اوچونجو خاقان عابباس′ين توركجه قوشوقلاري

اشعار تركي شاه عباس سوم صفوي

سٶزوموز

بو يازينين تمل قايناق (منبع) و چيخاغي (ماخذي)، هٶرون آراسيندا (اينتئرنئتده) يايينلانميش اولان، يونوس قوچاق′ين "دده م اوغلو" آدلي يازيسيدير. گيريش و قوشوقلار سٶزوموز يازيمي′نا اويقون يازيلميشدير.

مئهران باهاري

-------------------------------------------------------------------------------------------

دده م اوغلو ١٧ ينجي يوزايل قيزيلباش اوزانلاريندان اولوب گئرچك آدي "اوچونجو خاقان عابباس"دير. صفوي خاقاني سولئيمان شاه′ين بٶيوك اوغلو اولان دده م اوغلو، صفوي خاندانينين سون تمثيلچيسيدير.

دده م اوغلو، از شعراي مردمي قزلباش قرن ١٧ مي باشد. نام اصلي وي شاه عباس ثالث است. دده م اوغلو فرزند ارشد سليمان شاه صفوي بوده، آخرين نماينده سلطنتي خاندان صفوي شمرده مي شود.

-------------------------------------------------------------------------------------------

صفوي شاه سولئيمان′ين اٶزوندن سونرا خاقانليغي (سلطنتي) تسليم آلماغا يئتگيلي (لاييق) ايكي بٶيوك اوغلو" ميرزا عابباس" و كيچيك اوغلو "ميرزا حوسئين" وار ايدي. سولئيمان خلفيني اٶزو بليرله مه ييب (تعيين ائتمه ييب)، بو ايشي قورمايلارينا (دٶولت اركانينا) بيراخميشدير. قورمايلار (دٶولت اركاني) دا اٶز چيخارلاري اوچون كيچيك اوغلونو، سولطان حوسئين آدي ايله بو قوناما (مقاما) سئچيب، قولتوغا (تخته) اوتوردوقدان سونرا (١٦٩٤) دا بٶيوك قارداشي ميرزاعابباس′ين قاراغي (كور) ائديله بيلمه سي اوچون اوندان تابقي (ايذين) ايسته ميشديرلر. سولطان حوسئين بو ايسته يي تابلاماسا دا (قبول ائتمه سه ده)، عابباس ايكي قارداش آراسيندا چيخان قولتوق (تخت) قاوقاسيندا، يئنيله ره ك عوثمانلي پاديشاهينا سيغينميشدير.

عابباس′ين عوثمانلي تورپاقلارينا گئچيشي ١٨ اينجي يوز ايلين باشلاريندا، عوثمانلي سولطاني اوچونجو احمد′ين دٶنه مينده گئرچه كله شميشدير. عوثمانلي اركله تي (دٶولتي)، عابباس′ي ايكي يوز قوروش آيليق باغلاياراق ميديللي آداسينا گٶنده ره ره ك، دورومو بللي اولونجايا ده ك بورادا قالماسيني ايسته ميشدير. آنجاق عابباس بورادا قالماييب، ليمني آداسيندان قاچاراق اورتا آنادولو قيزيلباش اٶزه كلريندن (مركزلريندن) اولان بوزاوخ سانجاغينا باغلي چوروم بٶلگه سينه گلميشدير. سٶزلو سٶيله نتيلره گٶره چئوره سينه توپلاديغي بير قوشونلا گنه ايران′ا گئده ره ك قارداشينا قارشي ساواشيب، آنجاق يئنيله ره ك ايكينجي كره عوثمانلي تورپاقلارينا گئچميشدير. بوندان سونرا  چوروم′ون سونقورلو ايلچه سي آراف كندينه يئرله شه ره ك اورادا ياشاماغا باشلاميشدير. دده م اوغلو، ياشامينين بو يئني دٶنه مينده شئيخ بدرالددين يولونو منيمسه يه ره ك، بوگون يوزقات دولايلاريني قاپسايان، دٶنه مين بوزاوخ سانجاغي توركمانلاري آراسيندا يئنيدن ائتكيسيني آرتيريب و مورادي آشيق علي اوغلو كيمي بير چوخ سيياسي اولايا قاريشميشدير.

