GULARA YENİSEY

                                                MEGLUB  MARKSİZM  VE GALİB LİBERALİZM ?!         

                                                          AZERBAYCAN YOL AYRİCİNDA

            Besher oglu XXİ-ci yuzile addim atmishdir. Arxada ise marksizmle liberalizm arasinda chox shiddetli mubarizeye sehne olmush bir yuzil qaldi. XX yuzilin evvellerinde dunyada iki siyasi model ortaya chixdi. Biri Amerikan prezidenti Vudro Vilsonun ilk defe tetbiq etdiyi siyasi demokratiya modeli oldu. Felsefi temeli “Manchester Mektebine” uzanan ve iqtisadi liberalizmi esas tutan bu model iqtidarin serbest sechkilerle sechilmesini ve ferdlerin sinirsiz azadligini nezerde tuturdu.

           İkinci modelin banisi Lenin oldu. Bu model felsefi temelini marksizm teshkil eden sosial demokratiya modeli idi.  Sosial demokratiya modeli insanlarin sosial baximdan beraber olmasini, cemiyyet ichinde her kesin ten fursetlere,  eshit (beraber) imkanlara sahib olmasini nezerde tuturdu.  Siyasi demokratiyada ancaq siyasi haqq ve azadliqlar vacib sayilaraq ferdlerin her cur serbestliyi onde gelir. Ferdiyyetchiliye esaslandigi uchun bu rejim, dovlet aparatini bacardiqca kichiltmeye can atir. Liberalizm adi altinda cengel qanunlari ile idare olunan iqtisadiyyat cemiyyetde sosial tarazligin shiddetli shekilde pozulmasina, insanlar arasinda maddi uchurumlarin yaranmasina ve neticede sosial demokratiyanin tamamen yox olmasina getirib chixarir. Sosial demokratiya modelinde  ise iqtisadiyyat tamamile dovlet nezareti altinda oldugu uchun insanlar sosial baximdan nisbi beraberliye sahib olsalar da siyasi baximdan basqilara meruz qalirlar. Proletariatin diktaturasi altinda ezilen bu cemiyyetde  her cur siyasi haqq ve azadliqlardan mehrum qalan insanlar, her sheyi nezareti altinda tutan, ferdi ozgurluk ve shexsi mulkiyyet qavramini kokunden redd eden dovletin agirligi altinda koleye chevrilirler. Halbuki, taninmish Fransiz sosiologu Moris Duverje 1952-ci ilde yazmish oldugu “Siyasi Rejimler” adli kitabinda “gerchek demokratiyanin ancaq ve ancaq siyasi demokratiya ile sosial demokratiyanin birlikde oldugu bir rejimde mevcud oldugunu”  soyleyirdi. Gorunduyu kimi, XX esrin birinci cheyreyinde ortaya chixmish her iki dovlet modeli gerchek demokratiyaya uygun gelmirdi. Hem Vilsonun tetbiq etdiyi liberalizme esaslanan siyasi demokratiya modeli, hem de Leninin Rus ve geyri-Rus xalqlara zorla qebul etdirdiyi marksizm temelli sosial demokratiya modeli yarimchiq ve noqsanli idi.

