروسه سینده بیر حاکیمیت چئوریلیشی سیناریوسونا برائت قازاندیرما فاکتورو کیمی دگرلندیریلمیش دئیه دوشونمه لی ییک. جمال امامی میللت وکیلی آذر آیی نین اون دوقوزو 1330 تاریخینده شورا مجلیسینده بو مسئله یه بئله یاناشمیش:

"اين، تيمسار سرتيپ شعبان بی مخ است که خانهء مردم را غارت می کرده است و در مقابل اين خدمات با ماهی ۳۰۰۰ ريال در شهربانی استخدام شده است ... روزنامه های طلوع، داد، سياسی، فرمان، جانسپاران و آتش که توده ای نيستند و با حزب توده مبارزه می کردند، آنها هم غارت شده اند ... پس بگوئيد هر کس با دولت ما مخالف است يا موافق نيست يا تنقيد می کند با او مبارزه می کنيم و او را غارت می کنيم ...."(19).

اوسته گؤروندوگو و آشاغیدا دا گؤره جه گیمیز دک محمد مصدق آلدیغی مأموریتی اساسیندا آددیم آددیم ایلریله مه گه چالیشمیش. بونلارا باخمایاراق مجلیس طرفیندن مصدق، کاشانی و  محمد رضا شاه آرالارینداکی قارشی دورمانی یولونا قویماق اوچون بیر هئیت مأمور اولموش. بو هئیتین آلدیغی قرارا اساساً شاهین سیاست زمینه سینده دخالت حقی اولمامالی ایمیش (20). بونا باخمایاراق مصدق و مخالیفلری آراسیندا اولان اختلافلار نتیجه سینده مجلیسده کی مصدقچیلر پوستلارینی یئره قویاراق مجلیسی باغلاماغا زورلامیشلار (21). بئله لیکله چوخ زامان کئچمه دن مصدق مجلیسی رسمی شکیلده باغلاماق قراری آلمیش. مصدغین مجلیسی باغلاماسی و مجلیسین اولمادیغیندان شاه فایدالاناراق مصدقی بیر بویوروقلا حاکیمیتدن اوزاقلاتماقلا زاهدی نی حکومت باشقانی ائده رک سرهنگ نصیری وسیله سی ایله مصدغین حاکیمیتدن اوزاقلاشماسینی اونا بیلدیرمیش (22). مصدق ایسه نصرینی توتدوروب و دوستاق ائتدیرمیش. بئله لیکله شاه ائتدیگی قانونسوزلوق عجوباتیندان میللت قارشیسیندا جاواب وئرمه قابیلیتینده اولمادیغی اوچون مملکتی ترک ائده رک اویناناجاق سیناریو واسیطه سی ایله مصدقی حاکیمیتدن اوزاقلاتماق اوچون مسئولیتی مصدغین کئچمیشده حاکیمیت کابینه سینده اولان سرهنگ زاهدی یه وئرمه لی اولموش. مصدق ایسه بیر بیلدیریش واسیطه سی ایله حاکیمیت چئوریلیشی اولدوغونو ایجتماعیته بیلدیره رک ایستعفا ائتمه گن مجلیس عضولرینی ده توتدورموش (23). آیت الله کاشانی ایسه بیر مکتوب واسیطه سی ایله بو اویناناجاق سیناریونو، ایکینجی بیر حاکیمیت چئوریلیشی دئیه زاهدی واسیطه سی ایله باش وئره جه گینی، مصدقه بیلدیرمه گه چالیشمیش. یئری گلمیشکن آیت الله کاشانی نین محمد مصدقه یازدیغی مکتوبونو نظردن کئچیرک، اوخویوروق:

" حضرت نخست‌وزير معظم جناب آقای دکتر محمد مصدق دام‌ اقباله

عرض می‌شود گرچه امکانی برای عرايضم نمانده ولی صلاح دين و ملت برای اين خادم اسلام بالاتر از احساسات شخصی است و عليرغم غرض‌ورزی‌ها و بوق و کرنای تبليغات شما خودتا بهتر از هر کس می‌دانيد که هم و غمم در نگهداری دولت جنابعالی است که خودتان به بقای آن مايل نيستيد از تجربيات روی کار آمدن قوام و لجبازی‌های اخير بر من مسلم است که می‌خواهيد مانند سی‌ام تير کذايی يکبار ديگر ملت را، تنها گذاشته و قهرمانانه برويد. حرف اينجانب را در خصوص اصرارم در عدم اجرای رفرندام نشنيديد و مرا لکه حيض کرديد. خانه‌ام را سنگ‌باران و ياران و فرزندانم را زندانی فرموديد و مجلس را که ترس داشتيد شما را ببرد بستيد و حالا نه مجلسی هست و نه تکيه‌گاهی برای اين ملت گذاشته‌ايد. "زاهدی" را که من با زحمت در مجلس تحت نظر و قابل کنترل نگاه داشته بودم با لطايف‌الحيل خارج کرديد و حالا همانطور که واضح بوده درصدد باصطلاح کودتا است. اگر نقشه شما نيست که مانند سی‌ام تير عقب‌نشينی کنيد و به ظاهر قهرمان زمان بمانيد و اگر حدس و نظر من صحيح نيست که همان‌طوری که در آخرين ملاقاتم در دزاشيب به شما گفتم و به "هندرسن" هم گوشزد کردم که آمريکا ما را با در گرفتن –نفت- از انگليسی‌ها کمک کرد و حالا به دست جنابعالی بصورت ملی و دنيا پسندی می‌خواهد اين ثروت ما را به چنگ آورد و اگر واقعاً با ديپلماسی نمی‌خواهيد کنار برويد اين نامه من سندی در تاريخ ايران خواهد بود که من شما را با وجود همه‌ی بدی‌های خصوصی‌تان نسبت به خودم از وقوع حتمی يک کودتا وسيل زاهدی که مطابق با نقشه خود شما است آگاه کردم که فردا جای هيچگونه عذر موجهی نباشد اگر براستی در اين نکته اشتباه کنم با اظهار تمايل شما سيد مصطفی و ناصرخان قشقايی را برای مذاکره خدمت می‌فرستم خدا به همه‌ی ما رحم فرمايد: ايا بکام باد، سيد ابوالقاسم کاشانی". اوسته کی مکتوب مرداد آیی نین ایرمی یئدیسی 1332 تاریخینده محمد مصدقه تسلیم اولموش (24). محمد مصدق ایسه کاشانی حضرتلرینه بئله جاواب وئرمیش: "مستحضر به پشتیبانی ملت هستم"(25).

بوگون الده اولان قایناقلارا اساساً و کئچمیشده  آمریکا خاریجی ایشلر ناظیری اولان ماکدلاین آلبرایت خانیمین آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری طرفیندن محمد مصدق علیهینه حاکیمیت چئوریشیلی اولدوغونو  وورقولادیغینی دا بو مسئله یه اکله یه رک بو مسئله یالنیز مصدق علیهینه حاکیمیت چئوریلیشلی دئییل، سؤیئتلر بیرلیگی نین ایران ممالیکی محروسه سیندن الینی کسمک ائله جه ده قوشوندا اؤزونه یئر آچمیش توده افسرلری و  توده پارتیسی علیهینه اوینانمیش بیر سیناریو اولدوغونو قبول ائتمک اولار. بو نقشه و عملیاتین آدی سیا تشکیلاتینداکی سنده لره اساساً TPAJAX آدلانمیش. TP توده پارتیسی نین قیساتمیشیدیر.  مارک گازیورسکی نین فیکیرلرینه اساساً سیا تشکیلاتی نین نقشه سی توده پارتیسینی ایران ممالیکی محروسه سیندن سیلمک ماهیتی داشیمیش (26). سؤزده حاکیمیت چئوریلیشی اولدوقدان سونرا مصدق و دوستلاری اؤزلرینی تهرانداکی نیظامی گوج ایداره (فرماندار نظامی) سینه تسلیم ائتدیکدن سونرا زاهدی مصدق و دوستلاری ایله اولدوقجا دوستلوق اساسیندا حرکت ائتمیش. غلامحسین صدیقی (مصدق دؤولتی نین مملکت وزیری و اونون سون زامانلارا دک دوستو) بو یاناشمالار اوزره یازیر یازیر:

"در فرمانداری نظامی، سرلشگر زاهدی «پيش آمد و به آقای دکتر مصدّق سلام کرد و دست داد و گفت: « من خيلی متأسفم که شما را در اينجا می بينم، حالا بفرمائيد در اطاقی که حاضر شده است، استراحت بفرمائيد» ... سپس رو به ما کرد و گفت: « آقايان هم فعلاً بفرمائيد يک چائی ميل کنيد تا بعداً» ... و با ما دست داد و ما به راه افتاديم ... از پلکان پائين آمديم، سرلشگر نادر باتمانقليچ [که در ۲۵ مرداد توسط مصدّق دستگير و زندانی شده بود] بازوی آقای دکتر مصدّق را گرفته بود، هنگامی که خواستيم سوار ماشين شويم، شخصی، با صدای بلند، بر ضد ما شروع به سخنگوئی و شعاردهی کرد. سرلشگر باتمانقليچ با اخم و تَشَر (خطاب به شعار دهنده) گفت: خفه شو! پدر سوخته! ... سرلشگر باتمانقليچ که آقای دکتر مصدّق را به اطاق رسانيد، برگشت و به ما گفت: « وسايل راحت آقايان فراهم خواهد شد. هر کدام از آقايان هر چه می خواهيد بفرمائيد بياورند» و بعد رو به من کرد و گفت: با آقای دکتر صديقی هم که قوم و خويش هستيم!» ... سرتيپ فولادوند به من (صديقی) گفت: شما چه می خواهيد؟ گفتم: وسايل مختصر شست و شو که بايد از خانه بياورند و يکی دو کتاب. سرتيپ نصيری [که در شب ۲۵ مرداد بخاطر ابلاغ فرمانِ شاه در عزل دکتر مصدّق، دستگير و زندانی شده بود] گفت: هر چه بخواهيد، خودم برای جنابعالی فراهم می کنم هر چند با وجود سابقهء قديم، شما می خواستيد مرا بکشيد!" (27). باقر عاملی مرداد آیی نین ایرمی دوقوزو 1332 تاریخی اولایلاری اوزره یازیر:

"سرلشگر زاهدی هنگام ورود مصدّق به باشگاه افسران از او استقبال بعمل آورد و مصدّق هم به او تبريک گفت"(28)

اوسته کی داورانیشلار گؤروندوگو کیمی حاکیمیت چئوریلیشینی دئییل، اوینانمیش بیر سینارویونو سرگیله مکده دیر. بو مسئله اوزره شاهین آناسی تاج الملکدن ائشیدیریک:

" ... مصدق السلطنه آدم خوبی بود. گاهی ناهار با ما در كاخ می‌خورد. بزرگترين خدمتی كه به ايران كرد آوردن امريكائی‌ها و كوتاه كردن دست انگليس‌ها بود. آن موقع دعوا بين كاشانی و مصدق، در حقيقت دعوای انگليس و امريكا بود. حوادث آن هفته (از 21 تا 28 مرداد 1332) باعث شد كه توده ای‌ها كه ازقبل درارتش سازمان افسری درست كرده بودند دست به كاركودتا شوند و هدفشان ساقط كردن سلطنت پهلوی بود اما آمريكائی‌ها مصدق را ازنقشه توده ای‌ها مطلع كردند و مصدق با توده ای‌ها همكاری نكرد. ما بعد فهميديم كه توده ای‌ها حتی چند روزقبل از28 مرداد 1332 ازطريق جواسيس خود ازنقشه فضل اله زاهدی برای قلع وقمع مخالفان و بازگشت محمدرضا و ثريا از رُم مطلع شده بودند واطلاعات واخبارخود را به مصدق داده و خواسته بودند مصدق فضل‌الله زاهدی را كه درخانه مرحوم موتمن الملك درشمال تهران پنهان شده و برنامه ريزی می‌كرد به اتفاق عده‌ای از افسران وفادار به محمدرضا دستگيركند؛ اما مصدق عمدا تعلل كرده و خود را به تجاهل زده بود تا زاهدی كارخودش را انجام دهد. بعدا آمد پيش من ومحمدرضا و ازهمه ما حلاليت طلبيد و گفت با توجه به قول وقسم كه دربرابررضا شاه ادا كرده بوده است نه تنها در صدد تعطيل سلطنت برنيامده، بلكه ازهمكاری با توده ای‌ها برای اعلام جمهوری واعلام انحلال سلطنت پهلوی خودداری كرده است. راست هم می‌گفت. وقتی حزب توده ايران قوت گرفت هم ما به وحشت افتاديم وهم دوستان انگليسی وآمريكائی وحتی منطقه‌ای ما!"(29).