عابباس، عوثمانلي اركله تينه (دٶولتينه) قارشي چوروم كندلريندن اوزه رلرينده ائتكيلي اولدوغو مينلرجه كيشيليك بير قوشون توپلاميش و بو گوجه داياناراق "صفوي شاهي عابباس-ي ثاليث" عونواني ايله اٶز شاهليغيني ائعلان ائتميشدير. بو توركمانلارين، عابباس′ا اينانماسيني ساغلايان ندنلر آراسيندا، اونون اردبيل درگاهينين تمثيلچيسي اولوب معنوي گوجونو داشيماسي و اونلاري كنديسينده بير تاخيم معنوي گوجلرين بولوندوغونا اينانديرابيلمه سيدير. او هر يٶنه (طرفه) اٶزه لليكله سانجاق ايچينده كي به ي و ايله ري گله نلره يازينجلار (مكتوبلار) گٶنده ره ره ك اونلاري آياقلانديرميشدير. بو آرادا سونقورلو به يي اولان "سونقور به ي"، عابباس′ي اوموقلاميشدير (دسته كله ميشدير). توركمان به يلريندن بيريني چوروم′ا پاشا ياپماق ايسته يه ن عابباس، آلاجا به يي اولان "مامالي اوغلو عٶمه ر" به يي، پاشا سرعسكرليييه گتيرميش، مجيداٶزو بٶلگه سي و چئوره سيني اله گئچيريب، يارقيج (قاضي) و بير سيرا ايله ري گله ن اركله ت (دٶولت) گٶره وليلريني (مامورلاريني) اٶلدورموشدور.

سونوندا اوستونه گٶنده ريله ن عوثمانلي گوجلري ايله ساريم به ي كندي ياخينلارينداكي هاتاب بوغازيندا ياپديغي ساواشدا يئنيلميش، يانداشلاري ايله بيرليكده قيييني (جزاسي) اورادا وئريلميشدير. دده م اوغلو′نون باشي كسيليب، مامالي عٶمه ر به ي ده ١٧٢٣ده بير يارليقلا (فرمانلا) عوثمانليلار طرفيندن ائعدام ائديميشدير.

اوچونجو عابباس′ين عوثمانلي′يا باشقالديريسي (عوصياني) چوروم بٶلگه سي قوشارلارينين (شاعيرلرينين) اوزه رينده بٶيوك ايز بيراخميش، بير بٶلوم اوزانلار اونا قارشي و بير بٶلومو ايسه اونو اوموقلايان (دسته كله يه ن) قوشوقلار يازميشديرلار. بونلاردان بيري ده چوروملو خالق اوزاني امير′دير. چوروملو امير، اٶز قوشوقلاريندا اوچونجو خاقان عابباس′ين مئهدي اولابيله جه ييني اٶنه سورموشدور:

Çorumlu Əmir’dən – چوروملو امير′دن

1

Ala gözlü şah Abbas’ımآلا گٶزلو شاه عابباس′يم

Qəzəb etdi doqquz xanaغضب ائتدي دوققوز خانا

Qəffan aslan babasıdır غففان آسلان باباسيدير

Çırpındı girdi meydana چيرپيندي گيردي مئيدانا

2

Hamıdan ayrıqsı boyuهاميدان آيريقسي بويو

ârif ol mə’budun tanıعاريف اول معبودون تاني

Gözədibdir doqquz xanı گٶزه ديبدير دوققوز خاني

Ər qonar ər ocağınaار قونار ار اوجاغينا

3

Giribdir aslan donuna گيريبدير آسلان دونونا

âləm hayrandır boyuna عالم حايراندير بويونا

Şah ənər əmir suyuna شاه انه ر امير سويونا

Elçi salar xandan xana ائلچي سالار خاندان خانا

4

İmam soyunu soylayaايمام سويون سويلايا

Eşq dəryasını boylayaعئشق درياسيني بويلايا

Yeddi iqlim fəth eyləyəيئددي ايقليم فتح ائيله يه

Şah’ım geçə Hindistan’a شاه′يم گئچه هينديستان′ا

5

Xanlara elçisi vara خانلارا ائلچيسي وارا

Divan qurub oxuyara ديوان قوروب اوخويارا

Yezid yalvara yalvara يئزيد يالوارا يالوارا

Hələ şu şahı sultana هله شو شاهي سولطانا

6

Hindistan qapısın açaهينديستان قاپيسيني آچا

Başlar kəsib qanlar saçaباشلار كسيب قانلار ساچا

Yezid qovmu qaça qaça يئزيد قوومو قاچا قاچا

Vara çıxa gündoğana وارا چيخا گوندوغانا

7

Gündoğana yıxılalar گوندوغانا يخيلالار

Yıxılmasa dağılalar ييخيلماسا داغيلالار

Qar qar olub boğulalar قار قار اولوب بوغولالار

Anları sala tufana آنلاري سالا توفانا

8

Ər olub meydana girib ار اولوب مئيدانا گيريب

Səyirdəşir nökər nâyibسه ييرده شير نٶكه ر ناييب

Gün doğana bir xan qoyub گون دوغانا بير خان قويوب

Şah’ım ənər günbatanaشاه′يم انه ر گونباتانا

9

Əvvəl Bağdad’ı ala اوول باغداد′ي آلا

Səg Səlim’ə elçi vara سگ سليم′ه ائلچي سالا

Rumlu üç gürüh ola روملو اوچ گوروه اولا

Birisi gəlir imana بيريسي گلير ايمانا

10

Şah’ım kərəm kanıdırشاهيم كرم كانيدير

Yer içər canı yarıdırيئر ايچه ر جاني ياريدير

Şah’ımın elçisi vardırشاهيمين ائلچيسي واردير

Səlim oğlu Süleyman’aسليم اوغلو سولئيمان′ا

11

Şah’ımın elçisi vara شاهيمين ائلچيسي وارا

Xəbərin doğrusun verə خبرين دوغروسون وئره

Ya çıxsın o üzü qara يا چيخسين او اوزو قارا

Ya gəlsin girsin meydana يا گلسين گيرسين مئيدانا

12

Yezid bu sözü ar eyləyəيئزيد بو سٶزو آر ائيله يه

Bir olmaz xəbər eyləyə  بير اولماز خبر ائيله يه

Ordusuna car eyləyəاوردوسونا جار ائيله يه

At bəzənə ər donunaآت بزه نه ار دونونا

13

Qomanam yorqun avımı قومانام يورقون آويمي

âləm eşidir çavımı عالم ائشيدير چاويمي

Qırılsın yezid qovumu قيريلسين يئزيد قووومو

Min üləşə, bir qarqa qona مين اوله شه، بير قارقا قونا

14

âl-i Abbas bunun nâmıآل-ي عابباس بونون نامي

Ona yardımcıdır Qəniاونا يارديمجيدير غني

Alır Rum ilə Şam’ı آلير روم ايله شام′ي

Hükm edər Firəngistan’aحوكم ائده ر فيرنگيستان′ا

15

Başına çalar çalmayı باشينا چالار چالمايي

Gözədirlər bu həmləyi گٶزه ديرلر بو حمله يي

Şah alır yanıl almayı شاه آلير يانيل آلمايي

Qâzilər uğrasa qana غازيلر اوغراسا قانا