             Teessufler olsun ki, insan oglu XX yuzilde butun guc ve enerjisini bu iki siyasi model arasindaki reqabete ve shiddetli mubarizeye serf etdi.  İ Dunya savashindan sonra bichimlenmeye bashlayan iki qutblu dunya İİ Dunya savashindan sonra dunyamizi faktiki olaraq iki reqib sisteme, iki dushmen bloka boldu. Bu durum XX yuzilin sonunadek, yeni 1991-ci ilde Sovet blokunun dagilmasina qeder davam etdi. Artiq insan oglu, her cur basqi ve mehdudiyyetlerle insanlari kole eden Sovet sistemini, daha dogrusu sosial demokratiya modelini sinaqdan chixarmish, yanlish ve yarimchiq oldugunu  anlayaraq bu modelden vaz kechmishdi.  Sovet modelinden uz donderen olkeler ve bu olkelerin ferdi haqq ve azadliqlara susamish insanlari  bu defe de liberalizmin cazibesine qapilaraq uzlerini o biri modele, yeni siayasi demokratiya modeline chevirdiler.  Marksizm meglub olmush, liberalizm ise zahirde qelebe chalmishdi.  İshin esl mahiyyeti ise bashqa curdur. Bir modelden vaz kechmek, cemiyyet ichinde sosial guvenlik meselelerini gozardi ederek o biri modele tamamile kor-koruna yonelmeyi gerekdirmez.  Heqiqet M. Duverjenin 1952-ci ilde ifade etdiyi fikirde yatmaqdadir. Meshhur Fransiz sosioloqunun kechen esrin ortalarinda dile getirdiyi bu dushunceler hele esrin evvellerinde boyuk elm adami ve Azerbaycanin gorkemli dovlet xadimi Memmed Emin Resulzade terefinden nezeri esaslari yaradilmish ve hetta qisa bir muddete dovlet quruculugunda tetbiq edilmishdi.  Ulu onderimiz Resulzade duhasi ve boyuk uzaqgorenliyi ile hele esrin evvellernde - XX yuzili meshgul edecek bu iki meshhur modelin ortaya chixmaga bashladigi dovrde gerchekleri anlamish, yanlish yollara sapmamish ve en dogru yolu tutaraq orijinal bir dovlet modeli yaratmishdi. XXİ yuzilinden kechen esrin evveline boylanaraq, Memmed Emin Resulzadenin duhasi qarshisinda bash eymemek mumkun deyil. 

           O dovrde ilk olaraq liberalizm bir tez olaraq ortaya chixdi. Daha sonra ona qarshi bir antitez olaraq marksizm yarandi. Bu iki tezadli fikrin, ye’ni klasik liberalizmle kollektivist marksizmin  sintezinden uchuncu bir sistem – Solidarizm teshekkul etdi. Kerim Oderin dediyi kimi “Bu sistemde ferdler ne toplumun kolesi halina getirilmish, ne de ipe-sapa yatmaz bir kapitalist istismara imkan verilmishdir ve iddia edilmishdir ki, hurriyyet ile guvenliyin birlikde yurumesi mumkundur...”  Memmed Emin Resulzadenin qurucusu oldugu “Musavat”  partiyasinin temel ideologiyasi “Tesanudchuluk” adi altinda toplana bilen fikriyyat uzerinde qurulmushdur.  Musavatchilar bu yeni ideologiyani yaradarken Fransiz solidaristlerinden faydalanmishlar. Ozellikle, “tesanudchuluk” terminininden yaygin olaraq bir iqtisadi dunyagorushu sheklinde istifade edilmesi 1889-cu ilde Fransada “Yeni Mekteb” mensublarinda gorulmushdur.  Bu mektebin nezeri gorushu  “cemiyyetde yashayan her insanin diger insanlara borclu oldugu” fikrine esaslanirdi. Bu gorushe gore “Bir insanin bedeninde organlarin birinde xestelik ortaya chixdigi zaman bu xesteliye qarshi butun bedenin seferber olub savashdigi kimi, cemiyyet ichinde de saglam uzvler xeste organlara yardim etmelidir ve bu bu hereketi vacib bir borc olmalidir”. Fikirleri Fransiz solidaristleri ile ust-uste dushen Memmed Emin Resulzade ise oz dushuncesini bu shekilde dile getirmishdir :”Liberal cemiyyetde bashqalarini dushunmek qehremanliq sayilir. Solidarizmde ise bu bir vezifedir”.             

               Solidarizmi mudafie eden Musavatchiliqda ” Ferd, qanun qarshisinsa her cehetden  musavi (beraber) ve tam huquqlu bir vetendash olub medeni, siyasi, eqidevi ve fikri azadliqlardan istifade etmekdedir. (Yeni Proqram Es. Bolum 2 madde 5). İqtisadi azadliga gelince: “Ticaret ve mubadile serbestdir. Mulkiyyet haqqi esasdir. (Madde9)”, “Kendli ekib becerdiyi torpaga tamamile sahib olub torpaqdan aldigi mehsuldan istediyi kimi yararlana biler, serbest bazarda serbest olaraq sata biler”(madde C)