اوسته کی مقاملار بیر یانا دورسون سناریو بیچیمینده حاکیمیت چئوریلیشی باش وئردیکدن سونرا حاکیمیت رئیسی اولان محمد مصدق گئنه ده اؤز مصونیتینی قوروموش. اونون کابینه سینده خاریجی ایشلر ناظیری اولان حسین فاطمی توتولوب اؤلومه محکوم اولارکن محمد مصدق السطنه فانی عؤمرونو احمدآباد کندینده کئچیرمگی ایستر فارس شاهلیق سیستیمی، ایسترسه ده اؤز دونیاسی اوچون اویقون حئساب ائتمیش دئمک قرارینا گلمک اولار. مصدغین بو داورانیشلاری اوسته ایشاره اولونان فراماسونلوق مقوله سینه ضید بیر حرکتدیر دئیه دوشونمک اولار. اوسته گؤروندوگو کیمی بو ذاتلار هر نه قیمتینه ایستر اولسون، فراماسونلوغو بیر مصونیت ملزمه سی کیمی قوللانماغا چالیشمیشلار. آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین اینگیلتره دؤولتی یئرینه ایران ممالیک محروسه سینی اؤز ماراق داییره سینه کئچیرمه گه گلدیکده او زامانکی مصدق یانچیلاری نین محمدرضا شاهین خانواده سینی ذهنی باخیمدان آمریکا گوجلری نین ایران ممالیکی محروسه سینه حاکیم کسیلمه سینه داییر حاضیرلاماغا چالیشدیقلارینی گئنه ده شاهین آناسی تاج الملوکدان اوخویوروق:

"يك مرتبه حرف‌های جديدی درايران شروع شد و يك دستجاتی پيدا شدند كه حرف ازدمكراسی ومليت واينجور چيزها می‌زدند. قوام السلطنه كه به سياست انگليسی‌ها نزديك بود وحسين علاء كه به سياست آمريكايی‌ها نزديك بود هر دو پيش من آمدند و ما با هم صحبت زياد می‌كرديم. ازاين صحبت‌ها معلوم شد كه آمريكا دستجاتی درست كرده و می‌خواهد عرصه را به انگليسی‌ها و سياست آنها درايران تنگ كند. آدم‌هايی هم كه جزو پيش قراولان اين دستجات بودند مثل الهيار صالح و امثالهم همه سابقه كار و زندگی در آمريكا داشتند وقوام السلطنه آنها را متهم می‌كرد كه درموقع اقامت درآمريكا جذب آمريكايی‌ها شده اند. آدم‌های ديگری هم بودند كه حالا اسم همه آنها يادم نيست. گاهی اوقات محمد رضا اينها را می‌خواست و من هم بودم وگاها اشرف هم بود و بعضی از نزديكان هم بودند و مجادله و بحث می‌كرديم. اين آدم‌ها می‌گفتند كه دردنيا بعد ازجنگ بيطرفی معنی ندارد. تازه چه فايده‌ای ازبی طرفی برما مترتب است؟ مگر ما درجنگ ‌بی‌طرف نبوديم. نيروهای متفقين ‌بی‌طرفی ما را ناديده گرفتند ومملكت ما را متصرف شدند. ازاين حرف‌ها می‌زدند و بعد نتيجه می‌گرفتند كه برای ايجاد موازنه ميان دو قدرت قاهر يعنی شوروی وانگلستان كه هردو كشور درايران سابقه مداخله گرانه دارند بايد به يك نيروی سوم متوسل شد كه همانا آمريكا است! حتی يادم هست كه الهيار صالح و يك نفر ديگر كه دانشگاهی بود و علی الخصوص دكتر متين دفتری كه فاميل مصدق بود خيلی از آمريكا تبليغ می‌كردند و برای اينكه ما را تحت تاثيرقراردهند سياست رضا ) شاه(  را مثال می‌زدند ومی گفتند اعليحضرت فقيد هم دنبال يك نيروی سوم می‌گشت تا دربرابر روسيه وانگلستان علم كند و به همين دليل بود كه به آلمان نزديك شد...."(30)