16

Dev yaxışmaz pəri ilənدئو ياخيشماز پري ايله ن

Söyləşirlər süsər ilənسٶيله شيرلر سوسه ر ايله ن

Şah’ım yüz min çeri ilənشاه′يم يوز مين چئري ايله ن

Gəlir alır İstanbul’uگلير آلير ايستانبول′و

17

Ağır qatı qanun çəkər آغير قاتي قانون چكه ر

Şah çağırıb nâyib nökər شاه چاغيريب ناييب نٶكه ر

İstanbul’a bir xan tikər ايستانبول′ا بير خان تيكه ر

Dâxil olur kövn məkana داخيل اولور كٶون مكانا

18

Seyyid dilini söyləyəسئييد ديليني سٶيله يه

Eşq dəryasını boylayaعئشق درياسيني بويلايا

Yeddi iqlim fəth eyləyə يئددي ايقليم فتح ائيله يه

Şah’ım gəlir Həmədan’aشاه′يم گلير همدان′ا

19

Həmədan’da qurur divan همدان′دا قورور ديوان

Eşit imdi pir-ü cavan ائشيت ايمدي پير-و جاوان

Yeni başdan salar qıran يئني باشدان سالار قيران

Ol yalancı Müsəlman’a اول يالانجي  موسلمان′ا

20

Yer üzündə cümlə varıيئر اوزونده جومله واري

Adam eşit bu xəbəriآدام ائشيت بو خبري

Bu dövür Mehdi zamanı بو دٶوور مئهدي زاماني

Şah’a səcdə qılar varı شاه′ا سجده قيلار واري

21

Gözlərim qan ilə dolaگٶزلريم قان ايله دولا

Şah’ı sevən gəlsin yolaشاهي سئوه ن گلسين يولا

ƏMİR ayıdır bir gün olaامير آييدير بير گون اولا

Bâqi bâqi, fəna fənaباقي باقي، فنا فنا

-------------------------------------------------------------------------------------------

دده م اوغلو مخلصي ايله قوشوقلار يازان اوچونجو عابباس، ١٨ اينجي يوزايلده ياشاميش اٶنه ملي خالق اوزانلاريميز آراسيندا يئر آلماقدادير. شئعرلري ايندي ده آغيزدان آغيزا سٶيله نه گلدييي كيمي، بونلاردان بير بٶلومو ده ييشيك يازارلاريميزجا توپلاناراق ياييملانميشدير. دده م اوغلو′نون الده قالان قوشوقلاريندان، اوزلوغونون (هونرينين) چوخ گوجلو و اٶزونون ده چوخ بيلگه- اردملي بير اوزان اولدوغو گٶرولمكده دير. دده م اوغلو چوخ ائتكيلي قونوشابيله ن و اردمي (كولتورو) ايله چئوره سينده كيلري اٶزونه حايران بيراخابيله ن بير كيمسه دير. دده م اوغلو′نون قوشوقلارينداكي سٶيله ييش گوجو، بنزه تمه لري و توركجه ني قوللانيشينداكي باشاري، بيله سينين خالق ادبيياتيميزين اٶنه ملي قوشارلاري آراسيندا يئر آلماسيني ساغلاميشدير. دده م اوغلو′نون توركجه ني ايچ ايچه بوتون آنلام درينليكلري ايله ايشله ده ره ك يازديغي قوشوقلار، دٶنه مينده آز قارشيلاشان اٶرنه كلر آراسيندا اولوب چاغداشي قوشارلارين چوخوندان داها ائتگيلي و گوجلوراقدير. دده م اوغلو′نون قوشوقلاريندا اسكي آنادولو دٶنه مي سٶيله ييش بيچيملري و سٶزجوكلري ايله قارشيلاشير اولماغيميز، اونون دوغو آنادولو، آزربايجان و ايران يٶره سينده كي توركمانلار آراسيندا ياشايان و قونوشولان توركجه يه حاكيمييتيندن قايناقلانماقدادير.

دده م اوغلو′نون شئيخ بدرالددين′ين گٶروشلريني منيمسه دييي تابلانير (قبول ائديلير). قيزيلباش-بكتاش (غالي شيعي- باطيني) اينانجلاري منيمسه يه نلرين عوثمانلي دٶورونده باسقييا اوغراديغي گٶز اٶنونده توتولارسا، قوشوقلاريندا قارشيلاشان گوجه مه (ظولمه) اوغراماق و قورتولوشو اون ايكي باشرا (ايمام) سويوندان علي′يه اينانانلاردان بكله مك قونولارينين دوغال ساييلماسي گره كير.