             Yuxarida qeyd olunmush maddeler, gorunduyu kimi liberal ozellikler dashimaqdadir ve Musavat Proqraminda iqtisadi azadliq tamamile teminat altina alinmishdir. Ancaq iqtisadi azadligin iqtisadi ozbashinaliq ve istismara chevrilmesinin qarshisini almaq uchun Proqramda diger tarazlayici maddelere de yer verilmishdir. Bunlardan be’zileri : torpaq mulkiyyeti hududunun mueyyenleshdirileceyi;  umumi fayda namine be’zi torpaq sahelerinin xususi mulkiyyetden tecrid olunacagi; boyuk mulkiyyet ve muessiselerin dovlet ve ya ictimai muessiseler terefinden idare olunacagi; yeralti zenginliklerin dovlete aid olacagi; bir chox hallarda dovletin ve mehelli idarelerin nezaret ve himaye etme funksiyalarinin qeyd edildiyi ve s. hokumlerdir.

              Solidarizm cemiyyet ve sinifleshme realligini qebul etmekle birlikde “ferd eqoizmi ile cemiyyet menfeetleri arasinda aheng qurmaga chalishir ve bunu sivilizasiyanin vacib sherti sayir”. Musavatchi Solidarizmde cemiyyet ile ferdin haqlarina saygi gosterilir, ictimai sinifler milli bir ahengin zeruri ve qorunmaya layiq bolumleri olaraq gorulur ve nehayet cemiyyetin ozu hurriyyet ve guvenlik ichindeki ferdlerin mutesanid toplulugu olaraq te’rif edilir. (Kerim Oder “Milli Azerbaycan Musavat Xalq Partiyasinin 50-ci il ozel sayi”)   

             Musavatchi sosial tesanudchulerin Fransiz meslekdashlari ile ictimai siyaset meselelerinde tamamile hemfikir oldugunu goruruk. “Musavat” partiyasinin Proqramini incelediyimiz zaman Azerbaycanli tesanudchulerin sosial teminat meselelerinde Fransiz solidaristlere nisbeten daha da ireli getdiklerine ve cemiyyet ichinde sosial demokratiyani daha da genishletdiklerine shahid oluruq. 

             Belelikle, ulu onderimiz Memmed Emin Resulzade yuz il evvel Azerbaycan dovletchiliyi tarixinde yeni bir merhele acharaq  Azerbaycan Demokratik Cumhuriyyetini qurmush, boyuk sagduyu ve uzaqgorenlikle yeni dovletin siyasi rejim ve idareetme sistemini o dovrun chalxantili, qarishiq gunlerinde en dogru shekilde mueyyenleshdirmishdir:” Mademki biz millichiyik, mademki biz millet istiqlalini mudafie edirik, bizim uchun kosmopolit liberalizme ve beynelmilelchi sosializm veya kommunizme tehemmul caiz ola bilmez. Mudafie etdiyimiz ve edeceyimiz yegane sosial sistem Milli Tesanud Sistemidir”. (Musavat Bulleteni: 2 Memmed Emin Resulzade).  Gorunduyu kimi, o dovrde yeni Azerbaycan dovletinin nezeri ve praktiki bunovresi chox saglam qoyulmush ve eger genc dovletimiz menfur Sovet istilasina ugramasaydi, belke de bu gun dunyanin inkishaf etmish, sosial duzeni en edaletli dovletlerinden biri olmushdu.

            Bu gun dunyada liberalizmin qalasi kimi taninan ABSH-da insanlar arasinda gorunen maddi, menevi uchurumlar, sosial guvenlik sahelerinde yashanan edaletsizlikler goz qabagindadir. İnsanlar arasindaki ayrimchiliq, diskriminasiya elm ve texnologiyanin irelilemesi ile daha da derinleshmekde, shiddetli hal almaqdadir. Son dovrde elmde boyuk irelileyish sayilan “insanin gen xeritesinin” deshifre edilmesi ile bu ayrimchiliq urkuducu hedde chatmishdir. Amerikada artiq minlerle insan “xestelik genleri” dashidiqlari uchun (geleceyin potensial xesteleri damgasi ile)  ishden qovulmaqdadirlar.