مصدغین احمد آبادا گئتدیگینه داییر تاج الملوک خانیم گئنه ده اؤز گؤردوکلرینی بئله ایفاده ائدیر:

"ما مصدق را محدود ومحصور نكرده بوديم. فرزندش واهل خانواده اش و هركس كه خودش می‌خواست آزادانه به ملاقات او می‌رفتند و هر وقت لازم بود به مريضخانه برود و يا برای امور شخصی به تهران وارد شود احمدآباد را ترك می‌كرد. مصدق بعد ازماجرای 28 مرداد 32 شخصا ترجيح داد كنج انزوا بگيرد و حاضر به ملاقات با سياسيون و رجال و معارف و مشاهير نبود. احمد آباد را هم خودش انتخاب كرد. شما مطمئن باشيد كه محمدرضا )شاه( هيچ برخوردی با مصدق نكرد. بهرحال مصدق با فضل الله زاهدی ودادستان ارتش توافق كرد كه مجازات سختی برای اودرنظرگرفته نشود و درعوض او ازسياست كناره گيری كند و دوران بازنشستگی خود را دراحمد آباد شروع نمايد. خانواده مصدق بعد ازاين وقايع محترم بودند وهيچكس معترض آنها نشد و حتی عده‌ای ازنزديكان او مثل آقای دكتر متين دفتری كه شوهر خواهرش بود به مجلس سنا رفت ومنشاء خدمات زيادی شد"(31).

قایناقلار:

- 1                  Albert G. Mackey, Freemasonry, Volume I, Published By History Company, Illinois ( USA ) S. 193.

2         اسماعیل رائین، فراماسونری و فراموشخانه در ایران، جیلد 1-4.

3         آدی کئچن اثر، صحیفه 640

4    سید حسن آیت، چهره حقیقی مصدق السلطنه، صحیفه 35.

5    باقر عاقلی، روزشمار تاريخ ايران از مشروطه تا انقلاب، جیلد 1، 418.

6    اوسته آدی کئچن کیتاب.

7    اوسته آدی کئچن اثر.

8    ایرج افشار، خاطرات و تالمات دكتر مصدق، صحیفه 167.

9    باقر عاقلی، روزشمار وقايع تاريخ ايران از مشروطه تا انقلاب، جیلد 1.

10   اوسته آدی کئچن اثر.

11   فارس حاکیمیتی آمریکالیلاری نفت مسئله سینه جلب ائتدیگینی ایجتماعیتدن و اؤزللیکله روسیه منافعی یانچیلاری اولان توده پارتیسیندن گیزلی ساخلاماغا چالیشاراق مسئله نی ایکی آمریکالی، هئربئرت هو و کئرتیس آدلی شخصلر ایله گؤتور قوی ائتمگه چالیشیرمیش. بو آرادا سهیلی نین حاکیمیتدن اوزاقلاشماسی ایله نفت مسئله سی محمد ساعد ماراغالی زامانی بیر داها طرح اولموش. بئله لیکله محمد ساعد ماراغالی حکومتی بیر گیزلی کمیسیون (شخصلر عیبارت ایمیش: عبدالله انتظام، حسین پیرنیا، عباس آرام، نخعی، و ایکی اوسته آدی چکیلن آمریکالیلاردان) یاراداراق مسئله نی یولونا قویماغا چالیشمیشلار. بو آرادا مجلیسده کی توده عوضولری مسئله دن خبر الده ائده رک مرداد آیی نین اوندوققوزوندا، 1323 ایلینده مجلیسده اعتیراض سسلرینی یوکسلده رک بو گیزلی اویونلارا اعتیراض ائده رک دؤولتی سورقو و سوآلا چکمیشلر. بئله لیکله نفت مسئله سی نین اوستو آچیلاراق نفت مسئله سی گونون سیاستینه چئوریلمیش. بو موضوع اوزره باخینیز: داغ شدن بازار نفت در دوره چهاردهم مجلس .