------------------------------------------------------------------------------------

يوخاريداكي گيريش يازيسيندا ايشله ديله ن بير نئچه توركجه سٶزجويون فارسجا آنلامي:

اردمƏrdəm = فرهنگ، كولتور

اركله تƏrklət = دولت

اوزلوقUzluq = هنر

اوموقUmuq = حمايت، پشتيباني، دسته ك

اوموقلاماقUmuqlamaq = حمايت كردن، دسته كله مك

اٶزه كÖzək = مركز

باشراBaşra = امام

باشقالديريBaşqaldırı = عصيان، قيام

بليرله مكBəlirləmək = تعيين كردن

پيتينPitin = صفحه

تابقيTabqı = اجازه، اذن

تابلاماقTablamaq = قبول كردن، پذيرفتن

چيخاقÇıxaq = ماخذ

خاقانليقXaqanlıq = سلطنت

دئييشDeyiş = نفس

دوغالDoğal = طبيعي

قاراغيQarağı = كور

قورمايQurmay = اركان دولت

قوشارQoşar = شاعر

قوشوقQoşuq = شعر

قولتوقQoltuq = تخت

قونامQonam = مقام

قونوQonu = موضوع

قييينQıyın = مجازات، جزا

گوجه مGücəm = ظلم

گٶره وليGörəvli = مامور، كارمند

هٶرون آراسيHörünarası = اينترنت

يئتگيليYetgili = لايق، باصلاحيت

يارقيجYarqıc = قاضي

يارليقYarlıq = فرمان شاه، فرمان دولتي

يازينجYazınc = نامه

يانداشYandaş = هوادار، طرفدار، پيرو

------------------------------------------------------------------------------------

Dədəmoğlu’nun Deyişləri (Nəfəsləri)دده م اوغلو′نون دئييشلري (نفسلري)

------------------------------------------------------------------------------------

Deyiş - دئييش

 (Həsən Dədə Dərgâhı ziyarətçi dəftəri, pitin 81/33)

 (حسن دده درگاهي زييارتچي دفتري، پيتين ٣٣-٨١)

1

Könül sənə bir nəsihət eyləyim كٶنول سنه بير نصيحت ائيله ييم

Saqın mürvət qapısından ayrılma ساقين موروه ت قاپيسيندان آيريلما

Haq Məhəmməd Əli virdin söyləyim حق محممد علي ويردين سٶيله ييم

Birdə bağlan, ikilikdə yorulma بيرده باغلان، ايكيليكده يورولما

2

Həsən Hüseyn’dir imamlar mərdi حسن حوسئين`دير ايمانلار مردي

Şəhidlər ulusu, qazilər virdi شهيدلر اولوسو، غازيلر ويردي

Zeynəl Abidin’lə Baqır da gördü زئينل عابيدين`له باقير دا گٶردو

Anların gördüyü yoldan ayrılmaآنلارين گٶردويو يولدان آيريلما

3

Cəfər’in elmində Musa-yi Kazımجعفر`ين عئلمينده موسا-يي كاظيم

Rıza yolunda bağlıdır özümريضا يولوندا باغليدير اٶزوم

Taqı’ya, Naqı’ya ərsin niyazımتاقي`يا، ناقي`يا ارسين نييازيم

Pirin nəzərində dardan ayrılmaپيرين نظرينده داردان آيريلما

4

Dün gün Əskəri’yə eylə virdiniدون گون عسكري`يه ائيله ويرديني

Bağlayıban qədim bəklə yurdunu باغلاييبان قديم بكله يوردونو

Haq’dan qeyri kimsə bilməz dərdiniحاقدان غئيري كيمسه بيلمه ز درديني

Saqın o Haq bilməz diyə darılmaساقين او حاق بيلمه ز دييه داريلما

5

Sahib Zaman gəlsin yaram bağlasınصاحيب زامان گلسين يارام باغلاسين

Gülşən etsin, qəmli könlüm əyləsinگولشن ائتسين، غملي كٶنلوم اه يله سين

Dədəmoğlu’n divana qeyd eyləsinدده م اوغلو`ن ديوانا قئيد ائيله سين

Bunda sorul, yarın anda sorulmaبوندا سورول، يارين آندا سورولما

-----------------------------------------------------------

Deyiş-دئييش

(Həsən Dədə Dərgâhı ziyarətçi dəftəri, pitin 67/.98.)