             Azerbaycanin ve diger yeni (Orta Asiya) Turk Respublikalarinin tez-tez ornek olaraq baxdiqlari Turkiyeye liberalizm 1980-ci ilden sonra Turqut Ozalin politikalari neticesinde gire bilmishdir. Olkede tetbiq edilen liberal siyaset duzgun sosial guvenlik politikalari ile desteklenmediyi uchun 20 il sonraki menzere son derece urek agridicidir.  Son statistikalar 70 milyonluq Turkiye ehalisinin 10 milyonunun en zengin Avropa olkesi  vetendashlari seviyyesinde, diger 60 milyonunun ise geri qalmish olkeler seviyyesinde yashadigini gostermekdedir.                         

             Xalqimiz oz kechmishindeki demokratik irsi ve en’eneleri ile oyune bilecek bir xalqdir. Bu gun de kechmishdeki demokratik en’enelerimize sadiq qalaraq Milli Tesanudchuluyu daha da genishletmeli,  bu sistemi chagdash dunyamizin sheraitine uygunlashdiraraq Azerbaycanimizi geleceyin guclu dovletine chevirmeliyik. XXİ yuzilin evvelinde, kechmishdeki demokratik irsimizi ve oz milli en’enenlerimizi elde esas tutaraq ve gunumuzun chagdash qerbi Avropa olkelerinin (ve Skandinav olkelerinin) sosial demokratiya tecrubesinden faydalanaraq olkedeki demokratikleshme prosesini davam etdirmeliyik.

  M.E. Resulzadenin “Milli Tesanudchuluk” nezeriyyesi ve chagdash dunyamiz

                                                                                                                Gulara  Yenisey

                                                                        2-ci meqale

                                                    Meglub Marksizm Galib Liberalizm?!

                                            Chagdash Avropada Sosial Guvenlik  Siyasetleri.

         Sovet sisteminin dagildigi, Soyuq  Muharibe illerinin sona chatdigi ilk illerde be’zi insanlar Sosializmin de axirinin geldiyini ve hetta bir az da ireli gederek bundan sonra Siyasete de gerek qalmadigini soyleyirdiler. Elbette ki bu insanlar sosializm ile marksizmi qarishdirir ve  siyasetin dunya var olduqca davam edeceyini unudurdular. İ meqalede  marksizm doktrinasina esaslanan sosial demokratiya modelinden behs etmishdik.  Leninin tetbiq etdiyi,  proletariatin diktaturasi uzerinde insha edilmish bu model ancaq 70 il yashaya bildi ve nezeri doktrinasi ile birlikde chokdu.   Sosialist dunya gorushu, sosial demokratiya ise qalicidir, chunki insan oglu her zaman sosial edalet axtarishinda olmush ve  cemiyyet ichinde sosial guvenliyini (emniyyetni) te’min etmeye chalishmishdir. 

         Bugunki Avropaya baxdigimizda  Sosial Guvenlik Siyasetinin yeniden ehemiyyet qazandigini,  millet ichi ve milletlerarasi meselelerde on palana chixdigini goruruk. “Ortaq Avropa Evini” insha etmek arzusunda olan Avropalilar,  Avropanin integrasiyasi ve genishlemesi prosesinde  Umumi Guvenlik Siyasetini 3 qoldan -  sosial-iqtisadi, herbi ve siyasi aspektden heyata kechirtmeye chalishirlar. Sosial-iqtisadi aspektden baxdigimizda  hem qerbi Avropa, hem de SHerqi  Avropada Corc Kolankiyevichin dediyi kimi  ”kechid prosesinde yoxsulluq faktorunun  “ifrat iqtisadileshmeye “ qarshi  “sosializasiya” telebini guclendirdiyini” goruruk.  Bildiyimiz kimi, bu gun  Avropadaki hem qerb , hem de sherq devletleri kechid prosesini yashamaqdadirlar.  SHerqi Avropalilar milli iqtisadiyyatlarini dircheltmeye chalishdiqlari bir dovrde Qerbliler  oz milli (national) iqtisadiyyatlarini  millet otesi ( transnational) duzene adapte etmekle meshguldurlar.  SHerqi Avropalilar kechmish kellektivist sistemden chixaraq ozelleshdirmeni choxaltdiqca, ishsizlik artmaqda ve bununla birlikde yoxsulluq da yayginlashmaqdadir.  Yeni sisteme kechidin behrelerinden  cemiyyet ichindeki  ancaq kichik bir azliq yararlana bilmekde, diyerleri ise sur’etle yoxsulluga uz tutmaqdadirlar.  Bu durum cemiyyet ichinde yeni bir “sinifalti” tebeqe (underclass) yaratmaqla tebeqelerarasi ferqleri yeniden qabartmaqdadir.  Qerbi Avropa olkelerinde ise “sinif” anlayishi choxdan yox olmush, onun yerine iqtisadi status, prestij qavramlari kechmishdir.