12            سید حسن آیت، چهره حقیقی مصدق السلطنه، صحیفه 52.

13            حسین کی استوان، سیاست موازنه منفی، جلد 1،222- 223.

14            حسین کی استوان، سیاست موازنه منفی، جلد 1، صحیفه 223.

15            باقر عاقلی، روزشمار وقايع تاريخ ايران، چاپ 6/ 1 تير1329، صحیفه 322.

16            همان اثر، صحیفه 346.

17            علی میر فطروس، دکتر محمّد مصدّق؛ آسيب شناسی يک شکست (بخش پنجم):

http://news.gooya.eu/politics/archives/2007/06/060151.php آلینمیش: جلال متینی، نگاهی به کارنامهء سياسی دکتر محمّد مصدّق، شرکت کتاب، آمريکا، ۱۳۸۴، صحیفه: 276-277، آلینمیش: حسین مکّی، کتاب سياه، جیلد ۴، صحیفه ۳۰۶ – ۳۵۶.

18              سید ابولقاسم کاشانی، به حضرت نخست‌وزير معظم جناب آقای دکتر محمد مصدق دام‌ اقباله، مارک نخست‌وزيری ((مهر ورود نامه)  27 مرداد 32 مرقومه حضرت آقا وسيله حسن آقا سالمی زيارت شد. والسلام دکتر محمد مصدق. باخ: گفت‌وگوی حميد شوکت با دکتر حسن سالمی درباره‌ی نامه‌ی آيت‌اله کاشانی به مصدق:

http://www.shokat.com/articles_pdf/mosadegh22.htm

19              علی میر فطروس، دکتر محمّد مصدّق؛ آسيب شناسی يک شکست (بخش پنجم): http://news.gooya.eu/politics/archives/2007/06/060151.php آلینمیش: جلال متینی: نگاهی به کارنامهء سياسی دکتر محمّد مصدّق، شرکت کتاب، آمريکا، ۱۳۸۴، صحیفه: 276-277، آلینمیش: حسین مکّی، کتاب سياه، جیلد 4،  صحیفه لر 297، 301، 302، 309، 336، آذر آیی نین اون دوقوزو 1330 تاریخینده کی مجلیس دانیشیقلار.

20              باقر عاقلی، روزشمار وقايع تاريخ ايران، چاپ 6/ 1 تير1329، صحیفه 346

21              آدی کئچن اثر، صحیفه 349

22              آدی کئچن اثر، صحیفه 350

23              آدی کئچن اثر، صحیفه 350

24              گفت‌وگوی حميد شوکت با حسن سالمی درباره‌ی نامه‌ی آيت‌اله کاشانی به مصدق:

http://www.shokat.com/articles_pdf/mosadegh22.htm

25              باقر عاقلی، روزشمار وقايع تاريخ ايران، چاپ 6/ 1 تير1329، صحیفه 350

26              مارک گازیورسک/ مالکوم برن، مصدق و کودتا، انشارات قصیده سرا، تهران، 1384، صحیفه 370، مترجم: علی مرشدی زاد.

27              علی میر فطروس، آدی کئچن مقاله، آلینمیش: جلال متینی: یادنامه غلامحسین صدیقی، صحیفه 132-124، پیوست شماره چهار صحیفه 488-269.

28              باقر عاقلی، روز شمار وقايع تاريخ ايران 2. جیلید، صحیفه 9.

29              تاج الملوک: من 57 سال در كوران حوادث سياسی ريز و درشت ايران بودم: http://www.peiknet.com/1384/hafteh/04azar/hafteh_page/50taj.htm

30     اوسته کی آدرئسده یاییلان یازیدا.

31            اوسته کی آدرئسده یاییلان یازیدا.

ایشیق سؤنمز 20.05.2007