(حسن دده درگاهي زييارتچي دفتري، پيتين ٩٨-٦٧)

1

Sabahın səhərdə durdumساباهين سحه رده دوردوم

Sığındım Şâh-ı Mərdan’aسيغينديم شاه-ي مردان`ا

Allah dedim yola girdimآللاه دئديم يولا گيرديم

Sığındım şâh-ı Mərdan’aسيغينديم شاه-ي مردان`ا

2

Ustadım Məhəmməd Əliاوستاديم محممد علي

Sənən mö’minlərin əliسنه ن مٶمينلرين الي

Tâ əzəldən dedim bəliتا ازلدن دئديم بلي

Sığındım Şâh-ı Mərdan’aسيغينديم شاه-ي مردان`ا

3

Həsən Hüseyin’dir virdimحسن حوسئيين`دير ويرديم

Şah imam Zeynəl’ə ərdimشاه ايمام زئينل`ه ارديم

İmam Baqır’a üz sürdümايمام باقير`ا اوز سوردوم

Sığındım Şâh-ı Mərdan’aسيغينديم شاه-ي مردان`ا

4

İmam Cəfər‘dəndir eşqimايمام جعفر`دندير عئشقيم

Xəyalı ənbər-i müşkümخيالي عنبر-ي موشكوم

Musa’yı Rıza’ya düşdümموسا`يي ريضا`يا دوشدوم

Sığındım Şâh-ı Mərdan’aسيغينديم شاه-ي مردان`ا

5

Taqı Naqı Əskəri’dən تاقي ناقي عسكري′دن

Tâ ələstdən, bəridən تا الستدن، بريدن

Batın qılıcın yürüdən باطين قيليجين يوروده ن

Sığındım Şâh-ı Mərdan’a سيغينديم شاه-ي مردان′ا

6

Dədəmoğlu mürvət amanدده م اوغلو موروه ت آمان

Yoxdur özümüzdə gümanيوخدور اٶزوموزده گومان

Şah Mehdi-yi Sahib Zamanشاه مئهدي-يي صاحيب زامان

Sığındım Şâh-ı Mərdan’aسيغينديم شاه-ي مردان′ا

-----------------------------------------------------------

 Deyiş-دئييش

)Həsən Dədə Dərgâhı ziyarətçi dəftəri, pitin 58/150)

(حسن دده درگاهي زييارتچي دفتري، پيتين ١٥٠-٥٨)

1

Sabahın səhərində oyandımساباهين سحه رينده اويانديم

Dostum gəlir gülə güləدوستوم گلير گوله گوله

Çıxmış gəlir otağındanچيخميش گلير اوتاغيندان

Ağ qolların sala salaآغ قوللارين سالا سالا

2

Yar gülə gülə gəlincəيار گوله گوله گلينجه

Güllər açılır gülüncəگوللر آچيلير گولونجه

Məhəbbət gülün bulunca محببت گولون بولونجا

Görür oynar d’ola d’ola گٶرور اوينار دولا دولا

3

Aşığın bəndi boşanırعاشيقين بندي بوشانير

Ənər türaba döşənirانه ر تورابا دٶشه نير

Rəhmət quşağın quşanırرحمت قوشاغين قوشانير

Ərdən himmət ala alaاردن هيممت آلا آلا

4

Ər himməti almayanınار هيممتي آلمايانين

Eşq gölünə dalmayanınعئشق گٶلونده دالمايانين

Müştərisin bulmayanınموشتريسين بولمايانين

Bu gümandır qala qala بو گوماندير قالا قالا

5

Haq müştərisin bulmalıحاق موشتريسين بولمالي

Özgə bazarlıq qılmalıاٶزگه بازارليق قيلمالي

Muradlar hasıl olmalıمورادلار حاصيل اولمالي

Haq cəmi’nə gələ gələحاق جمعي′نه گله گله

6

Haq cəmi’nin niyazınıحاق جمعي′نين نييازيني

Nə xub əkmişlər düzünüنه خوب اكميشلر دوزونو

Bir dəxi görsəm üzünüبير دخي گٶرسه م اوزونو

Çəşmim yaşın silə siləچشميم ياشين سيله سيله

7

Dədəmoğlu qəm üstünəدده م اوغلو غم اوستونه

Yaram gəlir əm üstünəيارام گلير ام اوستونه

Dəm edərlər dəm üstünəدم ائده رلر دم اوستونه