          Zamanla zeiflemekde olan milli neo-korporatist strukturlarin yerine Avrokorporatizm kechecekdir. Helelik ise “hibrid model “adlanan ve serbest bazar iqtiadiyyati ile korporatist sosial iqtisadiyyat  arasinda dayanan model kecherli olacaqdir. Hal-hazirda hem SHerqi,  hem de Qerbi Avropa olkeleri uchun en muhum problem ishsizlik sorunudur.  Ozellikle de uzaq dovrde ishsizlik kechid prosesindeki potensial qaliblerle meglublarin ortaya chixmasinda ve yeni siyasetlerin sosial bazasininin mueyyenleshmesinde achar rolunu oynayacaqdir.  Bu gun SHerqi ve Merkezi Avropa olkelerinde kechid dovrunun teleblerine uygunlasha bilmeyen, nece deyerler “dishda qalanlarin” sayi getdikce choxalmaqdadir.  Albaniyada ishsizlik orani 32%, Bolqaristanda 15.7%, Cexiyada ise ancaq 3%-dir.  Avropa Birliyi dovletleri oz olkelerindeki “dishda qalanlari” , ye’ni 17 milyonluq ishsizler ordusunu integre etmeye chalishmaqda, ancaq bu integrasiya prosesinde saglam kutleni teshkil eden “ichde qalanlarin” haqlarini da ezmemeye  se’y gostermekdedirler.  Burda esas meqsed  ishsizliyin yerine az-maashli ish imkani yaratmaq, iqtisadiyyati mehrumiyyetler getirmeden tenzimlemekdeir. Avropa Birliyi olkelerinde sosial sahedeki  bu reform ishlerini bashlica olaraq sol gorushlu partiyalar aparmaqdadirlar. Bu partiyalarin yeritdiyi “aktiv ish gucu bazari “siyasetine misal olaraq ashagidakilari gostere bilerik :  ishsizliyin aradan qaldirilmasi uchun az-maashli ish imkanlari yaratmaq;  qadinlar uchun  en azindan yarim gun ishleme imkani;   texnikanin sur’etli inkishafi sebebile ishsiz qalanlara yeni texnoloji bilgiler veren peshelerin oyredilmesi ve bashqa tedbirler. Bu reform tedbirlerinde esas diqqet tehsil ve sivil cemiyyetin gelishmesine yoneldilmekdedir.   CHunki tehsil yeni ish qapilari achmaqla ishsizliyin azalmasina sebeb olmaqda, sivil cemiyyetin inkishafi ise cemiyyet ichinde haqq ve mes’uliyyetlerin daha derinden derk edilmesine   yardim etmekdedir.

          Atalar chox gozel deyib : “ Biri yeyer, biri baxar, qiyamet ondan qopar”. Bu gun iqtisadi reform siyaseti yeriden olkeler sosial meselelerde chox diqqetli olmalidirlar. CHunki cemiyyet ichindeki balanslarin birden bire ve shiddetli shekilde pozulmasi labuden sosial partlayishlara sebeb ola biler. Bunlarin qarshisinin alinmasinin da tek yolu agilli sosial siyasetlerden kechir.  Fikrimizce, bu gun benzer hadiselerin yashandigi  Azerbaycanimizda  SHerqi ve Qerbi Avropa olkelerinin tecrubesinden oyrenecek chox shey vardir.